اكە مەن انا بولۋ باقىتى

ءتاڭىر تىرشىلىكتى جالعاسسىز ەتىپ جاراتسا, مىنا شەكسىز الەمدى باياعىدا قارا تۇنەك باسقان بولار ەدى. ادام ءومىرىنىڭ دە ءمانى – ۇرپاق. پانيدە جاساعان ءماندى ارەكەتتەرىمىزدىڭ بارلىعى – پەرزەنتىمىزگە باعىشتالعان. بالا – پەندەلەردىڭ عانا ەمەس, مىنا دۇنيە بىتكەننىڭ مۇراگەرى. ماحابباتتىڭ ءوزىن دە سۇرىپتايتىن بولساق, انا مەن بالانىڭ ماحابباتىنان تۇرلاۋلى نە بار؟ الايدا, انالىق ماحابباتتى سەزىنبەي, قۇرساعىن جارىپ شىققان شاراناسىنا مەيىرىمى توگىلمەي, ءبىر بالاعا زار بولىپ وتىرعان وتباسى قانشاما؟! قازىر ەلىمىزدە قيىلعان ءاربىر 100 نەكەنىڭ 16-سى بەدەۋلىكتىڭ قاسىرەتىن تارتۋدا. دەگەنمەن, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ ءادىسى بويىنشا ءبىراز ەرلى-زايىپتىلار باقىتقا بولەنىپ, بالالى بولۋدا. مۇنى ادامزات تاريحىنداعى توڭكەرىس دەسە دە بولادى. وسىدان 30 جىل بۇرىن عانا بالاعا زار ايەلدەر وسى ءادىس تۋرالى ارمانداپ تا كورمەگەن ەدى. ءوز ەلىمىزدە مويىندارىنا بۇرشاق سالىپ, اۋليە-امبيە ارالاپ, ۇمىتپەن ءومىر سۇرگەندەرگە ءسابي سىيلاپ جاتقان “ەكومەد” كلينيكاسىنىڭ جەتەكشىسى, دارىگەر-ەمبريولوگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سالتانات بايقوشقاروۆانى بىلمەيتىندەر نەكەن-ساياق. ەندەشە ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە انا بولۋدى ارمانداعاندار كوكەيىندەگى كوپ ساۋالدى  سالتانات بەردەنقىزىنا قويامىز. – سالتانات حانىم, ادەتتە اعزادان تىس ۇرىق­تاندىرۋ ادىسىنە ءىسى ءتۇسىپ كورمەگەندەر, قۇتىدا پايدا بولعان بالالاردىڭ اياق-قولى ءبۇتىن, اقىل-ەسى دۇرىس بولىپ تۋىلاتىندىعىنا كۇمان كەلتىرىپ جاتادى... – بۇل ءادىستىڭ تيىمدىلىگى دۇنيە جۇزىندە دالەل­دەنگەن. ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋ جولىمەن دەنى ساۋ, اقىل-ەسى ءبۇتىن ءسابي ومىرگە كەلەدى. ەگەر دارىگەرلەر بۇل بالالاردىڭ دامۋىندا فيزيكالىق نەمەسە پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلارعا كەزدەسىپ جاتسا, وعان باياعىدا-اق تىيىم سالىنعان بولار ەدى. ءبىز قۋانىشتىڭ ورنىنا ادامدارعا قاسىرەت سىيلاعىمىز كەلمەيدى. – قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى 1978 جىلى دۇنيەگە العاشقى بولىپ كەلگەن قىز بالا قازىر 30-دان اسىپتى. ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ الدى قانشاعا كەلدى؟ – ەكو-نىڭ ارقاسىندا تۋىلعان تۇڭعىش ءسابي انگليادا دوكتور ر.ەدۆاردستىڭ زەرتحاناسىندا “جاسالعان”. رەسەيدە قولدان ۇرىقتاندىرۋ 1988 جىلى قولعا الىنسا, اراعا 7 جىل سالىپ ءبىزدىڭ زەرتحا­نا­دا دۇنيە ەسىگىن اشقان نارەستەنىڭ كىندىگى قيىلدى. – بيىل ەلىمىزدە وسى ءادىستىڭ قولدانىلا باستاعانىنا 15 جىل تولادى ەكەن. – وسى وقيعاعا وراي استانادا كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. يتاليادان دۇنيەجۇزىلىك ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى سيبيرينا, سونداي-اق يزرايل, رەسەي, گەرمانيا ەلدەرىنەن پروفەسسورلار كەلگەلى وتىر. مۇنداي جيىندار داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ سالانىڭ ماماندارىن