زاڭ, مەملەكەت جانە ەركىندىك

سەيسەنبى, 13 ناۋرىز 2012 8:10

قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ جانە تۇلعا ەر­كىن­دىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋ ماڭىز­دى مەملەكەتتىك مىندەت بولىپ تابىلادى. زاڭدى­لىق – بۇل بۇكىل قوعام مەن مەملەكەت ءومىرىنىڭ ىرگەتاسى ءارى قا­لىپ­تى قىزمەت ىستەۋىنىڭ اجىراماس شارتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: «قوعامدى جاڭعىرتۋ جانە دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى مىندەتتەردى شەشۋ ەلى­مىز­دىڭ كونس­تيتۋتسياسى مەن زاڭدارىن قاتاڭ باس­شى­لىققا الا وتىرىپ قامتا­ماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. زاڭعا بوي­­ۇسى­نۋ­دى سانامىزعا ءسىڭىرۋ قوعامنىڭ باستى ءمىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالادى…», – دەپ بىرنەشە رەت اتاعان بولاتىن.

سەيسەنبى, 13 ناۋرىز 2012 8:10

قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ جانە تۇلعا ەر­كىن­دىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋ ماڭىز­دى مەملەكەتتىك مىندەت بولىپ تابىلادى. زاڭدى­لىق – بۇل بۇكىل قوعام مەن مەملەكەت ءومىرىنىڭ ىرگەتاسى ءارى قا­لىپ­تى قىزمەت ىستەۋىنىڭ اجىراماس شارتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: «قوعامدى جاڭعىرتۋ جانە دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى مىندەتتەردى شەشۋ ەلى­مىز­دىڭ كونس­تيتۋتسياسى مەن زاڭدارىن قاتاڭ باس­شى­لىققا الا وتىرىپ قامتا­ماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. زاڭعا بوي­­ۇسى­نۋ­دى سانامىزعا ءسىڭىرۋ قوعامنىڭ باستى ءمىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالادى…», – دەپ بىرنەشە رەت اتاعان بولاتىن.

ال وسى ورايدا كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە كونستيتۋتسيانى ۋاقىت تالابىنا سايكەستەندىرۋ جولىندا اتا زاڭنىڭ ءۇس­تەمدىگىن, تىكەلەي قول­دا­نىلۋىن جانە قورعالۋىن قام­تا­ماسىز ەتىپ وتىرعان كونس­تي­تۋ­تسيالىق كەڭەسكە ماڭىزدى ءرول بەرىلەدى. ءوزى قىزمەت اتقارىپ وتى­رعان ۋاقىت ىشىندە, مەملەكەتىمىز ۇستانعان تۇلعا ەر­كىندىگىنىڭ كەپىل­دىكتەرىن نىعايتۋ, ساياسي ءومىردى قارىشتاپ دامىتۋ باعىتىندا ول 140-تان استام نورماتيۆتىك قاۋلى شى­عارىپ, پارلامەنتكە 15 جولداۋ جىبەردى.

رەسپۋبليكاداعى كونستيتۋتسيا­لىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋ­لارى­نىڭ بىرىندە كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس اتاپ وتكەندەي, كونس­تي­تۋتسيا­نىڭ قىزمەت اتقارۋى قوعامداعى كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭدىلىق رە­جى­مىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ساياسي-قۇقىقتىق رەجىم قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنەن كونستي­تۋ­تسيالىق نورمالاردى قاتاڭ جانە بۇلجىتپاي ساقتاۋدى جانە ورىنداۋدى تالاپ ەتەدى. كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردى ورىنداۋ – بۇل ءومىر­دىڭ قاجەتتى ءارى تۇراقتى ەرەجەسى, ال زاڭداردى كونستيتۋتسياعا ءساي­كەس­تەندىرۋ – كونستيتۋتسيالىق زاڭ­­دىلىق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى قادام.

