ەلشىلىككە شابۋىل – قاتەرلى قادام
جۇما, 21 قىركۇيەك 2012 7:00
مۇسىلمان ەلدەرىندە اقش ەلشىلىكتەرىنە شابۋىل ويلاماعان اۋقىمداءورشىپ بارا جاتىر. ليۆيادا باستالعان بۇل ارەكەت قازىر افريكا, ازياداءورىس العانى ءوز الدىنا, ءتىپتى ەۋروپانى قويىپ, باسقا ءدىندى اۆسترالياعادەيىن جەتتى. بارلىق جەردە اقش-تى ايىپتاعان ۇران, عيماراتتاردى قيراتۋ,پوليتسيامەن قاقتىعىس. ەڭ جامانى – ادام قۇرباندىعى دا ورىن الىپ وتىر.
جۇما, 21 قىركۇيەك 2012 7:00
مۇسىلمان ەلدەرىندە اقش ەلشىلىكتەرىنە شابۋىل ويلاماعان اۋقىمداءورشىپ بارا جاتىر. ليۆيادا باستالعان بۇل ارەكەت قازىر افريكا, ازياداءورىس العانى ءوز الدىنا, ءتىپتى ەۋروپانى قويىپ, باسقا ءدىندى اۆسترالياعادەيىن جەتتى. بارلىق جەردە اقش-تى ايىپتاعان ۇران, عيماراتتاردى قيراتۋ,پوليتسيامەن قاقتىعىس. ەڭ جامانى – ادام قۇرباندىعى دا ورىن الىپ وتىر.
مۇنىڭ ءوزى وتكەن جىلعى «اراب رەۆوليۋتسيالارىن» ەسكە تۇسىرەدى. وندا تۋنيستە باستالعان كوتەرىلىس ىلە-شالا باسقا ەلدەرگە اۋىسقان. بۇل جولى ليۆيانىڭ بەنگازي قالاسىندا باستالعان ەلشىلىككە شابۋىل كەلەسى كۇنى ەگيپەتتىڭ, يەمەننىڭ استانالارىندا جالعاستى دا, كوپ كەشىكپەي بۇكىل اراب دۇنيەسىن شارپىدى.
بەنگازيدەگى ارەكەتتەن ءتورت امەريكالىق ديپلومات قازا تاپسا, ون ليۆيالىق مەرت بولدى. ەلشىلىككە شابۋىل جاساعانداردىڭ ءبىرازى ۇستالدى, جازالاندى. بۇل باسقالارعا ساباق بولادى دەگەن ءۇمىت اقتالمادى, قايتا باسقا جەردەگىلەردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتكەندەي, ولاردىڭ قاتارىن كوبەيتتى.
مۇسىلمان ەلدەرىندەگى اقش-قا قارسىلىق ارەكەتتەرى بۇل ەلدە «مۇسىلمان پاكتىگى» دەگەن فيلمنىڭ ينتەرنەتتە كورسەتىلۋىنەن باستالعان. وندا مۇسىلمانداردىڭ سەنىمىن-سەزىمىن قورلايتىن جايلار بار ەكەن. ەندى سول ءفيلمدى كىم جاسادى دەگەندە دە ءارتۇرلى پىكىر بار. رەيتەر اگەنتتىگى اۋەلدە فلوريدا شتاتىندا تۇراتىن پاستور تەرري دجونس قارجىلاندىرىپتى دەسە, كەيىن ونى جاساعان پورنورەجيسسەر روبەرت براۋنەلل دەگەن ءسوز شىقتى. ال يدەياسىن بەرگەن سەم بەسيل دەگەن كورىنەدى. قالاي دەگەندە دە, بۇل ءفيلمنىڭ ۇكىمەت تاپسىرىسىمەن جاسالماعانى انىق. سودان دا ۇكىمەتتى ايىپتاۋ قيىنداۋ.
بۇل جەردە ءبىز استە دە اقش-قا ارا ءتۇسىپ, ونى اقتايىق دەگەن ويدان اۋلاقپىز. بۇل ەلدە ءار ادامنىڭ ءوز پىكىرى بارلىعى كونستيتۋتسيامەن قورعالسا دا, قازىرگى كۇندە يسلام الەمىندە دىنگە كوزقاراستىڭ قانداي ەكەنىن ولار ۇمىتپاۋعا ءتيىس ەدى. بۇعان دەيىن دانيادا مۇحاممەد پايعامبارعا قاتىستى كاريكاتۋرانىڭ جاريالانىپ, اۋعانستاندا قۇران كوشىرمەسىنىڭ ورتەلۋى قانداي شۋ تۋدىرعانىن ولار بىلەدى. بىلگەن سوڭ دا, ءوز ازاماتتارىنىڭ كەلەڭسىز ارەكەتتەرىن ايىپتاپ, بۇل وقيعاعا وكىنىش ءبىلدىرىپ جاتسا, بۇگىنگى الاساپىران بىلايشا ەتەك الا قويماس ەدى-اۋ دەيسىڭ.
