بار قازاق اتاجۇرتتا باس قوسسا...

قازاق تاۋەلسىزدىككە دەيىن تالاي رەت وتقا ورانىپ, ورمانداي وتالدى. جۇتىنىپ شىققان جۇرتىمىزدىڭ جاقسىسىنان, حالقىن شومىشتەن قاعىپ قىسپاعان, اقىل-ويى اسىپ, ءسوز ۇستاعان جاقسىسىنان ايىرىلىپ, وزەنى كۇيىپ, وزەگى تالىپ, ەرنى كەبەرسىپ جاپا شەگۋدەن, بودان بولعان تۇستا ايتقانى وتپەي, زىركىل مەن زەكۋدەن كەندە قالعان جوق. ۇلتتىق رۋحى مىقتى, اباي الەمىنىڭ تولعاۋى توقسان قۇپياسىنىڭ تامىرشىسى, باۋىرجانتانۋشى, كورنەكتى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاق تاريحىندا 11 رەت حالىق ساناعى (1897-2009) ءوتىپتى. العاشقى ناتيجەسىنە قاراساڭ, ورتالىق ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە سانى كوبى قازاق ەكەن. ونى اعايىنداس حالىقتار اراسىندا 52,5 پايىز (1897 جىل), 57,5 پايىز (1911 جىل) قۇراعانىنان-اق كورۋگە بولادى. بۇدان كەيىن قۇلدىراي-قۇلدىراي, ءبىر كەزدە ءوز ەلىنىڭ وزىندە 23,3 پايىزعا ءتۇسىپ, ەندى ورلەۋ جولىنا بەت بۇردىق. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاقتىڭ سوڭعى ءتىرىلۋى – تاۋەلسىزدىك دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. بۇل ءتىرىلۋدى ماڭگىلىك تىرىلۋگە ۇلاستىرۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قارىزى مەن پارىزى, موينىنا ارتىلعان بەس باتپان جۇك ەكەنى ءسابي شىرىل, شىندىق بولىپ تۇر. وتكەن جىلعى ساناقتىڭ العاشقى بايلامدارى شىعىپ, وتانىمىزدا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت 67 پايىزعا جەتتى دەگەندى ەستىگەندە بار ەكەنبىز دەپ, اقسارباس اتاماساق تا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان “الحامديللاعا” ءتىلىمىزدى كەلتىرىپ ەدىك. سوڭعى ناتيجە ­– 63,1, بۇعان دا تاۋبە. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا بيىلعى جولداۋىندا ون جىلدى مەجەلەپ, تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرۋ جولىنداعى ايتقان سوزدەرى قاي-قايسىمىزدىڭ دا جۇرەگىمىزدەن ورىن تاپقانى انىق. اسىرەسە, ۇلتتىق سانانى, ءتىل مەن ءدىلدى ساقتاي وتىرىپ, وتان ىرگەسىن بەكىتۋ ىسىنە ارقايسىمىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسساق, تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولارى ءسوزسىز. سول ۇلتتىق رۋحتى كوتەرگەن جولداۋ جولدارىنداعى مىندەتتەردى اتقارۋ ىسىندە وزىندىك ۇلەسىمدى قوسسام دەپ جۇرگەن ءبىر ازامات – ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتىك عىلىمدار فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ. ول