نەگىزگى زاڭنىڭ 74-بابىنا ساي كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەل كونس­تيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تاپقان زاڭ­دار مەن حالىقارالىق شارت­تار­عا قول قويىل­مايدى نەمەسە ءتيى­سىنشە بەكىتىلمەيدى جانە كۇشىنە ەنگىزىلمەيدى. كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيادا باياندى ەتىلگەن قۇقىق­تارى مەن بوس­تاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ تاپقان زاڭ­دار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كۇشى جويىلادى جانە قولدانىلۋعا جاتپايدى. كونستي­تۋ­تسيانىڭ 78-بابىنا سايكەس «سوت­تاردىڭ كونستيتۋتسيامەن باياندى ەتىلگەن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوس­تاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق اكتىلەردى قول­دانۋعا حاقىسى جوق. ەگەر سوت قولدا­نى­لۋ­عا ءتيىستى زاڭ نەمەسە وزگە دە نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت كونستيتۋتسيامەن باياندى ەتىلگەن ادامنىڭ جانە ازامات­تىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتى­رەدى دەپ تاپسا, ءىس جۇرگىزۋدى توق­تا­تا تۇرۋعا جانە وسى اكتىنى كونس­تيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ۇسى­نىسپەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنۋگە مىندەتتى. ازا­مات­تاردىڭ جانە ولاردىڭ قوعام­دىق بىرلەس­تىك­تەرى­نىڭ كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردى ساقتاۋعا, «وزگە ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستان­دىق­تارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە» مىندەت­تى­لىگى كونستيتۋتسيانىڭ 34-بابىندا بەكىتىلگەن كونستي­تۋ­تسيا­لىق زاڭ­دى­لىق تالاپتارى اراسىندا ەڭ ماڭىز­دىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيا مەم­لە­كەتتىك ور­گانداردىڭ قىزمەتىنە دە وسىنداي تالاپتار قويادى. ماسەلەن, نەگىزگى زاڭنىڭ 62-بابى­نىڭ 7-تار­ما­عىن­دا جانە 69-بابىنىڭ 3-تار­ما­عى­ن­دا: «رەس­پۋب­ليكا­نىڭ زاڭدارى, پار­لامەنت پەن ونىڭ پالاتا­لارى­نىڭ قاۋلىلارى كونس­تي­تۋ­تسيا­عا قايشى كەلمەۋگە ءتيىس…», سونداي-اق «ۇكىمەتتىڭ قاۋلىلارى جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىم­دەرى كونستيتۋ­تسيا­عا, زاڭ اكتى­لەرى­نە, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جار­لىقتارى مەن وكىم­دەرىنە قايشى كەلمەۋگە ءتيىس», – دەپ بەلگىلەنگەن.

بۇدان دا ماڭىزدىسى, كونستيتۋتسيا جەكە تۇلعا­نىڭ قۇ­قىقتارى تابيعي جولمەن پايدا بولا­تىن­دىعى تۋرالى دوكترينانى قابىلداپ, زاڭدار جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىنا قاراي انىقتالادى دەپ بەكىتتى. بۇل كونستي­تۋتسيالىق نوۆەللا حا­لىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى نە­گىزگى قاعيداتتاردىڭ ءبىرى – جالپى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ جانە تۇلعا ەركىندىگىنىڭ مەملەكەت ال­دى­نداعى باسىمدىعىن ال­عاش رەت جۇزەگە اسىردى. بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى 1948 جىلعى 10 جە­­ل­توقساندا قابىلداعان ادام قۇ­قىق­تارىنىڭ جالپىعا ورتاق دەك­لاراتسياسىنىڭ جانە تۇلعا ەركىن­دىگى تۋرالى وزگە دە ماڭىزدى حا­لىق­ارا­لىق قۇقىق اكتىلەرىنىڭ بار­لىق ەرەجەلەرى قازاق­ستاننىڭ قول­دا­نىس­تاعى كونستيتۋتسياسىندا باياندى ەتىلگەن.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءبىر­­قاتار نورماتيۆتىك قاۋلى­لارىن­دا تۇلعا ەركىندىگىنىڭ كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق ولشەمدەرى ايقىن­دال­عان. ءوزى­نىڭ العاشقى قاۋلى­لارى­نىڭ ءبى­رىن­دە (1996 جىلعى 28 قازانداعى № 6/2) كونس­تيتۋ­تسيا­لىق كەڭەس, ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىنىڭ تىزبەسىنە مەم­لەكەت رەسپۋبليكا كونس­تيتۋ­تسيا­سى­نىڭ ءجا­نە سوعان سايكەس كەلەتiن باسقا دا نور­ماتيۆتiك-قۇقىقتىق اكتi­لەردiڭ نورمالارىمەن بەلگi­لەگەن شەكتە كەپiلدiك بەرەدi. ادامنىڭ اتالعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ابسوليۋتتi دەپ تانۋ ولاردىڭ ەل اۋ­ماعىندا تۇراتىن ءار ادامعا, ونىڭ رەس­پۋب­ليكا ازاماتى بولۋى-بول­ماۋىنا قاراماستان, قول­دانى­لادى دە­گەندi بiلدiرەدi. كونستيتۋتسيا بەل­گi­لەگەن قۇقىق­تار پەن بوس­تاندىق­تاردان ادامدى ەشكiم, سونىڭ iشi­ن­دە مەملەكەت تە, كونستيتۋتسيا مەن سونىڭ نەگiزiندە قابىل­دانعان زاڭ­داردا كوزدەل­گەننەن باسقا جاع­داي­لاردا, ايىرا المايدى.

