مەن ونى العاش رەت استاناداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا ۇلكەن «دوڭگەلەك ۇستەلدە» كوردىم, دۇرىسى, داۋىسىن ەستىدىم. قازىرگى الەمدەگى كىتاپ وقۋ تۋرالى حالىقارالىق كونگرەسس ءوتىپ جاتقان. الەمدەگى كىتاپ پەن بەيبىتشىلىك جايىندا مىنبەردەن نەبىر حالىقارالىق شەشەندەر كوسىلە سويلەدى. ىقىلاس قويا تىڭداپ وتىرمىن. بىراق ءسوز كەزەگى كەلەسى ءبىر شەشەنگە تيگەن كەزدە, مەن, شىنىمدى ايتسام, ءدىر ەتە قالدىم. جالعىز مەن ەمەس, جۇرتتىڭ ءبارى سەلت ەتە تۇسكەن سىڭايلى. شەشەنىمىز اندەتىپ قويا بەرگەنى! جانە دە, الدىڭعى ارىپتەستەرىندەي, قالىپتاسقان تارتىپپەن زاۋلاتا جونەلمەي, وزگەشە قۇشىرلانىپ, ايرىقشا شابىتتانا شىرقايدى. سويتسەم, ول ءبىزدى «ماناس» جىرىمەن ەستەن تاندىرعان ەكەن – سيمپوزيۋم حالىقارالىق قوي. اۋىز ادەبيەتىنىڭ وسىناۋ ۇزدىك ۇلگىسىن مەن دە وقىعانمىن, ءتىپتى ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن باسىپ شىعارعانمىن. بىراق ونى بۇلايشا ىرعاقتاپ, اندەتە ورىنداعاندى, بۋىرقانىپ-بۇرسانىپ, شىن بەرىلە جىرلاعاندى العاش ەستىپ وتىرمىن. قازاقشا دا, قىرعىزشا دا ءبىر اۋىز ءسوز تۇسىنبەگەنىممەن, زال تولى ادامداردىڭ اراسىنان ءالى كوزىم شالا قويماعان جىرشىنىڭ شىعارمادا سۋرەتتەلەتىن سوعىس كورىنىستەرىنىڭ قايسىسىن ايتىپ تۇرعانىن جوبامەن شامالاي قويدىم. ونىڭ داۋىسى, قۇلشىنىسى جانە تۋراسىن ايتقاندا, دارىنى وسىناۋ جان تەبىرەنتەر تەكەتىرەستى – ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق, جارىق پەن تۇنەك ارپالىسقان ۇلى سۇرگىندى جاندى سۋرەتتەي كوز الدىمىزعا اكەلىپ تۇر.
بايانعالي ءالىمجانوۆ تەك اقىن ءارى پروزايك قانا ەمەس, وعان قوسا – جىراۋ. ياعني, يمپروۆيزاتور, وعان قوسا ماناسشى, قىرعىز حالقىنىڭ اتامۇراسى – «ماناس» جىرىن تۇگەلدەي جاتقا بىلەتىن جانە ونى حالىقارالىق كوللوكۆيۋمعا قاتىسۋشىلار عانا ەمەس, مەملەكەت باسشىلارىنان باستاپ قاراپايىم شارۋالار مەن مالشىلارعا دەيىنگى كەز كەلگەن تىڭداۋشىنىڭ الدىندا مۋزىكالىق سۇيەمەلدەۋسىز-اق ايتا بەرەتىن ونەرپاز.
ءبىز تانىستىق. ورتا بويلى, مىعىم دەنەلى جىگىت اعاسى ەكەن, ازيالىقتار سىعىر كوزدى بولۋشى ەدى, ولاي ەمەس, كوزى ايالى, ەگدە تارتىپ قالسا دا قيمىلى شيراق, قول الىسقاندا تەگەۋىرىنى جويقىن: سول ءۇشىن اقتالعانداي بولىپ بوكسشى ەكەنىن ايتتى.
جاس بالاشا شىن كوڭىلدەن قول الىستىق, ونىڭ ۇستىنە, ەكەۋمىزدىڭ ورتاق دوسىمىز بار بولىپ شىقتى – ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقىن تارتىپ كەتۋىمىزگە بۇل دا سەپتىگىن تيگىزدى. وكىنىشكە قاراي, راقىمجان وتارباەۆ – عۇمىرى دا, شىعارماشىلىعى دا ەرتە ۇزىلگەن, ۇيرەنشىكتى قالىپقا سىيا قويمايتىن تاماشا قازاق جازۋشىسى ەدى. ورتاق قاسيەتتەرىن دە بايقادىم – ەكەۋى دە ەكپىندى, تۋراشىل, كەيدە ءتىپتى ىمىراسىز. بىراق شىعارماشىلىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. راقىمجان كادۋىلگى جەر باسىپ جۇرگەن ادام: ءبارىن بايقاپ وتىرادى, ەشتەڭەدەن تارتىنبايدى, ۇساق-تۇيەكتى دە كوركەمدىك قۇرالعا اينالدىرىپ جىبەرەدى. بايانعالي اسپان الەمىن شارلاپ, شارىقتاپ جۇرەدى, مەن ونى ورىس جىرشىلارىنا ۇقساتىپ بايان دەپ اتاپ كەتتىم. ونىڭ پروزاسىنان دا اقىندىعى تانىلادى. عاجايىپ رومانتيكالىق سوزىنەن تابيعي قازاق اۋەنى, دالىرەك ايتساق, بوياۋى ايقىن سەزىلىپ تۇرادى. ونىڭ پروزاسى ەرتەگىگە جاقىن. باستى دۇنيەلەرىنىڭ ء بىرى حيكايا دەپ اتالۋى دا تەگىن ەمەس. وتكەن-كەتكەن وقيعالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن – ءورت-جالىنى ءوزىنىڭ تۋعان اكەسىن دە شارپىعان سوعىس تاقىرىبى ما, كسرو-نىڭ قۇلار الدىنداعى جاعدايى مەن قايتا قۇرۋ جايى ما – نە تۋرالى قالام تەربەسە دە ءاردايىم بال تاتىعان بالالىق شاعىنا قايتا ورالىپ وتىرادى. اۋىل تابيعاتى, جەر مەن دالا تۇرعىندارى ونىڭ شىعارمالارىندا اسپان ادامدارىنا اينالىپ كەتە بارادى. قازاقتىڭ ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالاسىمەن بىتە قايناسىپ جاتقان ەركىن دە ەركە, اسقاق تا ءور تۇلعالى ادامدار.