قازىرگە ارنايى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايىندامايدى. سوندىقتان ءبىز گينەكولوگ, بيولوگ ماماندارعا ءوزىمىزدىڭ جانە دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەنى ۇيرەتىپ, باۋلىپ وتىرمىز. وعان قوسا “رەپرودۋك­ت­و­لوگيا” دەگەن جۋرنال شىعارا باستادىق. عىلىمي ىزدە­نىستەرىمىز, شەشىلۋى ءتيىستى ماسەلەلەر وسى جۋرنالدا جا­رىق كورۋدە. جانە ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ اسسوتسيا­تسياسىن قۇردىق. مۇنىڭ ءبارى وسى سالادا جۇمىس ىستەپ جاتقان اكۋشەر-گينەكولوگتار مەن بيولوگتاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدى ماقسات تۇتادى. وسى باستامالار ارقىلى ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ ينستيتۋتى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلدىك. بىرنەشە عىلىمي جۇمىستار جالعاسىپ, زەرتتەۋلەر ءجۇرىپ جاتىر. ۇكىمەتتەن قارجى الماي-اق, وسى عىلىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان مامانداردى شەتەلدىك مامانداردان كەم ەتپەي, حالقىمىزعا پايدامىزدى تيگىزىپ وتىرمىز. – قازىر قازاقستاندا قانشا زەرتحانا بار؟ – قازىر ەكستراكورپورالدى ادىسپەن بويعا بالا بىتىرەتىن 8 ورتالىق بار. 2-ءۋى – مەملەكەتتىكى, قالعانى – جەكەمەنشىك. الدىڭعى جىلى استاناداعى پاتسيەنتتەردىڭ سۇرا­نىسى بويىنشا تاعى ءبىر ورتالىق اشتىق. وندا دا زەرتحانا جاساقتادىق. استانادا دا ەگىز بالالارىمىز تۋىلىپ جاتىر. ەڭ العاشقى ۇشەمگە اكىم ي.تاس­ما­عامبەتوۆ پاتەر بەرگىزدى. سول سياقتى تاراز قالاسىندا تاعى ءبىر ورتالىق اشىلدى. ونى اشۋ دا وڭايعا تۇسكەن جوق. ءبىراز ۋاقىتىم وسىعان كەتتى. بىلتىر ەركەكتەر اراسىنداعى بەدەۋلىكتى زەرتتەۋ, جاڭا تەحنولوگيالار قولدانۋعا بايلانىستى استانادا كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. بىرقاتار شەتەلدەرمەن بايلانىس ورناتتىق, اسىرەسە يزرايل جانە گەرمانيا ەلدەرىمەن. – “ەكومەد” كلينيكاسىنىڭ زەرتحاناسىن اشىپ, جۇمىسىن جولعا قويۋعا جۇبايىڭىز باتىر بەكمۇساەۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن. – جانە كلينيكامىزدىڭ قازىرگە دارەجەگە جەتۋىنە ماسكەۋدەگى ەكو ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ۆ.زدانوۆكيدىڭ جانە قازاقستان پرەزي­دەنتى ءىس باسقارماسى مەديتسينا ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى, پروفەسسور ب.قۇرالباەۆتىڭ كومەگى از بولعان جوق. 1996 جىلى وسى ادىسپەن ورتالىعىمىزدا العاش­قى بالا دۇنيەگە كەلدى. پروفەسسور م.زدانوۆسكي ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا “جۇمىستى باستاي سالىپ, توعىز ايدان سوڭ قۇتى ارقىلى بالانىڭ ومىرگە كەلۋى – تمد ەلدەرىنىڭ بىرىندە بولماعان جاعداي. از ۋاقىت ىشىندە مۇنداي ناتيجەگە ءوز ىسىنە جەتىك, كاسىبىن سۇيەتىن بىربەتكەي مامان عانا قول جەتكىزە الاتىن بولادى” دەپ باعالاعان بولاتىن. – سالتانات بەردەنقىزى, رەپرودۋكتولوگيا ءبىر ورىندا تۇرعان عىلىم ەمەس ەكەندىگىن ناقتى مىسال­دارمەن دايەكتەپ وتىرسىز. بىراق, قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءادىسى – كۇردەلى ءارى