قىتايدىڭ جاڭا باسشىسى – سي تسزينپين
بەيسەنبى, 15 قاراشا 2012 7:33
قحر جانە الەمدىك قوعامداستىق
جاڭا مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى عالامشاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايىنا از-كەم زەر سالعان كىسىگە الەم نازارىنىڭ كوبىرەك ازيا قۇرلىعىنا, ونىڭ ىشىندە قىتايعا اۋعانى ايقىن اڭعارىلادى. جاسىراتىن نەسى بار, وتكەن حح عاسىردىڭ باسىندا ازيا قۇرلىعى بارىپ تۇرعان مەشەۋ, جۇبىنا جەتكەن كەدەي, باتىس وتارشىلدارىنىڭ جاپپاي ەزگىسى مەن بيلەپ-توستەۋىندەگى قاراڭعى قۇرلىق ەدى. اتاپ ايتقاندا, ول زاماندا قىتايدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىنىڭ وزگەلەر تاراپىنان بولىسكە ءتۇسىپ جاتقانى ءوز الدىنا, ءتىپتى بەيجىڭ, شاڭحاي, تيانزين سەكىلدى ەل تىرلىگىنىڭ كۇرەتامىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءىرى قالالارىنىڭ تىزگىن-شىلبىرى دا باتىس ەلدەرىنىڭ قولىندا بولاتىن.
بەيسەنبى, 15 قاراشا 2012 7:33
قحر جانە الەمدىك قوعامداستىق
جاڭا مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى عالامشاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايىنا از-كەم زەر سالعان كىسىگە الەم نازارىنىڭ كوبىرەك ازيا قۇرلىعىنا, ونىڭ ىشىندە قىتايعا اۋعانى ايقىن اڭعارىلادى. جاسىراتىن نەسى بار, وتكەن حح عاسىردىڭ باسىندا ازيا قۇرلىعى بارىپ تۇرعان مەشەۋ, جۇبىنا جەتكەن كەدەي, باتىس وتارشىلدارىنىڭ جاپپاي ەزگىسى مەن بيلەپ-توستەۋىندەگى قاراڭعى قۇرلىق ەدى. اتاپ ايتقاندا, ول زاماندا قىتايدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىنىڭ وزگەلەر تاراپىنان بولىسكە ءتۇسىپ جاتقانى ءوز الدىنا, ءتىپتى بەيجىڭ, شاڭحاي, تيانزين سەكىلدى ەل تىرلىگىنىڭ كۇرەتامىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءىرى قالالارىنىڭ تىزگىن-شىلبىرى دا باتىس ەلدەرىنىڭ قولىندا بولاتىن. ونى از دەسەڭىز, باتىستىق وكتەم كۇشتەردىڭ تۇتاس ءبىر الىپ ەلدى ەكىگە (قحر, تايۆان) ءبولىپ تاستاعانى دا سول كەزەڭنىڭ ەنشىسىندە. ال قىتايدان وزگە كورەي تۇبەگى, ءۇندىقىتاي, بيرما, فيليپپين سەكىلدى ەلدەر باتىستاعى الپاۋىتتاردىڭ وتار نەمەسە جارتىلاي وتار وڭىرىنە اينالعان بولسا, ءۇندى ساحاراسى, مالاي تۇبەگى, يندونەزيا ارالدارى وتارشىلداردىڭ قيىر شىعىسقا جاسايتىن ەكسپانcياسىنىڭ سەنىمدى بەكىنىسى بولاتىن.
بۇگىندە دۇنيە ءجۇزى حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى مەكەندەپ وتىرعان سارى قۇرلىقتاعى دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەر الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورتالىعىنا عانا ەمەس, حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى جاڭا كۇشكە اينالدى.
سول ازيالىق الىپتاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ الار ورنى الابوتەن. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى. اتاپ ايتقاندا, ەل تەرريتورياسى جاعىنان ازيا قۇرلىعىندا عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا تۇراتىن قىتاي عالامشاردان 9 ميلليون 600 مىڭ شارشى شاقىرىمدىق جەر اۋماعىن يەلەنىپ وتىر. تابيعي رەسۋرستارىنىڭ ءتۇرى دە, قورى دا ءبىرشاما مول, ءتىپتى كوپتەگەن مينەرالدى رەسۋرستار قورى جاعىنان الەمنىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرادى. ال قىتايعا الەمنىڭ ءجىتى نازار اۋدارۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى نە دەگەندە, ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعداي الدىمەن ويعا ورالادى. قازىر قىتايدىڭ جالپى جان سانى 1,5 ميللياردقا جەتتى. بۇل كۇللى جەر جۇزىندە تىرلىك ەتىپ جاتقان 6 ميلليارد ادامنىڭ تورتتەن ءبىرى قىتاي دەگەن ءسوز. سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا, قىتايدا 4 اقش نەمەسە 9 رەسەي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ جالپى جان سانى نەبارى 17 ميلليونعا تاياۋ بولسا, قىتايدىڭ بەيجىڭ, شاڭحاي cياقتى ءىرى قالالارىنىڭ تۇرعىندار سانى 20 ميلليوننان باياعىدا اسىپ كەتكەن.