ەلباسىنىڭ ەلدىك ءىس جونىندەگى سارابدال ساياساتى تۋرالى وي قوزعاعاندا: پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تاريحي تۇلعا. ەلدىڭ ىرگەسىن ۇلت­تار اراسىنداعى بەرەكە-بىرلىكپەن, تاتۋلىقپەن مىقتى بەكىتىپ كە­لەدى. “الا قويدى بولە قىرىققان جۇنگە جارىمايدى” دەپ ۇلكەن حا­لىق, كىشى جۇرت دەمەي, ورتاق ماقساتقا جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ, قازاق ەلىن الەم تورىنە شىعاردى. ءتىل بىرلىگىن ساقتاپ, ءدىن تۇتاستىعىنا سەلكەۋ تۇسىرمەي, الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ وكىلدەرىن اتاجۇرتىنا الدىرىپ, وتانىمىزداعى حالىق سانىن 2020 جىلعا قاراي 20 ميلليونعا جەتكىزۋدى تاپسىرىپ وتىر. مۇنى ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى دەمەي, كورىڭىز, –­ دەيدى. ءبىزدىڭ عالىممەن اڭگىمەمىز دە بارشامىزدى تولعاندىرار وسى تاقىرىپقا ارنالدى. – زيابەك ەرمۇحان ۇلى, وسى ءبىر ەلدىك ءىستى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ەلەڭ-الاڭ جىلدارىندا-اق پرەزيدەنت ويلاستىرىپ, الەمنىڭ 33 مەملەكەتىنەن 800-دەن استام قانداستارىمىزدى شاقىرىپ, ءدۇ­نيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزىپ, ءدۇ­نيەجۇزى قا­زاقتارى قاۋىمداستىعىن قۇرىپ, وعان ءوزى توراعا بولۋى ۇلتقا دەگەن قاناتتى قامقورلىق بولدى عوي. سو­دان باستاۋ الىپ, اتاجۇرتىنا اعىلعان قان­داس­تارىمىز قازىر 1 ميلليونعا جۋىقتاپ قالىپتى... – مەملەكەت باسشىسى ۇيىتقى بولىپ ۇيىم­داس­تىرعان سول قۇرىلتاي شەتتە جۇرگەن قازاقتىڭ قا­نىنا ءنار, جانىنا جىلۋ دارىتتى. ۇيقى باسقان كو­زىن اشتى. وتانىنا قازاقتىڭ اسىل ۇلدارى حاليفا ال­تاي, مۇستافا وزتۇرىك, تاعى باسقالار كوش باستاپ كەل­دى. ولارعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز قولىمەن ەلىنىڭ ازاماتى دەگەن كۋالىك تاپسىردى. ەلىم ەگەمەندىگىن الىپ, حالقىم كەلەشەگىنە زور ۇمىتپەن قاراعان سول ءبىر جىلدارى مەن دە سىرت قالمايىن دەپ پرەزي­دەنت­تىڭ اتىنا بايىرعى قازاقتىڭ ومبى وڭىرىنەن وقىعان ءجۇز شاقتى جىگىتتى ۇيىمداستىرىپ, ۇلەسىمىزدى قوسۋعا ءازىر­مىز دەپ حات جولدادىم. بىراق, سول حاتىما جاۋاپ بو­­لا قويمادى. ارامىزدا مىقتى ەكونوميستەر, ار­حي­­تەكتورلار, راديوتەحنيكتەر, وزگە دە مامان يەلەرى بار ەدى. اقىرى جيىرما شاقتى جىگىت پاۆلودارعا كەلدىك. ولاردىڭ ءبىرازى جۇمىس تا­با الماي, اسىپ-تاسىعان كوڭىلدەرى سۋ سەپكەندەي با­سىلىپ, كەرى قايت­تى. شىنى كەرەك, شەتتە جۇرگەن قا­زاقتىڭ بويىندا قان­شىلدىق باسىم بولادى. سە­بەبى, كوبىندە وزگەنىڭ قاس-قاباعىن باعاسىڭ. ءادىل­ەت­سىزدىكتى كورگەندە ءوز ەلىن­دە جۇرگەن ادامداردا ار­مان بار ما ەكەن دەپ قي­نا­لاتىن ۋاقىتتارىمىز از ەمەس ەدى. قانشىل بول­ماسا, ولار تىلىنەن ايىرىلىپ, ءماڭ­گۇرت بولىپ كەتۋى ءمۇم­كىن. ۇلتتىڭ ەمەس, قۇل­قىن­نىڭ ق ۇلى بولىپ ءجۇرىپ قۇ­رىپ كەتكەن حالىقتار – تاريحقا كوز سالساڭىز از با؟ – حالقىمىزدا “كەدەيدىڭ كۇنى كىجىنۋمەن وتەدى” دەگەن ءسوز بولۋشى ەدى. سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىز سونداي كۇيكى كۇيدەن قۇتىلۋ ءۇشىن اتاجۇرتىنا بەت بۇرىپ جاتىر دەيسىز عوي. – ارينە. وزەكتەن اشىق تەپپەسە دە قاعا بەرەرى حاق. مەن قازىر شەتتە جۇرسەم سونداي حالدە بو­لارىم انىق ەدى. ەلىمە كەلىپ, ەڭسەمدى تىكتەدىم. ەندى بار ءبىلىم-بىلىگىمدى ىزگىلىكتى ىسكە جۇمساۋعا تالپىنۋ ءۇس­تىندەمىن. مەنىڭ اتاقونىسىم ومبى وبلىسى عوي. ءبىز وندا ەشقايدان كوشىپ بارعامىز جوق. قيلى كە­زەڭ قىسپاعى قازاقتى ءبولىپ-جارىپ جىبەردى. وسى جەر­دە مەن كوپتەن بەرى كوڭىلىمدى كۇپتى ەتىپ جۇرگەن, ءوزىم زەرتتەپ, زەردەلەگەن ورالمان ماسەلەسى تۋرالى وي­لارىمدى بۇكپەي, بۇركەمەلەمەي ايتسام دەپ ەدىم. بۇل ارادا ورالمانعا جاعداي جاسالماي جاتىر دەۋ­دەن اۋلاقپىن. تاۋەلسىزدىكتى بەكىتۋدىڭ جولىنداعى جە­تىس­تىك­تەرىمىزبەن قاتار, وسى قالاي بولادى دەگەن تۇس­تار دا جوق ەمەس. ورتاق ءىستى ىلگەرىلەتۋدە ايقىن ءسوي­لەپ, ان­ىق ايتىپ وتىرساق جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز. – ءسىزدىڭ ەسەبىڭىزشە, تورتكۇل دۇنيەدەگى قىرىقتان اسا مەملەكەتتە قانشا قانداستارىمىز تۇرىپ جاتىر؟ – ءبىر جىلعا سوزىلعان ۇلتتىق حالىق ساناعى تا­ياۋ­دا قورىتىندىسىن جاريالادى. سوڭعى ءتۇيىن ەل­دەگى حالىقتىڭ 63,1 پايىزى قازاق دەلىندى. مەن ال­عاشقى 67 پايىزدىق كورسەتكىشتىڭ ءوزى از ەمەس پە ەكەن دەپ جۇرەتىن ەدىم. تاۋبەشىل جۇرتپىز عوي, بۇ­عان دا شۇكىر. ءبىر زاماندارى بۇكىل ورتالىق ازيادا قازاق 6 ميلليون بولىپ, كوش باستاپپىز. ودان كەيىن ازايعان ۇستىنە ازايا بەردىك. ءسويتىپ, جەرىمىز كوپ بولعانمەن, ازشىلىققا ۇشىرادىق. سۇ­را­عى­ڭىز­عا بەرەر جاۋابىم, الىس-جاقىن شەتەلدەردە 5 ميلليون قازاق بار. وزبەكستاندا – 1,5, قىتايدا – 1,5, رەسەيدە – 1 ميلليون دەگەندەي. مەن وسكەن ومبى وبلىسىندا – 100 مىڭ قازاق بولسا, ول ون­داعى حالىقتىڭ 4 پايىزى بولىپ ەسەپتەلەدى. وزبەك اعايىنداردىڭ اراسىنداعى قازاقتاردىڭ سانىنا كۇمانىم بار. ءتىپتى, 1,5 ميلليونعا سەنە المايمىن. مەنىڭ تۇجىرىمداۋىمشا بۇدان كوپ. – تاريحشى د.