 نەگiزگi زاڭدا ادامنىڭ, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارى­نىڭ ەڭ قىمبات قازىنا دەپ تانىلۋى, كونستيتۋتسيالىق تۇردە ۇيىم­داسقان قوعامنىڭ نە­گiزiن قۇراي­تىن جانە اركiمگە ءوزiن-ءوزi قالاي ۇس­تاۋىن زاڭ شەڭبەرiندە تاڭ­داۋى­نا زاڭدى تۇردە تا­نىل­عان جانە مەملەكەت قور­عايتىن ءمۇم­كiن­دiك بەرەتiن كونس­ت­تۋ­تسيالىق قۇرى­لىس­تىڭ ءتۇ­بەگەيلi قاعيداتى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋ­تسيا­نىڭ «ادام جانە ازامات» دەپ اتالاتىن II ءبولi­مiندە باياندى ەتiلگەن ادام­نىڭ جانە ازاماتتىڭ نەگiزگi قۇقىق­تارى مەن بوس­تان­دىقتارى, سولار­دىڭ iشiندە قۇقىق سۋبەك­تiسi رەتiندە تانىلۋ قۇقىعى, ءومiر ءسۇرۋ قۇ­قى­عى, جەكە باسىنىڭ بوس­تان­دىعىنا قۇقىعى, قادiر-قاسيە­تi­نە قول سۇعىلماۋىنا قۇقىعى, ءسوز ەركiندiگi جانە باس­قالارى, ءار­كiمگە تۋماسىنان جازىلعان, ولار ابسوليۋت­تi دەپ تانىلادى جانە ولاردان ەشكiم ايىرا المايدى, ال بىرقاتار قۇ­قىق­تار مەن بوستان­دىقتار, ونىڭ ۇستiنە, – ەشبiر جاع­داي­دا دا شەكتەلمەيتىن قۇ­قىق­تار بولىپ تابىلادى.

ەلباسى ماقۇلداعان 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇ­جى­رىمداماسىنىڭ تالاپتارىن ىسكە اسىرۋ رەسپۋب­ليكاداعى كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭدىلىقتى نىعايتۋ­دا ماڭىزدى ورىن الادى. تۇجى­رىم­دامادا اتاپ كور­سەتىلگەندەي, كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ زاڭ­نا­ما­لىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە باس­قا دا شارالارىمەن جۇزەگە اسۋى ءتيىس قۇقىقتىق يدەيالارى مەن قاعيدات­تارىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋ ۇلتتىق قۇقىقتى دامى­تۋ­دىڭ نەگىز­گى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي مەملە­كەت­تىك جانە قوعامدىق ينستي­تۋت­تار­دىڭ كۇش-جىگەرى ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ بارلىق كونستيتۋ­تسيا­لىق ايقىندامالاردا قامتىلعان جاسامپاز الەۋەتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى توڭىرەگىندە شو­عىر­لانۋى ءتيىس. زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ۇدەرى­سىن­دە جانە قۇقىق قولدانۋ قىز­مەتى بارىسىندا كونستي­تۋتسيانىڭ ۇستەمدىك قاعيداتىن جانە ءتو­مەنگى دەڭگەي­دەگى اكتىلەردىڭ جوعا­رى دەڭگەيدەگى اكتىلەردىڭ نورمالارىنا سايكەستىگىن بۇلجىتپاي ساقتاۋ قاجەت.

تۇجىرىمدامادا, سونىمەن قاتار, كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭدىلىق رەجىمىن, كونستيتۋ­تسيانىڭ قاعي­دات­تارى مەن نورمالارىن ناقتى ءتۇسىندىرۋ, ۇلتتىق قۇقىق پەن قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن دامىتۋ باع­دارىن قالىپ­تاستىرۋدى قام­تاما­سىز ەتۋدىڭ ماڭىز­دى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مەملەكەتتىڭ قۇقىق­تىق ساياساتىندا ونىڭ نورماتيۆتىك قاۋلى­لارىن تولىعىمەن ءىس جۇزىنە اسىرۋ بولىپ تابىلادى, دەپ اتاپ كورسەتىلدى.

وسىعان بايلانىستى كونستي­تۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرىن ورىن­داماۋ, ۋاقتىلى ورىنداماۋ نەمەسە جارىم-جارتىلاي ورىنداۋ فاكتىلەرى ورىن الىپ وتىر­عانىنا نازار اۋدارعاندى ءجون دەپ بىلەمىن.