جالپى, قىتاي دامۋىنىڭ الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاعا تيگىزەر ماڭىزدى ىقپالىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. بۇل ىقپال تۋرالى حالىقارالىق قوعامداستىقتا ەكى ءتۇرلى كوزقاراس بار. بىرەۋلەر قىتايدىڭ دامۋى وزگە ەلدەرگە, اسىرەسە, ماڭايىنداعى دامۋشى ەلدەرگە تىڭ مۇمكىندىكتەر, يگىلىكتەر اكەلەدى دەسە, ەندى بىرەۋلەر قىتايدىڭ دامۋى الەمدەگى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىك ءۇشىن وتە قاۋىپتى, سەبەبى, ول دەرجاۆالار اراسىنداعى باقتالاستىقتى ورشىتەدى دەپ قارايدى.
قازىرگە دەيىنگى جالپى جاعدايعا نازار اۋداراتىن بولساق, قحر-دىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرداعى دامۋى الەمدىك ەكونوميكا مەن گەوساياساتقا ايتارلىقتاي وڭ ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. اتاپ ايتار بولساق, سوڭعى 10 جىل ىشىندە قىتايدىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا 20 پايىزدان ارتىق ۇلەس قوسقانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ياعني, قحر جىل سايىن 750 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندەگى تاۋاردى شەتەلدەردەن يمپورت ەتىپ وتىرعان بولسا, بۇل قاتىستى مەملەكەتتەر مەن ايماقتاردا 14 ميلليوننان استام ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر دەگەن ءسوز. ءبىر عانا 2011 جىلى قحر-دىڭ يمپورت-ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمى 1 تريلليون 700 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراپ, حالىقارالىق ساۋدا جالپى كولەمىنىڭ 10 پايىزىن يەلەندى. ەلدىڭ ىشىندەگى سۇرانىس پەن تۇتىنۋ قاجەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىتاي الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇتىنۋ نارىعىنا اينالۋعا ءمۇددەلى بولىپ وتىر, مۇنداي جاعدايدا يمپورت كولەمى الداعى ۋاقىتتا تابيعي تۇردە ارتادى.
2011 جىلدىڭ سوڭىندا قىتايعا تارتىلعان سىرتقى ينۆەستيتسيا كولەمى 1 تريلليون 160 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل تاعى ءبىر جاعىنان شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قىتايدان الاتىن پايدالارىنىڭ دا جىلدان جىلعا ارتىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. ال 2011 جىلى قىتايدىڭ سىرتقى ينۆەستيتسياسى 685 ميلليارد 800 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعانى بەلگىلى. بۇل كورسەتكىش قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ وزدەرى تۇرعان مەملەكەتكە تولەگەن ءارتۇرلى سالىقتارىنىڭ جالپى كولەمى 220 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ جىعىلعانىن, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ 1 ميلليونعا تاياۋ جەرگىلىكتى ازاماتتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ال 1997 جىلى ازياداعى قارجى داعدارىسى نەمەسە 2008 جىلعى حالىقارالىق قارجى داعدارىسى كەزىندە جەر جۇزىندەگى نەبىر الپاۋىت ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ, ىرىسى شايقالعاندا, قىتايدىڭ سىر بەرمەگەنى ءوز الدىنا, كەرىسىنشە, ماڭايىنداعى كوپتەگەن ەلدەرگە قارجىلاي كومەك كورسەتىپ وتىردى.
قىتاي – بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءىشىندە مامىلەگەرلەرى ەڭ كوپ ەل, سونداي-اق باسقا ەلدەرگە يادرولىق قارۋدى ءبىرىنشى بولىپ قولدانبايتىنىن, يادرولىق قارۋسىز ەلدەرگە نەمەسە يادرولىق قارۋسىز وڭىرلەرگە يادرولىق قارۋدى مۇلدە قولدانبايتىنىن نەمەسە ولارعا قىر كورسەتپەيتىنىن اشىق جاريالاعان يادرولىق دەرجاۆا. قازىرگە دەيىن قىتاي قۇرلىق ارقىلى شەكتەسەتىن 12 كورشى مەملەكەتپەن تاريحي شەكارا ماسەلەسىن بەيبىت جولمەن شەشىپ الدى. ءارى قالعان كورشى مەملەكەتتەرمەن قۇرلىقتىق جانە تەڭىز ايدىنىنىڭ شەكاراسى تۋرالى ءماسەلەنى دە ۇنقاتىسۋ ارقىلى شەشۋ قاعيداتىن ۇستانىپ وتىر. عالامشاردىڭ ءار-ءتۇرلى وڭىرىندە تۋىنداپ جاتاتىن وتكىر ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كەڭەسىپ, پىكىرلەسىپ شەشۋ جولىن ۇسىنىپ, حالىقارالىق داۋلى ماسەلەلەردى ىلعي دا بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە, استە كۇش قولدانباۋعا مۇرىندىق بولۋدا. اسىرەسە, بۇل سوڭعى جىلدارداعى اقش پەن يراك, سيريا ءماسەلەسى, يران مەن سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق ماسەلەسى بولسىن, قىتاي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ۇيلەستىرۋ مەن شەشىم ەتۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. بارىنەن دە ماڭىزدىسى, بۇگىنگى كۇنى كەز كەلگەن حالىقارالىق كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدە الەمدىك قوعامداستىق قىتايدىڭ پىكىرى مەن ۇستانىمىنا قۇرمەتپەن قارايتىنى قالىپتى ءۇردىسكە اينالدى.