قىمبات. ءالى دە بولسا اۋىلدىق جەرلەردە قارجى تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعان اعايىندار از ەمەس... – كوپتەگەن ادامداردىڭ بۇل ادىسكە جۇگىنۋگە شامالارى كەلە بەرمەيتىنى راس. ءبىزدىڭ تەحنولوگيالار ۇنەمى ۇلكەن قاراجات قاجەت ەتەدى. نەعۇرلىم اقشانى كوپ سالساڭ, سولعۇرلىم ناتيجەسى جوعارى. سوندىقتان سۇرانىس پەن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى سايكەس كەلمەي جاتادى. ال, وزىمىزدەگى قالتالى ازاماتتار قولدان ۇرىقتاندىرۋ, ىشتەي ۇرىقتاندىرۋ تاسىلدەرىن شەتەلدەرگە بارىپ جاساتىپ جاتادى. بالا ءاپ دەگەننەن بولا سالماۋى مۇمكىن. اركىمنىڭ اعزاسى, بيولوگيالىق جاراتىلىسى, دەنساۋلىعى ءارتۇرلى. سوسىن بىزگە كەلىپ جاساتادى. ءساتىن سالىپ, كەلىنشەكتەرى بىردەن قۇرساق كوتەرسە, قۋانىپ ءارى تاڭقالىسىپ جاتقانى. ءبىر مىسال. جاڭا جىلدا عانا ءبىر ەلگە تانىمال ادامنىڭ قىزى يزرايلگە بارىپ, اعزادان تىس ۇرىق سالعىزىپ كەلدى. ول ەل جاڭا جىلدى اتاپ وتپەيدى عوي. تۋرا 1 قاڭتار كۇنى ءوز كەزەگىن كۇتىپ وتىرىپ, سول ەلدىڭ وزىمەن مۇڭداس كەلىنشەگىمەن تىلدەسە كەتسە, ونىڭ سول ورتالىققا التىنشى رەت قولدان ۇرىقتاندىرۋ ادىسىنە جۇگىنىپ كەلگەن بەتى ەكەن. جەرلەسىمىزدىڭ سول جولى قۇرساعىنا بالا بىتپەي, وزىمىزگە قايتىپ كەلدى. وسى جەردە ەل مىنا ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋى قاجەت. كوپ ادامدار سوڭعى اقشا­سىن جيناپ الىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ ورتالىققا بەرسە, بالا كوتەرەمىن دەپ ويلايدى. بالا بىتپەي قالسا پسيحو­لوگيالىق كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, بولماسا ەرلى-زايىپتىلار بىرىمەن-ءبىرى جانجالداسىپ جاتادى. سون­دىقتان ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ ەسىگىن اشقان وتباسىلاردان الدىمەن جاعدايلارى قانداي ەكەندىگىن سۇرايمىن. العاشقى ارەكەتتەن جۇكتى بولاتىندار از. بۇل قادام قاراجاتتى عانا ەمەس, ءتوزىمدى, سابىرلى بولۋدى دا تىلەيدى. – ءبارى ءبىر جاراتقاننىڭ قولىندا دەيسىز عوي. دەگەنمەن الەمدىك يسلام ليگاسىنىڭ قولدان ۇرىقتاندىرۋعا قاتىستى ءوز ءپاتۋالارى بار كورىنەدى. – بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ پارلامەنت ماجىلىسىندە دە قارالعان. ناتيجەسىندە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ رەپرودۋكتيۆتىك قۇقىعى تۋرالى زاڭ قابىلدانعان. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ زاڭدارى بىردەي ەمەس. ەڭ باستىسى, ءبىز دە يماننان اتتاپ كەتپەۋگە ۇمتىلامىز. ادامداردىڭ تاعدىرىنا ارالاسىپ وتىرعانىمىزدى ۇمىتپايمىز. – سالتانات حانىم, بىرقاتار ەرلى-زايىپتىلارعا تەگىن كومەكتەسكەن كەزدەرىڭىزدە بولىپتى. – بىلتىر اۋىل ادامدارىنا ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا اكتسيا وتكىزىپ, 40-50 پايىزعا جەڭىلدىك جاساپ, 70 ادامعا كومەكتەستىك. سونىڭ تەڭ جارتىسى ەكىقابات بولىپ, بالا ءسۇيۋ باقىتىنا يە بولدى. – قالايشا؟ قازىر دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى بۇل ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگىن 40 پايىزعا عانا كوتەرىپ وتىر. العاشقى جىلدارى ەكو ادىسىمەن بالالى بولۋعا ۇمتىلعان ءاربىر 20 باعدارلامانىڭ بىرەۋى عانا جۇكتىلىكپەن اياقتالىپ وتىرعانىنان حاباردارمىز. – سولاي بولدى. ءبىزدىڭ بۇل ارەكەتىمىزدى قۇداي قولداعان بولار. سيرەك بولاتىن جاعداي. بىراق, ۇنەمى جەڭىلدىك جاساۋعا مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. بيىل ۇكىمەتىمىزدە 100 ايەلگە تەگىن جاساۋ تۋرالى جوبا ۇسىنىپ وتىر. ءار ادامعا مەملەكەت 675 مىڭ تەڭگە بولمەك. بۇل ادىسكە بىزدە 190 مىڭ تەڭگە كەتەدى جانە ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتەرگە 200 مىڭ تەڭگە قاجەت. ياعني, قولدان ۇرىقتاندىرۋعا ءبىر رەت جۇگىنۋدىڭ ءوزى 300-400 مىڭعا بارىپ جىعىلادى. ال مەملەكەتىمىز وسى ماق­سات­قا ءار ادامعا ايتارلىقتاي قوماقتى قاراجات بولمەك. – سىزدەر قانشا وتباسىنىڭ ساۋابىن الماقسىزدار؟ – بۇل جوبا تۇڭعىش رەت قولعا الىنىپ جاتقان­دىقتان, ءبىز قازىرگە وعان قاتىسۋدان باس تارتىپ وتىر­مىز. ونى ءبىرىنشى بولىپ مەملەكەتتىك زەرتحانالار جۇزەگە اسىرادى. ناتيجەسى جىل اياعىندا بەلگىلى بولادى. بىراق, تەگىن اكتسيا بارلىق بالاسىز ايەلدەرگە ءبىر-اق رەت جاسالىنادى. ولاردىڭ جاسى 25-35 جاس ارالىعىندا بولۋى قاجەت. – ءار وبلىستان 5-6 ايەل عانا وسى جوباعا قاتىسا الادى ەكەن. تىم از ەمەس پە؟ – از. كۇن سايىن وسى ماسەلەگە وراي مەنىڭ تەلەفونىما قانشاما ادامدار حابارلاسىپ, ۇمىتتەنىپ جاتادى. بۇل ماسەلە ورتالىق جانە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى ارقىلى رەتتەلەدى. قازىر ەلىمىزدەگى ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءبىرى دە وسى ما دەپ ويلاپ قالدىم. ءبىر عانا بالا تاۋىپ, ودان كەيىن قۇرساق كوتەرە الماي جاتقاندار دا جەتكىلىكتى. دەگەنمەن, بۇل جوبا ەندى قولعا الىندى. جىل وتكەن سايىن وسى باستاما قۇلاشىن جايىپ, كوپتەگەن ادامداردى قامتيدى دەپ ويلايمىن. – ەلىمىزدە وسى ادىسپەن دۇنيەگە كەلگەن سابيلەردىڭ سانى قانشا؟ – وسى 15 جىل ىشىندە قازاقستاندا 5 مىڭعا جۋىق بالا اعزادان تىس ادىسپەن دۇنيە ەسىگىن اشتى. قازىر جىل سايىن ومىرگە 500-دەي بالا كەلىپ جاتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا سالاسىندا جۇزگە جۋىق مامان جۇمىس ىستەپ, تاجىريبەلەرىن بايىتۋدا. ولاردىڭ كوپشىلىگى حالىقارالىق دەڭگەيدە تاجىريبە جيناقتاپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى سەرتيفيكاتتارعا يە بولعان دارىگەرلەر. قازاقستان بۇل ۇردىسكە كەنجەلەپ قوسىلسا دا, كاسىبي تۇرعىدا توقىراپ قالعان جوق. – مەديتسينا بەدەۋلىكتى ەمدەۋدە دارمەنسىز ەمەس. الايدا, ەرلەر اراسىندا بولسىن, ايەلدەردە دە وسى دەرت بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان سياقتى اسەر قالدىرادى. – بەدەۋلىك جىل وتكەن سايىن ازايۋدىڭ ورنىنا كوبەيىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىندەگى وتباسىلاردىڭ 15-20 پايىزىنىڭ باسىن اۋىرتىپ, بالتىرىن سىزداتاتىن دا وسى. بىرىنشىلىك بەدەۋلىك دەگەن بار, بۇل – مۇلدە بالا كوتەرمەگەندەر. ەكىنشىلىك بەدەۋلىك دەگەن – ءبىر بالانىڭ بەتىنە قاراپ قالعاندار. بۇرىن تۇسىك