ەندى ەلشىلىكتەرگە شابۋىلعا كەلسەك, بۇل اشىپ ايتساق, قۇپتاي قوياتىن قادام ەمەس. ءدىنىمىزدى قۇرمەتتەۋىمىز كەرەك, ونىڭ جولى قىرىپ-جويۋ, باسقالارعا ءتيىسۋ, ءبۇلدىرۋ بولماسا كەرەك. مىناۋ بۇگىنگى زاماندا ەلدەردىڭ, مەملەكەتتەردىڭ ارا-قاتىناستارىن ايقىندايتىن الەمدىك نۇسقالار بار. ونى وركەنيەتتى ەل ساقتاۋعا ءتيىس. سونداي نۇسقانىڭ ءبىر كورىنىسى – ەلشىلىكتەردىڭ قورعالۋى, وعان تيىسۋگە بولمايتىندىعى. ول تالاپتى ساقتاي الماساڭ, ەلدىگىڭە سىن. ءتىپتى ساياسي قىلمىسكەر دە كەز كەلگەن ەلشىلىكتەن باسپانا تابا الادى. ەلشىلىك – باسقالار باسىپ كىرە المايتىن جەر.
بۇل ارەكەتتەردىڭ سيپاتىنان اقش-پەن بايلانىستى ءۇزۋ تالابىن اڭعاراسىڭ. ودان اراب ەلدەرى نە ۇتادى؟ ۇتار ما ەكەن؟ ماسەلە سوندا.
ال قازاقتا «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن, جاۋلاستىرماق – جاۋشىدان» دەگەن ءسوز بار. ەلشىلىك – ەلدەر اراسىنداعى التىن كوپىر. ەلىڭدە باسقا ەلدەردىڭ ەلشىلىگى از بولسا, ەلىڭنىڭ بەدەلىنىڭ تومەندىگى, كەرىسىنشە, كوپ بولسا – ەلىڭە ابىروي. ەلشىلىكتەر ەل مەن ەلدى جاقىنداستىرۋ جولىندا يگىلىكتى ميسسيا اتقارادى. ەندى سول قاستەرلى مىندەت اتقارىپ جاتقاندارعا ءتيىسۋدىڭ ءجونى بار ما؟ مۇنداي جوسىقسىز ارەكەتتەر ورىن العان ەلگە باسقالار ەلشىلەرىن جىبەرەردە ويلانادى. بۇل ەلدەرمەن بايلانىستارىن شەكتەيدى. بۇدان ۇتىلاتىن سول ەلدەر.
قورىتىندىسىندا ايتاتىن تاعى ءبىر وكىنىشتى ءجايت – فرانتسيانىڭ جۋرنالىندا دا مۇحاممەد پايعامبار كەلەمەجگە اينالدىرىلدى. كۇنى كەشە, قاساقانا. مۇسىلماندارعا سەندەر نە ىستەي الاسىڭدار دەگەن سيپاتتا. باسىلىم قىزمەتكەرى ءتىپتى شىمىرىكپەستەن كارل ماركستى دە كەلەمەجدەۋگە بولادى. سوندا مۇحاممەدتى نەگە بولماسقا دەگەندەي سىڭايدا سويلەدى. شىنىندا دا ءسوز, ءباسپاسوز بوستاندىعىن جەلەۋ ەتىپ, اۋا جايىلۋعا, ويىڭا نە كەلسە, سونى ىستەۋگە, اقىر سوڭىندا مۇسىلمانداردىڭ ءدىني سەزىمىن مازاققا اينالدىرۋعا كىم قۇقىق بەرىپتى. مۇنىڭ ناعىز ارانداتۋشىلىق قادام ەكەنى كۇمان تۋعىزبايدى.
بىراق بۇل پروبلەمانى, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, وركەنيەت جولىمەن شەشۋگە ۇمتىلىس تانىتىلۋى كەرەك. جانە قايتالانبايتىنداي دەڭگەيدە. گاپ سونىڭ جولىن تابا بىلۋدە ەكەنى دە انىق.
ادالدىققا جۇگىنسە, اعايىن الا بولمايدى
اعايىن ەلدەر – رەسەي مەن بولگاريا اراسىندا اجەپتاۋىر داۋ تۋىپ وتىر.رەسەيلىك «اتومسترويەكسپورت» كومپانياسى بولگاريادان سالىنا باستاعاناەس-تەن باس تارتقانى ءۇشىن 1 ميلليارد ەۋرو تالاپ ەتىپ ەدى, ءوز كەزەگىندەبولگارلار ءوز جەرىنەن «وڭتۇستىك اعىس» گاز قۇبىرىن سالۋعا ويلاناتىنىنءبىلدىردى.
«سەن سويتسەڭ, مەن بۇيتەمىن» دەگەن ءسوز. ال ادالدىق, ادىلدىك نە دەيدى؟ بۇل سۇراققا دۇرىس جاۋاپ بەرسە, ەشقانداي داۋ-دامايعا جول جوق. ەكى ەل اراسىندا ساياسات ساۋداسى بولا قويماس ەدى, اعايىن اراسى اجىراي قويماس ەدى-اۋ دەيسىڭ. ال ولار ءبىر-بىرىنە شارت قويادى, ونىڭ كەيبىرىن نەگىزدى دەي المايسىڭ. سودان دا وكپە تۋادى.