جاڭا قىتايدىڭ جاڭا باسشىسى
1949-1978 جىلدار ارالىعىندا قحر اسىرە شوعىرلاندىرىلعان جوسپارلى ەكونوميكا جۇيەسىندە توماعا-تۇيىق كۇي كەشىپ كەلدى. 1978 جىلى دەن سياوپين بيلىك باسىنا كەلىسىمەن قاجىرلى كۇرەس, تىنىمسىز ىزدەنىس ناتيجەسىندە جۇيەگە رەفورما جاساۋ, سىرتقا ەسىك اشۋ ساياساتى جولعا قويىلىپ, قىتايدىڭ جاعدايىنا ۇيلەسەتىن دامۋ جولىن, ياعني «قىتايلىق ەرەكشەلىككە يە سوتسياليزم جولىن» تاپتى.
ال الەمدىك قوعامداستىقتىڭ, اسىرەسە, الەمدىك ساياسي-ساراپشىلاردىڭ نازارى سوڭعى كۇندەردە قحر-دىڭ سۋ جاڭا باسشىسى سي تسزينپينگە اۋعانى بەلگىلى. ولاي بولاتىن ءجونى دە, قيسىنى دا بار. سەبەبى سي, بىرىنشىدەن, قحر قۇرىلعاننان كەيىن ومىرگە كەلگەن قىتايدىڭ جاڭا بۋىن ۇرپاعى. ەكىنشىدەن, ەلدىڭ بۇرىنعى باسشىلارى سەكىلدى كۇردەلى ساياسي-اسكەري كۇرەستەردە شىنىقپاعان ادام. ۇشىنشىدەن, ول «ۇلكەن شاڭىراقتا», اعا بۋىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن ازامات. ءتورتىنشىدەن, جاسىنان دەموكراتياشىل, رەفورماشىل اكەنىڭ تاربيەسىن كورگەن ادام. ياعني, ونىڭ اكەسى ۇلكەن سي, سوناۋ دەن بيلىگى تۇسىندا دەموكراتياشىل جاستاردىڭ قوزعالىسىنا (1989) ءبۇيرەگى بۇرعانى ءۇشىن بيلىكتەن شەتتەتىلگەن بولاتىن. بەسىنشىدەن, ونىڭ بيلىككە كەلگەن كەزى رەسمي بەيجىڭدەگى تسزيان تسزەمين باستاعان «شانحايشىلدار» توبى مەن حۋ تسزينتاو باستاعان «كومسومولدار» توبى قارىم-قاتىناسىنىڭ سالقىن تارتقان كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. التىنشىدان, سوڭعى كەزدەردە كۇردەلەنە باستاعان قحر مەن جاپونيا, اقش, ۆەتنام, فيليپپين اراسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ, رەتتەۋ ءمىندەتتەرى دە جاڭا باسشىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرىپ وتىر. جەتىنشىدەن, سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ جۇزىندە قىتايداعى اۋقاتتىلار مەن كەدەيلەردىڭ ايىرماشىلىعى شەكتەن تىس الشاقتاپ كەتكەنىمەن تىنباي, ەلدەگى وليگارحتاردىڭ بيلىككە ۇمتىلۋ نيەتى دە ءجيى بايقالىپ قالۋدا. مىنە, ەلدىڭ ءىشى-سىرتىنداعى وسى جانە وزگە دە اۋقىمدى ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى رەتتەۋگە, قحر سەكىلدى الىپ تا كۇردەلى ەلدى باسقارۋعا جاڭا باسشى قانشالىق دايىن؟ قحر-دىڭ ىشكى جانە الەمدىك گەوساياساتتاعى ۇستانىمىندا نەندەي بەتبۇرىستار بولادى؟ دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە, اناۋ-مىناۋ ەمەس, نەبىر الپاۋىت ەلدەردىڭ باستارى قاتۋدا. ويتكەنى, ءاربىر قادامى, ءاربىر تىنىسى الەمنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى مەن ساياسي اتموسفەراسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن الىپ ەلدىڭ بيلىگى اۋىسىپ جاتقاندا, تاققا وتىرعان جاڭا باسشىنىڭ كىم ەكەنىنە, بيلىككە قالاي كەلگەنىنە, كىسىلىك ءھام ساياسي بەينەسىنە نازار اۋدارۋ, ءتۇپتەپ كەلگەندە, ءوز ەلىڭنىڭ ەرتەڭى تۋرالى تولعانۋ دەگەن ءسوز. ولاي بولسا, سي تسزينپين كىم؟
سي تسزينپين, 1953 جىلى 15 ماۋسىمدا بەيجىڭ قالاسىندا ومىرگە كەلگەن. اتاجۇرتى شانششي ولكەسىنىڭ فۋپيڭ اۋدانى. 1974 جىلدان قىتاي كپ مۇشەسى. ەكى ماماندىعى بار. العاشىندا قىتايداعى ەڭ بەدەلدى جوو بولىپ ەسەپتەلەتىن تسينحۋا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار ينستيتۋتىنان ماركسيزم تەورياسى مەن ساياسي-يدەيالىق ءتاربيە ماماندىعىن, كەيىن تاعى دا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنەن ينجەنەر-حيميك ماماندىعىن الىپ شىققان. ەكونوميكا باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا ماگيستر اكادەميالىق دارەجەسى, ساياسي-زاڭ ماماندىعى بويىنشا PhD دوكتور عىلىمي دارەجەسى بار. ەڭبەك جولىن قابىرعاسى قاتپاعان 16 جاسىندا (1969 جىلى) باستاعان سي سول كەزدەگى ساياسات بويىنشا «ەڭبەكپەن تاربيەلەنۋشى جاس» رەتىندە شانششي ولكەسىنە قاراستى يانچۋان اۋدانىنىڭ لياڭتسزياحە قىستاعىنا بارىپ, جاس ديقان بولىپ, ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان. 1974 جىلى اتالعان قىستاقتاعى كوممۋنيستەر ونى ءبىراۋىزدان جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەتىپ سايلاعان. 1975-1979 جىلدارى تسينحۋا ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنت. 1979-1982 جىلدارى قحر مينيسترلەر كابينەتىندە, ورتالىق اسكەري ءىستەر كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا حاتشى. 1982-1985 جىلدارى حەبەي ولكەسى دجىڭديڭ اۋدانىنىڭ پارتيا, ۇكىمەت, اسكەري سالالارىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. 1985-1988 جىلدارى فۋتسزيان ولكەسى ششيامەن قالاسى پارتكومىنىڭ حاتشىسى, قالا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. 1988-1990 جىلدارى فۋتسزيان ولكەسى نيڭدە ايماعى پارتكومىنىڭ حاتشىسى, نيڭدە اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى. 1990-2002 جىلدارى, فۋتسزيان ولكەسىنىڭ ورتالىعى – فۋچجوۋ قالالىق حالىق قۇرىلتايىنىڭ ء(ماسليحاتى) توراعاسى, فۋچجوۋ اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى, فۋچجوۋ قالالىق پارتيا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, فۋتسزيان ولكەلىك پارتكومىنىڭ حاتشىسى, ولكە باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2002-2007 جىلدارى چجەتسزياڭ ولكەلىك پارتكومىنىڭ حاتشىسى, ولكەلىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى. 2007 جىلدان قازىرگە دەيىن ىلگەرىندى-كەيىندى قىتاي كپ شاڭحاي قالالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قىتاي كپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى, قىتاي كپ وك حاتشىلار باسقارماسىنىڭ حاتشىسى, قىتاي كپ وك جانىنداعى گونكونگ, ماكاو ىستەرىن ۇيلەستىرۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى, قىتاي كپ وك جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, قحر ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سياقتى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ كەلەدى.
جوعارىدا ءبىز سي ءتسزينپيندى «ۇلكەن شاڭىراقتا, اعا بۋىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن ازامات», دەدىك. سولايى سولاي. ياعني, ول ءومىرگە كەلگەن 1953 جىلى اكەسى سي چجوڭسيۋن قحر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باس حاتشىسى بولاتىن. الايدا قىتايداعى «مادەني توڭكەرىستىڭ» الدىنداعى ماونىڭ «تازالاۋ» ناۋقانى كەزىندە (1962) اكەسى قىزمەتتەن شەتتەتىلىپ, جەر اۋدارىلادى. ونىڭ ارتى «تەرگەۋ, تۇتقىنداۋ, باقىلاۋدا ۇستاۋ» شارالارىنا ۇلاسىپ, 1978 جىلعا دەيىن جالعاسادى. تەك 1976 جىلى ماو ءولىپ, 1978 جىلى بيلىك باسىنا دەن سياوپين كەلگەننەن كەيىن اقتالىپ, بارلىق ساياسي, ازاماتتىق اتاق-ابىرويى قالپىنا كەلتىرىلەدى. دەمەك, كىشكەنە سي توعىز جاسقا تولار-تولماستا اكەسىنىڭ باسىنا ءۇيىرىلگەن تاعدىردىڭ قارا بۇلتى ول وڭ-سولىن تانىپ, ازامات بولعانعا دەيىن ايىعا قويعان جوق. ەگەر اكەسى سول بيىك لاۋازىمدا امان-ەسەن وتىرا بەرگەندە, بالا سي يت ارقاسى قيانداعى قىستاققا بارىپ, اۋىر ەڭبەك, ازاپتى ءومىردى باسىنان كەشىرەر مە ەدى, كەشىرمەس پە ەدى؟! قۇداي بىلەدى. ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭىن ءبىر ەستەلىگىندە سي تسزينپين: «ول جىلدارى مەن, ارا-تۇرا ءبىر اۋىرىپ قالعان كەزدە بولماسا, 365 كۇندى مۇلدە دەمالىسسىز وتكىزىپ ءجۇردىم. ىستەمەگەن جۇمىسىم قالعان جوق. جاۋىن-شاشىنعا قاراماي اۋىل ادامدارىمەن بىرگە ءشوپ شاۋىپ, مال باقتىم. كەيدە 100 كيلو بيداي سالىنعان داعاردى يىققا سالىپ الىپ, ونداعان شاقىرىم جەرگە جاياۋ تاسىعان كەزدەرىمىز دە بولدى…», دەپ ەسكە الادى. ال لياڭتسزياحە قىستاعىنىڭ سول كەزدەگى جاس ديقان, قازىرگى قاريالارىنىڭ ءبىرى: «سي تسزينپين سول كەزدە قابىرعاسى قاتپاعان جاس بالا بولعانىمەن, وتە قايسار, ەڭبەكقور ەدى, ۇستىندە كونەتوز ماقتالى كوك شاپانى بار بولاتىن, بەلىن ىلعي دا توك سىمىمەن بۋىپ الاتىن. اقپان, ناۋرىز ايلارىندا اۋىلدا قار ەرىپ, سۋ تاسىعاندا, سي ىلعي دا بالاعىن ءتۇرىپ تاستاپ, تاستاي سۋىق سۋدى بەلشەدەن كەشىپ ءجۇرىپ, جانىن سالىپ ىستەيتىن», دەسە, تاعى ءبىر قاريا: «ادەتتە قالادان كەلگەن جاستار شاباداندارىنا كيىم-كەشەك, ىدىس-اياق, ازىق-ت ۇلىك تولتىرىپ اكەلەدى. ال بالا ءسيدىڭ ءبىر شابادان كىتاپ ارقالاپ كەلگەنىن باسىندا اۋىلداعىلار كۇلكى عىپ ءجۇردى. سويتسەك, ول شىنىندا دا كىتاپقۇمار بالا ەكەن. سونداي ازاپتى, اۋىر جۇمىس ىستەپ جۇرسە دە, سي ءتسزينپيننىڭ قولىنان كىتاپ تۇسپەۋشى ەدى. تاڭعى اس ءۇستىندە, تۇسكى اس كەزىندەگى ۇزىلىستە, كەشكە قاراي سىعىرايعان ماي شامنىڭ جارىعىندا كىرپىشتەي-كىرپىشتەي قالىڭ كىتاپتاردان باس المايتىن», دەيدى. قىسقاسى, بەيجىڭدە, «ۇلكەن تورەنىڭ» وتباسىندا ءومىر ەسىگىن اشقانىمەن, سي تسزينپيندە كىسى قىزىعاتىنداي بالالىق تا, جاستىق داۋرەن دە بولعان جوق. ول كەز, ارينە, جالعىز سي عانا ەمەس, تۇتاس قحر حالقى ءارى اش-جالاڭاش ءارى ۇرەي قۇشاعىندا ءومىر سۇرگەن شاق ەدى.
«جاھانداعى ەڭ جاقسى جار…»
قحر-دىڭ سۋ جاڭا ءبىرىنشى حانىمىنىڭ اتى-ءجونى پىڭ ليۋان (ورىستار پەن ليۋان دەپ جازادى, نەگىزى لاتىنشا ترانسكريپتسياسى Peng Liyuan). قىتايدا كوپتەن تانىمال ايگىلى ءانشى. 1987 جىلى ولار ۇيلەنىپ, جاڭا ومىرگە اياق باسقان كەزدە, سي تسزينپيننەن گورى, پىڭ حانىم ەلگە جاپپاي تانىمال بولاتىن. ياعني, ول كەزدە سي بار بولعانى فۋتسزيان ولكەسى ششيامەن قالاسى پارتكومىنىڭ حاتشىسى, قالا مەرىنىڭ ورىنباسارى ەدى. ەكەۋىن 1986 جىلى پىڭ ليۋاننىڭ قۇربىسى ششيامەن قالاسىندا تانىستىرادى. سول كەزدەسۋدە ءبىرىن ءبىرى ءبىر كورگەننەن قۇلاي سۇيگەن ەكەۋى ىشتەي «ارمانداعان ادامىمدى تاپتىم», دەپ تاراسادى.
سونىمەن 1987 جىلى ۇيلەنگەن ەكى جاس ۇزاق ۋاقىت ەكى قالادا تۇرىپ كەلدى. ولار سي ءتسزينپيننىڭ قىزمەتى ورتالىققا ءبىرجولا اۋىسقان سوڭعى 6-7 جىلدان بەرى عانا بەيجىڭدە بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. بۇگىندە پىڭ ليۋان حانىم قىتايدىڭ الەمگە ايگىلى تەنور ءانشىسى, قازىرگى زامانعى قىتايداعى ۇلتتىق ءان ونەرىنىڭ ەڭ كورنەكتى تۇلعاسى, قحر ۇلتتىق ءان ونەرى ماماندىعى بويىنشا تۇڭعىش ماگيستر, قىتاي حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ ەڭ جاس گەنەرالى, بۇكىلقىتاي ساياسي كەڭەسىنىڭ VIII, IX, X شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى, قحر جاستار بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, مەملەكەتتىك ءى دارەجەلى ارتيست, قحر مۋزىكانتتار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى, بۇكىلقىتايلىق ايەلدەر بىرلەستىگىنىڭ تۇراقتى جوراسى, قىتاي مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى, قحر اسكەري فيلارمونياسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, حالىقارالىق ءداستۇرلى ءان فەستيۆالدەرىنىڭ بىرنەشە دۇركىن باس جۇلدەسىنىڭ يەگەرى, ت.ب. تولىپ جاتقان باس اينالار اتاقتار مەن سىيلىقتاردىڭ يەگەرى بولا تۇرسا دا, ول وسىنىڭ ءبارىن وتباسى باقىتىنان جوعارى قويمايدى. پىڭ حانىم تىلشىلەرگە بەرگەن سۇحباتتارىندا ىلعي دا: «مەن تەك جۇمىسىممەن, كاسىبىممەن عانا بولامىن, وتباسى, بالا-شاعا كەرەك ەمەس دەيتىندەردى ءتۇسىنبەيمىن. ايەل ادام ءۇشىن وتباسى اسقار تاۋ, جىلى ۇيا. مەنىڭ دە قىتايداعى بارلىق شاڭىراقتار سەكىلدى قاراپايىم دا باقىتتى وتباسىم بار. ال مەنىڭ كۇيەۋىم جاھانداعى ەڭ جاقسى جار…», دەگەندى قايتالاۋدان جالىققان ەمەس.
ولاردىڭ سي ميڭدزە ەسىمدى ءبىر قىزدارى بار. ميڭدزە بيكەش قازىر اقش-تىڭ گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جاتىر. اتالعان وقۋ ورنىنىڭ داۆيد ەسىمدى پروفەسسورى تىلشىلەرگە بەرگەن سۇحباتىندا قحر «حانشايىمىنا»: «وزگە ەل باسشىلارىنىڭ بالالارىن بىلاي قويىپ, قىتايدىڭ باسقا باسشىلارىنىڭ بالالارىمەن سالىستىرعاندا سي ميڭدزە ءوزىن وتە قاراپايىم ۇستايدى, كىشىپەيىل دە يناباتتى. ساباق ۇلگەرىمى دە وتە جاقسى», دەپ مىنەزدەمە بەرەدى. وسىنىڭ ءوزى دە جاڭا توراعانىڭ كىسىلىك كەلبەتىنە قاتىستى كوپ جايدان دەرەك بەرسە كەرەك.
جاڭا باسشى جاڭا باعىت ۇستانا ما؟
2008 جىلى سي تسزينپين قحر ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە قحر ءاسكەري ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. بۇل قىتايداعى قالىپتاسقان ساياسي ءۇردىس, جازىلماعان زاڭ بويىنشا بيلىك باسىنا كەلەتىن كانديداتۋرانىڭ ايقىندالعاندىعىن ءبىلدىرەدى. وسى كەزدەن باستاپ حالىقارالىق ساياسي-ساراپشىلار: «سي تسزينپين بيلىك باسىنا كەلسە قانداي باعىت ۇستانادى؟ قىتايدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىندا قانداي بەتبۇرىستار بولۋى مۇمكىن؟» دەگەن ماسەلەنى قىزۋ تالقىلاي باستادى. تالقىعا تامىزىق بولىپ وتىرعان سەبەپ, سي ءتسزينپيننىڭ بۇل لاۋازىمعا بىرسىدىرعى, ءداستۇرلى جولمەن جايلاپ ءجۇرىپ كەلگەندىگىندە. شىنىندا دا ونىڭ بۇگىنگە دەيىنگى ساياسي ومىرىنەن ەلدىڭ ءىشى-سىرتىن ەلەڭ ەتكىزەردەي ەلدەن ەرەك جەتىستىكتى دە, سونىمەن قاتار, شالىس باسقان قاتەلىكتى دە, اڭداماي سويلەگەن اۋساي ءسوزدى دە كورە المايسىز. بۇدان ونىڭ ءوز پىكىرى جوق, قوي اۋزىنان ءشوپ الماس ماۋباس ورىنداۋشى دەگەن ۇعىم تۋماۋعا ءتيىس. سەبەبى, «ءاربىر جەكە ادام وزىنشە ءبىر الەم» دەگەن ۇعىم بار عوي, ال مۇنى «ءاربىر جەكە قىتاي