جاساتقان قىز-كەلىنشەكتەر وسىنىڭ زاردابىن تارتىپ ءوتۋى ابدەن مۇمكىن. مۇمكىن ءبىزدىڭ وسى سۇحباتىمىزدى وقىپ وتىرعان ادامدار ويلانىپ, تۇسىك جاساتۋدان باس تارتسا, ءبىزدىڭ وسى اڭگىمەمىزدىڭ تالايلارعا ساۋابى تيگەنى دەپ ءبىلىڭىز. سوندىقتان تۇسىك جاساتار الدىندا ون رەت ويلانىپ, مىڭ رەت تولعانۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. سول سياقتى ەركەكتەر مەن ايەلدەردىڭ بەدەۋلىك دەڭگەيى تەڭەستى. ايەلدەر اراسىندا بەدەۋلىك كوبىنەسە سۋىق تيۋدەن, جىنىستىق قاتىناستاردان, تۇسىك جاساتۋ نەمەسە تۇسىك تاستاۋدان پايدا بولعان اۋرۋلاردىڭ قابىنۋىنان بولسا, ەركەكتەر ەرتە نەمەسە كەزدەيسوق جىنىستىق قاتىناستار كەزىندە جۇقتىرعان جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋىنان, سۋىق ءتيىپ, قابىنۋدان ءوزىنىڭ رەپرودۋكتسيالىق قابىلەتىن جوعالتىپ جاتادى. – جەلدىڭ وتىندە, جاڭبىردىڭ استىندا, قىستىڭ ايازىندا اۋىر ەڭبەك ەتكەن اتا-بابالارىمىزدان گورى, قولىن جىلى سۋعا مالىپ وتىرعان زامانداستارىمىز بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىك تاقسىرەتىن تارتىپ وتىرعانى شىندىعىندا دا ويلانتادى؟ – وتكەندە ءبىر كونفەرەنتسيادا ايتىلعان دەرەكتەر مەنى شوشىتتى. مىسالى, 2001 جىلى ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋدىڭ ورتا جاسى – 16 جاس بولسا, بىلتىرعى دەرەكتەرگە كوز سالساڭىز, بۇل كورسەتكىش 12 جاسقا دەيىن قۇلدىراپتى. وعان باق-تىڭ دا اسەرى بار. ارينە, مۇنداي وسپادار قىلىقتاردى ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تەلەارنالار كورسەتپەيدى. بىراق, جۇگەنسىز كەتكەن سپۋتنيكتىك ارنالار بار ەمەس پە؟! سونى جاقىندا, ءتىپتى كۇندىز ءبىر شەتەلدىك ارنادان كورىپ, تالىپ تۇسە جازدادىم. ەكى ايەلدى وتىرعىزىپ, كادىمگى بانان ارقىلى جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ “ونەرىن” ۇيرەتىپ جاتىر. وسىنى كورگەن بالا­لارىمىز نە ىستەيتىنىن ءوزىڭىز پايىمداي بەرىڭىز. مۇنى 12 جاستاعى ەمەس, 5 جاستاعى بالا دا كورىپ وتىر عوي... ال 12 جاستا جىنىستىق قاتىناسقا بارعان جەتكىنشەكتەر ارينە, جۇكتىلىكتى تەجەۋ ءۇشىن گورموندىق پرەپاراتتار ىشەدى. بولماسا تۇسىك جاساتىپ تىنادى. جىنىستىق اۋرۋلار جۇقتىرادى. وسىدان كەيىن بەدەۋ بولماي كور... بەدەۋلىككە ەكولوگيانىڭ دا, جەپ وتىرعان تاما­عى­مىزدىڭ دە اسەرى بار. وسىنىڭ ءبارىنىڭ دەنساۋلىق­قا سالماعى تۇسەدى. وركەنيەتتىڭ دە, جاھاندانۋدىڭ دا جاقسىلىقتارىمەن قوسا وتەۋى دە بار ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى. جالپى, بالالى بولا الماي جاتساڭ, وعان ۇكىمەت تە مەملەكەت تە كىنالى ەمەس. ءار ادام ءوز تىرشىلىگىن جاساپ, باۋ-باقشاسىن ەگىپ, تابيعي تاماق ءىشىپ, ەڭبەكتەنسە, نەگە اۋرۋ بولادى؟ ۋاقتىلى ءتىسى­مىزدى ەمدەتىپ, دارىگەرگە قارالىپ تۇرۋعا موينىمىز جار بەرمەيتىنىن قايتەرسىڭ. – سىزدەرگە كەلەتىن ايەلدەردىڭ ورتا جاسى شامامەن قانشادا؟ – بىزگە بالالى بولۋدان ۇمىتتەنىپ كەلگەندەردىڭ دەنى قىرىقتان اسقان ايەلدەر. – وسىنى سۇرايىن دەپ ەدىم. ءبىراز جىل بۇرىنعى سۇحباتىڭىزدا جاسى كەلگەن ەرلى-زايىپتىلار ءسىزدىڭ ورتالىقتان قۇرساق كوتەرىپ, باقىتقا بولەنگەنى تۋرالى قۋانا بايانداپ ەدىڭىز... – ءبىزدىڭ ورتالىقتا ەڭ جاسى ۇلكەن, جۇكتى بولعان ايەلدىڭ جاسى – 51-دە, ماعان كەلگەندە ونىڭ جاسى 47-دە, جولداسى 49-دا ەدى. العاش كەلگەندە بىردەن اياعى اۋىر بولىپ, ونىڭ قادىرىن بىلمەي, ءتۇسىرىپ الدى. وڭتۇستىك وڭىرىنەن كەلگەن باسقا ۇلتتىڭ ادامدارى بولاتىن. قازاقشاعا دا سۋداي ەدى. 47 جاستاعى ايەلدە گورموندىق جەتىسپەۋشىلىك مىندەتتى تۇردە بولادى, بەرگەن ءدارى-دارمەكتەرىمىزدى تولىق قابىلداماعان سوڭ, بويعا بىتكەن بالا 8-9 اپتالىعىندا ءتۇسىپ قالىپتى. مەن وعان مامان رەتىندە دە, ادام رەتىندە دە قاتتى رەنجىدىم. ونىڭ ۇستىنە بىردەن جۇكتى بولعانىنا قۋانىپ ءجۇر ەدىم. ونداي جاستا بۇل سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا. ءبىر جىلدان سوڭ جاڭاعى كىسىلەر كەلەيىك دەپ, قايتا حابارلاسىپ تۇر. ەككەن ەگىنىمدى ورتەپ جىبەرگەندەي بولعان سوڭ, وڭ قاباق تانىتا قويماپ ەدىم, جالىنىپ-جالبارىنىپ ءجۇرىپ, اقىرى كەلدى الماتىعا. ايەلدىڭ جاتىرىندا ميوما بار ەكەن. باسقا دارىگەرگە جىبەردىم. جاقسىلىپ ەمدەلىپ, جارتى جىلدان سوڭ قايتا كەلدى. “مەنىڭ ايتقانىمدى بۇلجىتپاي ورىنداساڭ قايتا ارەكەت ەتىپ كورەمىز. بۇرىنعىداي جۇيكەمدى توزدىراتىن بولساڭ, تەككە قاراجاتىڭدى شاشپا. مەن دە ءوز ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسىن كورگىم كەلەدى” دەدىم. ولاردىڭ 47 جاسىندا الىنىپ, قاتىرىلىپ قويعان ەمبريوندارى بولاتىن. سونى قايتا قولداندىق. ءسويتىپ, تاعى دا جولىمىز بولدى. – بالا دا ادامنىڭ پەيىلىنە بەرىلەدى دەگەن راس پا؟ – راس-اۋ, جاڭاعى ادامدار بالا بىتكەن كۇننەن باستاپ مەنىڭ ايتقانىمدى ەكى ەتپەدى. سولار ءبىر رەت ماعان اقشا جوق, كومەكتەسىڭىز دەگەن ەمەس. تۇرلەرىنە قاراساڭ قاراپايىم, كيىمدەرى دە جۇپىنى. ۇلدى بولعان سوڭ, قانداي قىزمەت ىستەيسىڭدەر دەپ سۇرادىم. ەرى كاۋاپ ءپىسىرىپ ساتادى ەكەن. – اڭگىمە جاسى قىرىقتان اسقاندار تۋرالى ەدى؟ – ءيا, كوپ قانداستارىمىز جاسى قىرىقتى ورتالاپ, امالدارى تاۋسىلعاندا ەكو ورتالىقتارىنا كەلەدى. كىرگەننەن جاعدايلارىن ايتىپ, جىلايدى. جاسى ءوتىپ كەتكەندىكتەن دە ۇرىق جاسۋشالارى جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن نە ىستەپ جۇرگەندەرىن سۇراساڭ: “توي جاسادىق, قاينىمىز ۇيلەندى. پالەنشەنىڭ اسى بولدى, تۇگەنشە ءسويتىپ قالدى” دەپ ءبىر جىردى باستايدى. قولدارىندا مەنىڭ 5-6 جىل بۇرىن ءبىر گازەتكە شىققان, جىرتىلۋعا جاقىنداعان ماقالام جۇرەدى. ءبىز بارلىق كەرەك-جاراقتى ەۋروپا ەلدەرىنەن ساتىپ الامىز. ولار بىزگە تەگىن بەرمەيدى, جەڭىلدىك جاسامايدى. ادامنىڭ بالاسىن جاي ىدىستا, جاي بولمەدە ءوسىرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنىڭ ءبارى وتە جەتىل­دىرىلگەن, ابدەن سىناقتان وتكەن تەحنولوگيالارمەن جاسالىنادى. ونىڭ ءبارىن قولدانىلىپ بولعان سوڭ, قانشا قىمبات بولسا دا تاستاۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىز دامۋ ءۇشىن, ۇنەمى تەحنولوگياعا قاراجات سالىپ وتىرۋىمىز قاجەت. وسىنىڭ ءبارىن پاتسيەنتتەرگە ايتىپ, ءتۇسىندىرۋ قيىن. ء“بىز بيزنەسمەن ەمەسپىز عوي” دەپ شىعا كەلەتىندەر بار. بيزنەسمەن وڭاي اقشا تاۋىپ وتىر دەپ كىم ايتتى؟ ءبىزدى ساۋدالاسىپ شارشاتاتىندار بار. وسىنداي ويدان ارىلاتىن كەز جەتتى. شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قاراپ, جاعدايلارىن سۇراپ, ۋاقىت ولتىرمەيدى. ءوز شارۋالارىن عانا بىلەدى. ءبىز قانشا دەگەنمەن قازاقپىز عوي. اياۋشىلىق سەزىم بار. الايدا, مەملەكەتتىك ماسەلەنى ءبىر ادام, ءبىر ورتالىق شەشە المايدى. قازىرگە قازاقستان ەكو-نى 40 رەت بولسا دا مەملەكەت قاراجاتىنا 44 جاسقا دەيىن تەگىن جاساپ بەرەتىن يزرايل ەمەس. يزرايل وسىعان وراسان قارجى ءبولىپ وتىرعان جالعىز ەل. سونىڭ وزىندە جەكەمەنشىك ورتالىقتارعا بارىپ, ءوز قاراجاتىنا بالالى بولعىسى كەلەتىندەر بۇل ەلدەن دە تابىلادى. – بىزدە شاۋەت ساقتايتىن بىرەگەي كريوبانكتىڭ جوق ەكەندىگى ايتىلىپ ءجۇر. ۇرپاق سۇيگىسى كەلگەن ەركەك مۇلدە ۇرىقسىز بولسا... ءسىز جۋرناليستەردىڭ ءجيى قوياتىن سۇراعىن قايتالاپ وتىرسىز. ۇرىعى جوق ەركەكتەر سيرەك تە بولسا كەزدەسەدى. 10 پايىز ازاماتتارىمىز ۇرىقسىز بولىپ كەلەدى. بىراق, ولاردىڭ جۇمىرتقاسىن تەسىپ, ميكرو­ينەكتسيالىق ادىسپەن ۇرىق الۋعا بولادى. مۇنان دا تۇك شىقپاسا, ءوز تاجىريبەمدە بىرگە تۋعان باۋىرىنان ۇرىق الۋعا ۇسىنىس بەرەمىن. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ گەندەرى ءبىر. مورالدىق جاعىنان دۇرىس بولىپ كورىنبەۋى دە مۇمكىن. دەگەنمەن, تۇرىك اعايىندار بۇل ماسەلەنى تەك وسىلاي شەشىپ وتىر. دونورعا جۇگىنۋ دە قيىن, قازىر ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلار كوپ. دونور بولامىن دەپ كەلگەن ءجۇز جىگىتتىڭ بىرەۋى عانا بارلىق تالاپتارعا ساي بولۋى مۇمكىن. دونور ۇرىعىن 5 ايعا كارانتينگە قويىپ, تولىق تەكسەرۋ كەرەك. بىراق, بوتەننىڭ اتى بوتەن. تۇقىم قۋالايتىن دەرتتەر كوپ. – قازىر شەتەلدىك ماماندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس جاساپ, كوپتەگەن تەحنولوگيالار مەن پرەپاراتتاردىڭ سىرتتان تاسىلىپ جاتقانىن ايتىپ وتىرسىز. الەمدە رەپرودۋكتولوگيا عىلىمىندا قانداي ىلگەرىلەۋ بار؟ – جىلدان جىلعا بەدەۋلىك ماسەلەسى كۇردەلەنىپ تە كەلەدى. قولدان ۇرىقتاندىرۋ تاسىلىنە تەك تابيعي جولمەن بالا بىتپەيتىنىنە ابدەن كوز جەتكىزگەندە عانا جۇگىنەمىز. مەديتسينادا ادامدى كلونداۋدان باسقا, دىڭدىك تالشىقتان ەركەك ۇرىعىن جاساۋ ماسەلەسى قولعا الىنىپ, زەرتتەلۋدە. ەگەر قازىر قولدانىلىپ جاتقان ءادىستى كەستە بويىنشا ايتساڭ, وڭاي سياقتى. ۇرىقتى ەركەك پەن ايەلدەن الدىڭ, ەكەۋىن قۇتىدا قوستىڭ, جاتىرعا سالدىڭ, ودان بالا پايدا بولدى. شىن مانىندە ونداي وڭاي ەمەس, تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرى كوپ. جانە بۇل گينەكولوگيا ەمەس, بىرنەشە مامان­دىقتىڭ توعىسقان جەرى. ءبىر تانىسىمنىڭ: “سوعىم سوي­ىپ, ەكى ءۇي ءبولىسىپ الىپ ەدىك, جارتىسى ءدامدى بول­دى, جارتىسى ءدامسىز بولدى” دەگەنى بار دەسەم, ماسەلە ەتتى تۇزداعانىنا, باپتاعانعا بايلانىستى. سوندىقتان ءاربىر ورتالىقتىڭ, ءاربىر زەرتحانانىڭ وزىندىك ەرەك­شەلىكتەرى بار. نەعۇرلىم جاقسى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ينەمەن