زاڭنامالىق جولمەن ىسكە اسى­رى­لۋعا ءتيىس ماسەلەلەر ءالى دە بار­شىلىق. ماسەلەن, كونستي­تۋ­تسيا­نىڭ 13-بابىنىڭ 3-تارماعىنا ءساي­كەس اركىمنىڭ بىلىكتى زاڭ كوم­ەگىن الۋعا قۇقىعى بار. زاڭدا كوزدەل­گەن رەتتەردە زاڭ كومەگى تەگىن كورسەتىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەگىن زاڭ كومەگىن كورسەتۋ «ادۆوكاتتىق قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابىندا, رەسپۋبليكانىڭ ءىس جۇرگىزۋ كو­دەكستەرىندە قاراستىرىلعان. حا­لىقتى تەگىن زاڭ كومەگىمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتى بەلگىلەيتىن زاڭدى قابىلداپ, اركىمنىڭ تەگىن زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعىنا كونس­تي­تۋتسيالىق كەپىلدىكتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا قابىلدانىپ وتىرعان ۇيىمداستىرۋ­شى­لىق-قۇ­قىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق, اقپارات­تىق جانە وزگە دە شارا­لار­دىڭ جيىنتىعىن وسى زاڭدا بە­كى­تۋ قاجەت دەپ پايىمدايمىز. مەملەكەت باسشىسى ماقۇلدانعان ادام قۇقىقتارى سالاسىن­داعى 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق ءىس-قي­مىل جوسپارىندا «بىلىكتى زاڭ كومەگىن تەگىن كورسەتۋ تۋرالى» زاڭدى 2011 جىلعى 1 قازانعا دەيىن قابىل­داۋ قاجەت ەكەندىگى ايتىلعان بولاتىن. الايدا, مۇن­داي زاڭ ءالى قابىلدانبادى. «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مي­­نيسترلىگىنىڭ 2011-2015 جىلدارعا ار­نالعان ستراتەگيالىق جوسپارى تۋرالى» ۇكى­مەتتىڭ 2011 جىلعى قاۋلىسىمەن «بىلىكتى زاڭ كومەگىن تەگىن كورسەتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ 2013 جىلعا قالدىرىلدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس شە­شىم­د­ەرىنىڭ تيىمدىلىگى ولاردىڭ زاڭ جوباسى ازىرلەنۋىنە, زاڭدار­دىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قابىل­دا­نۋى­نا جانە قولدانىلۋىنا تيگى­زەتىن ىقپالىمەن ايقىندالادى. ارينە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءىس جۇرگىزۋى بارىسىندا ءتۇرلى قۇ­قىقتىق اكتىلەر اراسىنداعى ءساي­كەسسىزدىك; قولدانىستاعى زاڭدار مەن نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ ءجيى وزگەرۋى, سونىڭ سالدارىنان ولار رەتتەيتىن قوعامدىق قاتىناستار سالاسى­نىڭ تۇراقتىلىعىنا زيان كەلۋى; زاڭنامالىق اكتى­لەر­دى قا­بىل­داۋدىڭ سالدارى تالدامالىق جانە بول­جامدىق تۇرعىدان دۇرىس باعالانباۋى; الەۋمەتتىك, ەكونو­ميكالىق, قۇقىق قولدانۋ, حالىق­ارالىق جانە باسقا دا سالالار­داعى وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنامانى تۇزەتۋ ىسىندە شابان­دىق تانىتىلۋى; ناقتى تۇجى­رىم­دالماۋى, كوپە-كورنەۋ ساپاسىز قۇ­قىق­تىق نورمالاردىڭ ەنىپ كەتۋى; سونداي-اق قۇقىق­تىق نور­ما­لاردىڭ تىكەلەي تالاپتارىن سەبەپسىز سوزبالاڭعا سالىپ, ۇزاق ۋاقىت ورىنداماۋ سەكىلدى نورما­تيۆتىك رەتتەۋ سالاسىنىڭ كەمشى­لىكتەرى ءجيى كەزدەسەدى.

دەمەك, وسى ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭدى­لىق­­تى نىعايتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كەشەنىنىڭ ۇيلەسىمدى ءبىر بولىگىنە اينالماق, ال كونستيتۋ­تسيالىق زاڭ­دىلىقتى ساقتاۋ ءمىن­دەتى قوعامدىق قاتىناستار سۋبەك­تىلەرىنىڭ ءبارى­نە, ءبىرىن­شى كەزەكتە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا جۇكتەلگەن.

ءىلياس باقتىباەۆ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى.