سۋ قاۋپىنىڭ الدى الىنۋدا

جىلدىڭ كوكتەم مەزگىلى جاقىنداعاندا سىر ايماعىنىڭ تۇرعىندارى ابىرجىپ, سىردا­ريا وزەنىندەگى مۇز قاۋپى­نىڭ الدىن الۋعا, داريا بوي­ىن­داعى بوگەتتەردى قاتاڭ باقى­لاۋدا ۇستاۋعا جىل سايىن ۇم­تى­لىس جاسايدى. بيىلعى قىس اسا سۋىق بولدى. وسىعان وراي تۋىنداعان جاعداي سىربويى­لىق­تاردى تاعى دا قوبال­جىتىپ وتىر. “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءتىلشىسى  ەركىن ءابىل سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ءادىلحان قارلىحانوۆقا: – ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟ – الدىمەن توقتاعۇل, قاي­راق­قۇم, شارباق, ءاندىجان سۋ قويمالارىندا جينالعان سۋ كو­لەمى جايىندا ايتايىن. بۇگىندە ارناساي ويپاتىنا سەكۋندىنا 150 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلسە, قى­زىلقۇم كانالى ارقىلى 5 تەكشە مەتر سۋ الىنۋدا. شار­دا­را سۋ قويماسىنان 8 اقپاندا شىققان سەكۋندىنا 400 تەكشە مەتر سۋدىڭ 75 تەكشە مەترى كوك­ساراي سۋ رەتتەگىشىنە جىبەرىلسە, 325 تەكشە مەتر سۋ سىرداريا­نىڭ تومەنگى اعىسىنا جونەل­تىل­گەن. ارىس وزەنى ارقىلى دا دا­رياعا سەكۋندىنا 25 تەكشە مەتر سۋ قۇيىلىپ جاتىر. ال, قىزىل­وردا سۋ تورابىنداعى سۋ دەڭگەيى 127,95 تەكشە مەتردى كورسەتسە, ءتو­مەنگى اعىسقا سەكۋندىنا 382 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلۋدە. ءبۇ­گىندە دارياداعى مۇز تارتوعاي ەل­دى مەكەنى تۇسىنا دەيىن ۇستاسىپ, قىزىلوردا سۋ تورابىنىڭ جوعا­رى 130 شاقىرىمىنا جەتكەن. بولجام بويىنشا, تاياۋ كۇندەرى  سەڭ ءجۇرۋى ىقتيمال. جالپى, وبلىستىق جۇمىل­دىرۋ دايىندىعى, ازاماتتىق قورعانىس,  اپاتتاردىڭ الدىن الۋ­دى جانە جويۋدى ۇيىمداستى­رۋ باسقارماسى وكىلدەرىنىڭ اي­تۋىنشا, ايماعىمىزدا تۇرعىن­دار­دى كوشىرۋگە ارنالعان 75 جي­ناقتاۋ, 103 قابىلداۋ پۋنكتتەرى جاساقتالىپ, 751 اۆتوكولىك ناق­تىلانعان. وبلىس بويىنشا جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار رە­زەر­ۆىنەن 112,878 ميلليون تەڭگە بولىنسە, ونىمەن قوسا 146,5 توننا جانار-جاعار ماي, مۇز جارۋ جۇمىستارى ءۇشىن 247 مىڭ دانا قاپ قورى دايىندالعان. ناقتىلاي ايتار بولسام, ءبۇ­گىندە داريا مۇزىنىڭ قالىڭ­دى­عى قازالى اۋدانىندا 65 سان­تيمەترگە, قارماقشى اۋدانىندا – 35-40, جالاعاش اۋدانىندا  – 30-37, سىرداريا اۋدانىندا – 30-35, قىزىلوردا قالاسىندا 25-30 سانتيمەترگە جەتىپ وتىر. توتەنشە جاعدايدى بول­دىر­ماۋ ماقساتىندا كۇندەلىكتى جوس­پارلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. كۇنى كەشە وسى ماسەلەگە بايلانىستى وبلىس اكىمى سەلەكتورلىق ءما­جىلىس وتكىزىپ, مۇز قاۋپى­نىڭ الدىن الۋ جانە سىرەسكەن سەڭدى, بوگەتتەردى باقىلاۋدا ۇس­تاۋ ءۇشىن سالا باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرما  بەردى. قىزىلوردا. جانايقاي بۇل قاي باسىنعاندارى؟ شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەلەكتر قۋاتى تاپشى ما, الدە “تاز اشۋىن تىرناۋدان الادىنىڭ” كەرى مە؟ وسكەمەن قالاسى تۇرعىندارى­نىڭ جانايقايىن جەتكىزۋگە تۋرا كەلىپ تۇر. قالا عانا ەمەس, وبلىس تۇرعىندارىن دا, مىنە, ءبىر اپتاعا جاقىندادى, “ۆك رەك” كومپانياسى ەلەكتر قۋاتى تاپشى دەگەندى سىلتاۋ ەتىپ, ۇيلەردەگى جارىقتى التى-جەتى ساعاتقا دەيىن توقتاتىپ تاستاۋدى ادەت­كە اينال­دىر­دى. سوراقىلىق ەمەي نەمەنە, ءما­سەلەن, دۇيسەنبى كۇ­نى جامبىل اتىن­داعى دراما تەات­رىن­دا سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى بول­ماي قالدى. بالاباق­شانى ەل­ەكتر قۋاتىنان اجىراتىپ تاستاۋ ءتىپتى ورەسكەل. شالعايداعى اۋىلدار ونسىز دا بيىلعى قاتال قىستان قىسىلىپ وتىرعاندا, ەلەكتر قۋاتى ءوشىرىلىپ, تۇرعىنداردىڭ زاڭدى نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كەشە “ۆك رەك”, جارىق تاسىمالداۋشى “كەگوك” كوم­پانياسى, مونوپولياعا قارسى باس­­­قارما جانە وبلىستىق ەنەر­گە­تي­كا باسقارماسى باسشىلارىنىڭ قا­تىسۋىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى بو­لىپ ءوتتى. جارىق نەگە سونەدى, تۇر­عىن­دار تولەمدەرىن ۋاقتىلى تولەسە دە, نەگە جارىقسىز وتىر دەگەنگە ەل­ەكتر تاراتۋشىلار تۇجىرىمدى جاۋ­اپ قايتارا المادى. “تاز اشۋىن تىر­­ناۋ­دان الادى” دەگەندەي, مۇنىڭ ال­دىن­دا ولار باعانى كوتەرۋ ءجونىن­دە تا­لاي رەت ماسەلە كوتەرگەن, بىراق وعان ءتيىستى ورىندار جول بەرمەگەن ەدى. – قازىر ەكىباستۇز گرەس-ىندەگى ەكى جەلى ىستەن شىقتى. ال ءبىز سىرت­­­تان قۋات كوزدەرىن ساتىپ الامىز. بۇقتىرما گەس-ءى جەكە مەنشىككە ءوتىپ كەتكەن, وسكەمەن جانە ءشۇلبى گەس-ءىنىڭ قۋاتى جەتپەيدى, – دەپ اقتالۋعا تىرىستى “ۆك رەك” پرەزيدەنتى گالينا فەوفانوۆا. باسقارما باستىعى ايتقازى شە­رۋباەۆ قازىرگى جاعدايعا الاڭداۋشى­­لىق ءبىلدىرىپ, قۋات كوزدەرىنە قا­رىزدار مەكەمەلەرمەن وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ اڭگىمە جۇرگىزىپ جاتقانىن, بىراق ءتيىستى ورىنداردىڭ بۇل ىسپەن وزدەرى شۇعىلدانۋلارى قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. تاعى ءبىر كەمشىلىك, جارىقتىڭ سونەتىنى جايلى الدىن الا حابار بەرىلمەيدى. كەستە نەگە جاسالىنبايدى؟ اۋدان­دار­عا دەر كەزىندە حابار بەرۋ جايى دا ايتىلدى. “ۆودوكانال” 300 ميلليون تەڭگە قارىز دەگەن ءسوز دە جالعان بولىپ شىقتى. قالاي دەگەندە دە, بۇل جايعا نۇكتە قوي­ىلاتىن ۋاقىت جەتتى. ۇيلەرىندەگى توڭازىتقىشى, تەلەدي­دار­لارى ىستەن شىعىپ جاتسا, ءليفتى­لەردە ادامدار­دىڭ قالىپ قويۋى سياقتى وقيعالار قايتالانا بەرسە, ولارمەن سوتتاسا­تىنى جايلى دا ءسوز بولدى. سون­دىقتان قۋات كوزدەرىن ورىنسىز وشىرگەندى قويۋ كەرەك. وڭداسىن ەلۋباي,وسكەمەن. توسىن تابيعات جاعداي قالىپتى ارناعا ءتۇستى سوڭعى كۇندەرى ىلە اۋدانىنا قاراستى كۇرتى قويماسىنداعى سۋ دەڭگەيى ارناسىنا تولىپ, سەل ءجۇرۋ قاۋپى تۋىنداعاندىقتان جۇرت ءابى­گەر­گە تۇسكەن ەدى. وسىعان وراي ءبو­گەتتىڭ تومەنگى اعىسىندا تۇراتىن اقشي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كوشى­رىلىپ, قاۋىپسىز ايماققا ورنالاس­تى­رىل­عانىن حابارلاعان ەدىك. تابي­عاتتىڭ توسىن مىنەزىنىڭ الدىن الۋعا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اماندىق باتالوۆ باسقارعان توتەنشە جاعدايلار مي­نيسترلىگىنىڭ ۇزىناعاشتاعى اسكەري پولكى, قاراساي اۋدانىنداعى رەس­پۋب­ليكالىق قۇتقارۋ وتريادى, الما­تى قالاسىنداعى جانە  وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى توبى, سونداي-اق ىشكى ىستەر باسقارمالارىنىڭ جاۋاپتى قىزمەت­كەر­لەرى مەن جول-سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ ۇجىمدارى قاتىس­تى­رىلىپ, حالىقتى ازىق-ت ۇلىك, جاتىن ورىنمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى شەشىمىن تاۋىپ, حالىققا قيىن ءسات­تە جاعداي تۋعىزىلىپ, تۇرعىندار­دىڭ قولداعى مالىنا 70 توننا ءشوپ بالقاش اۋدانىنان اكەلىندى. وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ سەل قاۋپىنىڭ ال­دىن الۋ شارالارىن قاتاڭ باقى­لاۋعا الىپ, ايماقتاعى حالىقپەن كەزدەسىپ, كەيبىر ماسەلەلەردىڭ شە­شىمىن تابۋىنا باسشىلىق جاسادى. قولعا الىنعان شارالاردىڭ ءنا­تيجەسىندە قويماداعى سۋ دەڭگەيى تومەندەپ, اقشي اۋىلىنىڭ تۇر­عىن­دارى ۇيلەرىنە ورالدى. جي­نال­عان سۋدىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ماقساتىندا ارنايى قۇبىرلار ار­قىلى سۋدىڭ باعىتىن وزگەرتۋ مەن تاۋ وزەندەرىنەن قوسىلاتىن سۋ دەڭگەيىن بۇرۋ جۇمىسى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان. پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ۇلكەن­شى­عان اۋىلىندا 2,5 شاقىرىمدىق سۋدى بوگەيتىن بوگەت جاسالىپ, جاع­داي قالىپقا تۇسسە, ۇيعىر اۋدانىن­داعى شونجى اۋىلىندا دا ارىقتار تازارتىلىپ, كوشەلەر مەن وي­پاڭ­داعى ۇيلەردى سۋ باسىپ قالماۋى نازارعا الىنعان. جاعداي جامبىل اۋدانىنىڭ تارعاپ اۋىلىندا دا قالىپتى دەۋگە بولادى. تاسقىننان جاپا شەككەن وتباسىلارىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتىلۋدە. اتقارىلعان  شارالار مەن ءبۇ­گىن­گى جاعداي  كۇرتى سۋ قويماسىندا جانە وزگە دە ەلدى مەكەندەردە سەل تاس­قىنىنان قاۋپى جوق دەپ باعا­لا­نۋ­دا. دەگەنمەن جەر-جەردە ارنايى كوميس­سيالار جۇمىستارىن جالعاس­تىرۋدا. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.