قۇدىق قازعانداي جۇمىس ىستەۋ كەرەك. جالپى, تابيعاتتا ادامنىڭ بالا كوتەرۋ قابىلەتى تومەن. – جاس كەلىنشەك ارەڭ دەگەندە اياعى اۋىر بولىپ, الايدا كوپ ۇزاتپاي تۇسىك جاساتقانىن ءبىر كەزدەسكەندە كۇيزەلە ايتىپ ەدىڭىز... – بۇل سوڭى تۇسىك جاساتۋمەن اياقتالعان سوراقى وقيعا بولدى. ءبىر كەلىنشەك باسقا ورتالىقتاردا ەكو ادىسىنە ءۇش رەت جۇگىنگەن ەكەن. ءبىزدىڭ ورتالىقتا بىردەن جۇكتى بولدى. ءبىر كۇنى “ابورت جاساتايىن دەپ ەدىم” دەپ كەلىپ تۇر. بۇل دا سيرەك بولاتىن وقيعا. نە بولدى دەستىك, ورە تۇرەگەلىپ. “بۇرىن بالا كوتەرە الماي جۇرگەندە كۇيەۋىم ءىشىپ, باسقا ايەلدەرمەن قىدىراتىن. قازىر دە سول قىلىعىن تىيعان جوق. وعان بالا كەرەك ەمەس. وتباسىمىزدىڭ كيكىلجىڭىنە بۇل سەبەپ ەمەس ەكەن” دەيدى. “بالا وعان كەرەك ەمەس بولسا, وزىڭە كەرەك. اقى­ماق بولما. ىشىڭدەگى شارانانى قالاي قيىپ ولتىرەسىڭ” دەيمىز. “مەن وزىمە دە, وعان دا بالا كوتەرە الاتىنىمدى دالەلدەدىم. سىزگە ريزامىن, كومەكتەسكەنىڭىزگە راحمەت!” دەيدى. ءتىلىم جەتكەنشە اقىلىمدى ايتىپ جىبەردىم دە ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ, رايىنان قايتقان بولار دەپ حابارلاسسام, بالاسىن الدىرتىپ تاستاپتى. سول كەزدە كوز الدىما بالالى بولا الماي زار ەڭىرەپ, كوزدەرى بوتالاپ وتىراتىن قانشاما ايەل كەلدى. جاقىندا ءبىزدىڭ ورتالىققا تاعى ءبىر جۇپ كەلدى. كەلىنشەگى 22-دە, ەرى 32-دە, ۇيلەنگەندەرىنە ءبىر جىل بولىپتى. ۇيلەرىندە كۇندە ۇرىس-كەرىس. ەكەۋىنىڭ دە كيكىلجىڭنەن جۇيكەلەرى توزعان. “بالا سونشاما كەرەك بولسا, 30-دان اسقانشا نەگە ۇيلەنبەدىڭ؟ 22-دەگى ايەلدىڭ تابيعاتتا بالا كوتەرۋ مۇمكىندىگى ءبىر ايدا 15-20 پايىز عانا” دەدىم. “ويباي, ءبىز تويعا بارۋدان قالدىق. مەنىڭ قۇرداستارىمنىڭ 2-3 بالاسى بار” دەيدى جىگىت. ء“بىزدىڭ ورتالىق تاۋىقتىڭ جۇمىرتقاسىنا ءمور باساتىن تسەح ەمەس, شىدام, سابىر كەرەك” دەسەم دە قويماعان سوڭ, قولدان ۇرىقتاندىردىق. سونىمەن ءساتى ءتۇسىپ, الگى كەلىنشەك جۇكتى بولدى. اراعا از كۇن سالىپ پاتسيەنتىمىز ايەلىمەن كەلىپ تۇر. “بالانى الدىرىپ تاستاڭىز. ايەلىم ەكىقابات بولعالى بەرى قانىمدى ءىشىپ ءبىتتى. انانى جەگىسى كەلەدى, مىنانى جەگىسى كەلەدى. شەشەممەن دە كەرىسەدى. مىنەزى جامان ەكەن...”. كوردىڭىز بە؟ كيكىلجىڭمەن باستالعان تىرلىك – سولاي بىتەدى. ءبىرىن ءبىرى سۇيەتىن ادامدار قانداي قيىندىق بولسا دا ايىرىلمايدى. بەس بالامەن دە, ون بالامەن دە اجىراسقانداردى تابۋعا بولادى. ارينە, ايەل جەرىك بولادى. بىرەۋلەردە توكسيكوز وتە اۋىر جۇرەدى. كەيبىرەۋلەردە كەرىسىنشە. سوندىقتان دا ايەلدەر دە اياعىم اۋىر بولدى ەكەن دەپ, تىم ءجونسىز ەركەلەمەگەنى, مىندەتسىمەگەنى دۇرىس. شىدام كەرەك, شىرەنە بەرمە, تىم ارتىق كەتكەندى ەركەكتەر دە كوتەرە المايدى. اقىلدى ەركەك, تۇسىنىگى مول اتا-ەنە قۇرساق كوتەرگەن كەلىنشەككە ونسىز دا جاعداي جاسايدى. ايتايىن دەگەنىم, اۋىزبىرشىلىگى جوق وتباسىن بالا دا بىرىكتىرە المايدى. مەنىڭ بۇعان مامان رەتىندە دە, ادام رەتىندە دە كوزىم جەتتى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت! اڭگىمەلەسكەن, ايناش ەسالي,الماتى