وتە كۇردەلى ءبىر الەم» دەپ وزگەرتىپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەندەشە, رەسمي بەيجىڭنىڭ بيلىك دالىزىندەگى وسىنداي «وتە كۇردەلى الەمدەردىڭ» شوعىرىنان, نازىك تە قىم-قۋىت, سەمسەردەي قىلپىلداپ, جاۋھارداي مىڭ قۇبىلىپ تۇرعان, قيان-كەسكى كۇرەس, مىلتىقسىز مايداننان ءۇستىنە قىلاۋ قوندىرماي بۇگىنگىدەي ابىرويعا جەتۋ «مەن-مەن» دەگەن ساياساتكەردىڭ ءبارىنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن شارۋا ەمەس. ەگەر ول ءوز مىنەزى, ءوز پىكىرى جوق, تەك قانا ورىنداۋشى بولاتىن بولسا, ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا قىتاي كپ وك-ءنىڭ بەيدايحە ساناتوريىندە ءوتكەن ەرەكشە قۇپيا جينالىسىندا سي ەلدەگى وتە ىقپالدى ەكى بىردەي (چياو شى, سۋڭ پيڭ) اقساقالدان «سىن, ەسكەرتۋ» ەستىمەگەن بولار ەدى. ياعني, اعا بۋىن مەملەكەت باسشىلارى سي تسزينپين باستاعان ەلدىڭ جاڭا بۋىن باسشىلارىن «سەنىمسىز, ءتىل المايدى» دەپ اشىق جازعىردى. ءسيدىڭ كونسەرۆاتورلارعا «سەنىمسىز» بولۋى, ولاردىڭ «ءتىلىن الماۋى» نەنى ءتۇسىندىرەدى؟ ارينە, بۇل ءبىر جاعىنان ونىڭ ءوز بەتى, ءوز پىكىرى بار ەكەندىگىن اڭعارتسا, تاعى ءبىر جاعىنان ونىڭ ساياسي ۇستانىمى مەن بەت-باعدارىن دا بىلدىرەدى.
قىتايدىڭ ەڭ جوعارعى بيلىك بۇتاقتارىندا بۇرىنعى توراعا تسزيان تسزەمين ءوسىرىپ, وتىرعىزىپ كەتكەن كادرلار شوعىرى بار, ولاردى جۇرت «شاڭحايشىلدار توبى» دەپ اتايدى. ال بيلىكتەن ءالى تولىق كەتىپ ۇلگەرمەگەن حۋ تسزينتاونىڭ كادرلارى دا از ەمەس. ولار «كومسومولدار توبى» دەپ اتالادى. بۇنىڭ سىرتىندا بيلىك دالىزىندە ماومەن زامانداس, دەنمەن زامانداس بۇرىنعى اقساقال باسشىلاردىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرى دە قاۋلاپ, قاپتاپ ءوسىپ كەلەدى. ولار «تورەلەر توبى» دەپ اتالادى. بۇلار ءوز ىشىنەن تاعى «كونسەرۆاتورلار», «رەفورماتورلار» دەپ تاعى ەكى ۇيەككە جىكتەلەدى. وسىنداي قىم-قۋىت, جىك-جىك ساياسي ەليتا وتكەن جولعى XVII قۇرىلتايدا ارى ىرعاسىپ, بەرى ىرعاسىپ, ءوز تاڭداۋلارىن وتكىزە الماي, ورتاق كانديداتۋرا رەتىندە سي تسزينپينگە توقتاعانى بەلگىلى. بۇل جاعداي ءسيدىڭ بيلىككە كەلۋىنە ءۇلكەن ۇتىس الىپ كەلگەنىمەن, الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن اۋرەشىلىك تە وسىدان تۋىندايىن دەپ تۇر. ەلدىڭ ءىشى-سىرتىنداعى ساياسي ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا قۇلاق تۇرەتىن بولساق, بۇرىنعى ەكى توراعانىڭ ەكەۋى دە (تسزيان جانە حۋ) پەردە ارتىندا تۇرىپ الىپ, سي ارقىلى ءوز «ساياساتتارىن» جۇرگىزگىسى كەلۋى مۇمكىن. سول كەزدە سي بۇل تىعىرىقتان قالاي شىعادى؟! جالپى, سي ءوزىنىڭ ساياسي ۇستانىمى بويىنشا كوبىرەك تسزيان تسزەمينگە بەيىم. ەكەۋى دە ەلدە ساياسي رەفورمالار قادامىن جەدەلدەتۋدى قولدايدى. ەگەر ءسيدىڭ بۇيرەگى «شاڭحايشىلدار توبىنا» بۇرىلاتىن بولسا, 2013 جىلعا دەيىن مەملەكەت توراعالىعىن, 2014 جىلعا دەيىن اسكەري بيلىكتى شەڭگەلىندە ۇستاپ تۇراتىن حۋ تسزينتاو قاراپ جاتا ما؟! ەگەر سي «كومسومولدار توبىنىڭ» جىرىن جىرلاپ كەتەتىن بولسا, «شاڭحايشىلدار توبى» مەن «تورەلەر توبى» بۇل ماسەلەگە جاي عانا «بوپتى» دەپ, ويىننان تىپ-تىنىش شەگىنە قويا ما؟! مەيلى قالاي بولعاندا دا, ءسيدىڭ ىسىلعان ساياساتكەر ەكەنى راس بولسا, الداعى ۋاقىتتا قحر مەملەكەت توراعالىعى مەن اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ توراعالىعىن تولىق الىپ بولمايىنشا, «وگىزدى دە ولتىرمەۋگە, اربانى دا سىندىرماۋعا» تىرىسۋمەن بىرگە, جالپى «كومسومولدار توبىنىڭ» ىقپالىنا بەيىمدەلۋى ءمۇمكىن.