جاقىندا «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنەن جۋرناليست داريا اسلاموۆانىڭ ءبىر ءۇندى عالىمىنان ءۇندى پروگرامميستەرى, ۇندىلەردىڭ پروگراممامەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسى بۇل كۇندەرى ىنتاسى دا, تالانتى دا ولاردان ءبىر كەم تۇسپەيتىن قىتايلىق ارىپتەستەرىمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق تۇر, وسىنىڭ سەبەبى نە دەپ سۇراعانى جايىندا وقىعانمىن.
عالىم بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى ۇلتتىق اقىل-ويدىڭ ماتەماتيكالىق جۇيەسىندە عانا ەمەس, كومپيۋتەر عاسىرىنىڭ انا ءتىلى – اعىلشىن تىلىندە جاتىر دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءۇندىستان حالقى عاسىرلار بويى وسى تىلدە سويلەپ كەلەدى. ول – مەملەكەتتىك ءتىل, ۇندىلەر ونى بالا كەزىنەن بويىنا ءسىڭىرىپ وسەدى. قازىرگى ەلەكتروندىق-كومپيۋتەرلىك الەمدە ۇندىلەردىڭ العا شىعۋىنا ءتىلدى جەتە مەڭگەرگەنى اسەر ەتىپ وتىر.
تولىپ جاتقان سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاقستاننىڭ اسا قۋاتتى رەزەرۆتىك رەسۋرسى (قاي جاعىنان العاندا دا) بولىپ وتىرعان ورىس ءتىلى رەسپۋبليكا حالقى ءۇشىن ءىس جۇزىندە انا تىلىنە اينالىپ كەتكەن دەۋگە بولادى. مەنىڭ جاڭا دوسىمنىڭ وسى كىتابىن وقىپ شىعىڭىز. ورىس پروزاسىمەن, ورىس رۋحىمەن استاسىپ جاتقان تالاي نارسەگە جولىعاسىز. بايانعاليدىڭ ءتىلى شىرىندى, شىعىستىق ءتىل, سونىمەن قاتار ورىس ءتىلىن دە بالا كەزىنەن جەتە مەڭگەرگەن. ويتكەنى, بۇرىنعى كسرو قۇرامىنداعى ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ اراسىندا ورىس ءتىلىن يگەرۋ تۇرعىسىنان ەڭ «ورىسشىل» ەل قازاقستان ەكەنى ءسوزسىز.
بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتان ەرەكشەلىك كوپ تۇرعىدان ونىڭ وسىنداي عاجايىپ توعىسۋدان ءنار الۋىندا جاتىر. بۇعان قىرعىزدىڭ «يلياداسى» دەۋگە تاتىرلىق «ماناس» جىرىن قوسىڭىز, تۋعان قازاق توپىراعى ءبىر بولەك, قيىن دا قىزىق بالالىق شاعى مەن جەتكىنشەك كەزى جانە بار, تاعدىردىڭ سوققىسىنا دا تالاي تاپ بولدى – 1986 جىلى جەلتوقساندا جاس بايان مىڭداعان قاتار-قۇربىلارىمەن بىرگە الماتى كوشەلەرىندە ايازعا توڭىپ, ەجەلگى قازاقستاننىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋى ءۇشىن كۇرەستى... دوسىم تىڭ يگەرگەن كوكشەتاۋ وبلىسىندا دۇنيەگە كەلىپ, ەدىل مەن ەرتىستىڭ اراسىندا ەر جەتكەن, سوندىقتان دا ونىڭ جان دۇنيەسىندە ىشكى پوەتيكالىق استارى تەرەڭ اۋەزدى ورىس ءسوزى ماڭگىگە جاتتالىپ قالعان.
جازۋشىنىڭ ماسكەۋدە باسىلعان العاشقى كىتابى ورىس وقىرماندارىنىڭ كوڭىلىنە جىلى تيەر دەپ ۇمىتتەنەمىن.
اۋدارعان نۇرلان قاميەۆ