بولگاريادا «بەلەنە» اەس-ءى وسىدان وتىز جىلداي بۇرىن كسرو كۇيرەمەي تۇرعاندا سالىنا باستاعان. كسرو كىشى اعايىنى بولگارياعا ونى سالىپ بەرىپ ۇلگەرمەدى. ونىڭ مۇراگەرى رەسەيدىڭ ءوزىنىڭ باسىنا دا كۇن تۋىپ, قۇرىلىس كەيىنگە قالدىرىلا بەردى. 2006 جىلى جاڭا كەلىسىم جاسالدى. بىراق ءىس ماندىمادى. 2009 جىلى ۇكىمەت باسىنا بويكو بوريسوۆ كەلگەن سوڭ, قۇرىلىس ءىس ءجۇزىندە توقتادى. بۇرىن وعان ءماسكەۋ ق ۇلىقسىزدىق كورسەتسە, ەندى سوفيا ودان باس تارتا باستادى. جاپونياداعى اپاتتان كەيىن بولگاريا اەس سالۋدان رەسمي تۇردە باس تارتتى.
بۇگىنگە دەيىن ءبىراز جۇمىس ءجۇرگىزىلگەن. رەسەي بولگاريادان اقىسىن تولە دەيدى. العاشىندا 200 ميلليون ەۋرو سۇرادى. سودان كەيىن حالىقارالىق سوت ارقىلى 58 ميلليون ەۋرو ءوندىرىپ الماق بولدى. ەندى 1 ميلليارد ەۋرو تالاپ ەتىپ وتىر. قۇرىلىس ءوز الدىنا, بولگاريانىڭ تاپسىرىسىمەن اەس-كە قاجەت ءبىراز قۇرال-جابدىق تا جاسادىق دەيدى. بولگاريا ونى تولەمەيمىز, ەگەر ايقايلاي بەرسەڭدەر, «وڭتۇستىك اعىستان» باس تارتامىز دەيدى.
«وڭتۇستىك اعىس» ماسەلەسى وسىلاي تۋعان. ۋكراينامەن ءسوزى جاراسپاعان رەسەي ءوز گازىن ەۋروپاعا بولگاريا اۋماعى ارقىلى شىعارۋ ءۇشىن «وڭتۇستىك اعىس» گاز قۇبىرىن سالماق ەدى. ونىڭ ۇستىنە گاز بولگارلاردىڭ وزدەرىنە دە كەرەك. سوعان قاراماي, ماسكەۋدى ماجبۇرلەۋ ءۇشىن قۇبىردى سالدىرماۋ مۇمكىندىگىن ايتتى. بۇعان كرەملدىڭ جاۋابى: وندا قۇبىردى رۋمىنيا ارقىلى جۇرگىزبەك. سولاي بولا قالعان كۇندە بولگاريا ۇتىلادى. بىراق ولار ماسكەۋدىڭ بوپساسىن اڭعارىپ وتىر. ايتسا دا, قۇبىردى رۋمىنيا ارقىلى جۇرگىزۋ قاۋىپسىز دە ەمەس. مولداۆيا, ناقتىراق ايتقاندا, پريدنەستروۆە ماسەلەسى اركەز الدان شىعۋى مۇمكىن. ەكى ەلدىڭ اراسى قيىنداپ كەتسە, قۇبىرعا قاۋىپ تۋادى. رەسەي ونداي تاۋەكەلگە بارماسا كەرەك.
وسىناۋ ساياسات ويىنىندا اعايىن ەكى ەلدىڭ قايسىسى ۇتادى دەگەندە, ءبىرەۋىن اتاۋ قيىن. قازىرگى داۋ-دامايدا ەكەۋى دە ۇتىلسا كەرەك. ويتكەنى, ولار ءبىرىن-ءبىرى ءماجبۇرلەگىسى كەلەدى. ادال اق كوڭىلدىڭ ورنىنا ەكىنشى جاقتى ىڭعايسىز جاعدايدا قالدىرۋ نيەتى بار. بۇل اعايىندارعا عانا ەمەس, ارىپتەستىككە دە جاراسپايدى.
جالپى, رەسەيدىڭ كورشى ەلدەرمەن, ونى ىشىندە ەتنوستىق, رۋحاني تۇرعىداعى جاقىن ەلدەرمەن دە قارىم-قاتىناسى اركەز كۇردەلى. ساياسي تۇرعىدا دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدا دا ۇنەمى كەلىسپەي جاتادى. ازىرگە داۋلاسپاي, ءتىل تابىسىپ ءجۇرگەن ءبىزدىڭ ەلىمىز. بىرەۋلەر ونى رەسەيدىڭ ىڭعايىنا جىعىلۋ دەسە, ەكىنشىلەر پاراساتتىلىق سانايدى. بالكىم, ولاردىڭ دەگەنىمەن ءجۇرۋ ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ەسەمىزدى كۇنى بۇرىن ولشەپ ءبىلۋ دە شىعار.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