دەمەك, قحر جاڭا باسشىسىنىڭ تاققا وتىرا سالىپ, «ويلاعان ۇستانىم, قالاعان باعىتىم وسى» دەپ تارتىپ كەتۋىنە مۇمكىندىگى جوق. سەبەبى, ول ەلدە, قاي دەڭگەيدەگى باسشى بولماسىن, ءار قانداي ماسەلەنى ءبىر ءوزى «ايتتىم ءبىتتى, كەستىم ءۇزىلدى» دەپ شەشە المايدى. جۇيە سونداي.
ال ەندى بىرەر ءسوز جاڭا باسشىنىڭ قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسى تۋرالى كوزقاراسى. جالپى, قىتايدا, ەل ىشىندە قانداي ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ جاتسا دا, مەملەكەت, ۇلت تاعدىرىنا ساياتىن ماسەلەدە بىرىگىپ كەتەدى. 1930-جىلدارى جاپوندار قىتايعا باسىپ كىرگەندە, اتا جاۋ ماو تسزەدۋن مەن چان كايشيدىڭ ءوزى قول ۇستاسىپ, جاپونداردى قۋىپ شىقتى. دەمەك, حۋ تسزينتاونىڭ ورنىنا كىم كەلسە دە, ىشكى ساياساتتى قايدام, سىرتقى ساياساتىندا بەيبەرەكەت بەتبۇرىس بولا قويماس ەدى. سەبەبى, بۇل ساياسات و باستا-اق ەل تاعدىرى مەن ۇلت بولاشاعى تۇرعىسىنان جاسالىپ قويعان. سوندىقتان ءسيدىڭ قحر مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان سايىن نىعايتپاسا, السىرەتپەسى انىق. ونىڭ بۇل كوزقاراسى بيىل ماۋسىم ايىندا بەيجىڭگە شىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن بارعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆپەن كەزدەسۋىندە ءمالىم بولدى. ياعني, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزبەن بولعان رەسمي اڭگىمەسىن: «ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان 20 جىلدان بەرى قحر مەن قازاقستان قارىم-قاتىناسى اقاۋسىز, قارقىندى دامىپ كەلەدى. ءسىز قىتاي حالقىنىڭ جاقسى دوسىسىز جانە قىتاي-قازاقستان دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋىنا جۇيەلى تۇردە كوپ كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلەسىز. ءبىز ءسىزدىڭ ەكى ەل اراسىنداعى دوستىقتى دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسىڭىزدى جوعارى باعالايمىز. ءسىز توراعا حۋ تسزينتاو ەكەۋىڭىز مەملەكەت باسشىلارى رەتىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا ستراتەگيالىق كوپ قىرلى جوسپاردىڭ قالىبىن ايقىندادىڭىزدار», دەپ باستاعان ول, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ الداعى بەتالىسى مەن مۇمكىندىكتەرىنە دە باسا نازار اۋداردى. ن.ا.نازارباەۆپەن بولعان سول جولعى كەزدەسۋىندە سي تسزينپين تاعى دا قىتاي قازاقستانمەن بارلىق سالا بويىنشا قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋ نيەتىندە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق «قازاقستان قىتايدىڭ سەنىمدى ستراتەگيالىق ءارىپتەسى, تاتۋ كورشىسى عانا ەمەس, ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى كوشباسشى ەل» ەكەندىگىن شەگەلەي ايتقان ول, ەكى ەل جەر جاعدايىنىڭ تيىمدىلىگىن تولىق پايدالانىپ, ەكونوميكالىق دامۋدا ءبىرىنىڭ كەمدىگىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرۋ, سونىمەن بىرگە, الداعى ۋاقىتتا شەكارالىق وڭىرلەردەگى ساۋدانىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, ستراتەگيالىق ءىرى جوبالاردى ءبىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ, شەكارا ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ بارىس-كەلىسىن نىعايتىپ, ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ دامۋىنا حالىقتىق سيپات بەرۋ, سول ارقىلى ەكى ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ مەن ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, ت.ب. كەلەلى ماسەلەلەرمەن وي بولىسكەن بولاتىن. قىسقاسى, الداعى «سي تسزينپين ءداۋىرى» تۇسىندا دا قازاقستان مەن قحر قارىم-قاتىناسى ءوزارا سەنىم, ءوزارا تيىمدىلىك, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ۇستانىمدارى نەگىزىندە سەنىمدى دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىك بايلانىستارىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
دۇكەن ماسىمحان ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
قىتاي ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