سالقىنبەكتىڭ (“تۇركىستان”, 26 قاراشا 2009 جىل) دەرەكتەرىنە كوز جىبەرسەك, وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى ورتا ازيا رەس­پۋب­لي­كالارىنداعى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق مەجەلەۋ كەزىندە س.قوجانوۆ باستاعان الاش ارىستارى بۇقار ۋال­ايا­تىن­دا 250 مىڭ قازاقتىڭ تۇراتىنىن العا تارتىپ, ولاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەكەن. – سودان بەرى قانشا ۋاقىت ءوتتى؟ سول قان­داس­تارىمىز قايدا؟ ولار ءوسىپ-ونبەدى دەيسىز بە؟ اتا­جۇر­تىنا قانشاسى ورالدى, قانشاسى جۇتىلىپ كەت­تى؟ – ويدى وي قوزعايدى. سوناۋ ءبىر جىلدارى ءوز­بەك­ستاندا تۋىپ-وسكەن بەلگىلى عالىم اققال قا­لى­باي­قىزى تۋرالى ماقالا جازعانىمىز بار. سوندا پرو­فەسسور مىنانداي ءبىر ويدى ورتاعا سالىپ ەدى. “مۇح­تار اعا تۋرالى ءسوزىمدى ول كىسىنىڭ ۇلت­جان­دى­لى­عىنان باستاپ ەدىم. ءبىز تەگىمىزدى ۇمىتىپ, ورتاق تۋعا جار­ما­سىپ كەلگەن سول كەر زاماندا ول كىسى قازاق ءبىر ادامعا كە­مىسە قابىرعاسى قايىسىپ جۇرەدى ەكەن. وعان مىنا ءبىر مىسالدى كەلتىرە كەتەيىن. مۇحتار اعا تاشكەنتكە بار­عان ءبىر ساپارىندا ماعان ءتورت اتا­دان قوسىلاتىن جۇ­ماباي اۋلەتىنەن تاراعان ما­حامات مۇحا­مە­د­الى­ ۇلى­مەن داستارقانداس بولدى. ما­حامات اعا سىرتتان كەلگەندە مۇحاڭ: “قازاق دەگەنىڭ وسى جىگىت پە, بۇل ناعىز وزبەك جىگىتى عوي!” – دەگەندە ماحاڭ دا ازىلمەن جاۋاپ بەرىپ: “وزبەك دە­سەڭىز وزبەك بولامىز, قازاق دە­سەڭىز قازاق بولا­مىز”, – دەدى. “تۋعاندارىڭ بار ما؟”. ء“بىر ءىنىم بار”.  مۇحاڭ: ء“پالى, قازاق حالقى ەكى ادامعا ازايىپ كە­تىپتى عوي. بالالارىڭ نەشەۋ؟”, “سەگىز بالام بار, مۇحا!”. “و, ءپالى ەندى قايتتىم, ەندى قايتتىم, ءا!. ەكەۋ دەسەم, ون ەكەن عوي. ەندى قايتتىم؟” دەپ كۇيىندى. قازىر كەزىندە رەسەي دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان سول جۇماباي اتامنىڭ ۇرپاقتارى وتكەن عاسىر ورتاسىنان بەرگى كەزەڭدە قازاقتار جانە وزبەكتەر بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ كەتتى”, دەپ ەدى. – مىنە, كوردىڭىز بە, جۇتىلىپ, ءسىڭىپ كەتۋ, ءسىڭىرىپ الۋ وسىندايدان شىعادى. تاريح تىزبەگىنە قاراپ وتىر­ساڭ, وسمان يمپەرياسى دا سونداي جولدان وتكەن ەكەن. – ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ بىرەگەيى, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە حالقىنىڭ قابىلەتىن باعالاپ, سونى كورسەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمساعان وزاعاڭ – وزبەكالى جانىبەكوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە جازعان “ەل بولامىن دەسەڭ...” دەگەن ماقالاسىندا “رەسەيدە ءبىر ميلليوننان استام قازاق ءومىر سۇرسە دە بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى جوق. بىراق ودان ازىرشە ەشكىم تراگەديا جاساعىسى كەلمەيدى. وزبەكستاندا ەكى ميلليونعا جۋىق قازاق تۇرسا دا وزدەرى قونىس تەپكەن جەردە وزبەك-قازاق مەملەكەتتىك قوس تىلدىلىگىن تالاپ ەتىپ جاتقاندار جوق. تىپتەن وسى ءبىر ءجايت بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەدى دەپ وزبەكستاننان قاپتاپ كوشىپ جاتقان قازاقتى دا كورگەن ەمەسپىز. قىتايداعى, موڭ­عو­ليا­داعى قازاق تا قوس ازاماتتىقتى, قوس تىلدىلىكتى تالاپ ەتكەن ەمەس. ال ورىستار بولسا, كانادادا دا, پولشادا دا, تىپتەن اۆستراليا مەن فينليانديادا دا بارشىلىق. ولار نەگە مەملەكەت ورىندارىنان مۇنداي “ارتىق­شىلىقتى” تالاپ ەتپەيدى” دەيدى. – شىرىلداعان شىندىعىمىز وسى. مەن بىلەتىن رەسەيدە قازاق مەكتەبى جوق. ازىن-اۋلاق قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن فاكۋلتاتيۆتىك سا­باق­تار جۇرەتىن بولۋى كەرەك. وعان وقۋلىق, ما­مان جەتە بەرمەيدى. انا ءبىر جىلدارى وقۋلىقپەن ءبىز­دىڭ ەلىمىز قامتيتىن بولعان. قازىر ول تۋرالى اڭگىمە سيرەدى. ءبىز بۇگىن رەسەيدىڭ تەلەارنالارىن كورىپ, راديوسىن تىڭداپ, گازەتتەرىن وقيمىز. شەتتەگى باۋىرلاردىڭ قازاقستاننان بەرىلەتىن حاباردى كورۋگە مۇنداي مۇمكىندىگى جوق ەكەنىن ايتۋعا بولادى. كىتاپ اتىمەن, گازەت مۇلدە بارمايدى. تاڭكۇنى وزگە ءتىلدىڭ قۇرساۋىندا بولعان قانداستارىمىزدىڭ ۇرپاق اۋىسا كەلە ءتىلىن, ءدىلىن قانشا تىرىسقانمەن ساقتاي ال­ماي­تىنى راس. ولار ءوز الدىنا, شەتەلدەردە, باس­قانى ايت­پاعاندا, ومبى مەن ورىنبوردا قانشاما ءجا­دى­گەرلەرىمىز جاتىر. قازىر كەيبىر ازاماتتار تاريحتى قاي­تا جازامىز دەيدى. ول ءۇشىن تاريحي دەرەك مول بو­لۋى ءتيىس. سول دەرەككوزدەرىنىڭ كوبى وزگەنىڭ قولىندا, مۇراعات-مۇراجايلارىندا ساقتالۋدا. ونى قايتارىپ الۋ جاعى قيىن ەكەنى بەلگىلى. بىراق, مىقتى جا­راقتالعان, بىلىكتى عالىمدار توپتاستىرىلعان ەكس­پە­دي­تسيالار ۇيىمداستىرۋ ارقىلى كوشىرمەسىن بولسا دا ­– ءبىراز قۇن­دى­لىق­تا­رىمىزعا قول جەتكىزۋگە بولادى. تاريح اياسىن كە­ڭى­تىپ, ۇلتىڭنىڭ العىر ەكەنىن تا­نى­تاتىن – رۋحاني ءدۇ­نيەلەر. مەملەكەتى جويىلعانمەن, سونداي قۇن­دى­لىقتارىمەن الەمدە اتتارى ءالى دە بولسا جاڭ­عى­را­تىن حالىقتار بارشىلىق قوي. بۇگىنگىدەي جا­ھاندا­نۋدان جانىڭدى ساقتايتىن سول جادىگەرلەر. جالپى, شەتتەگى باۋىرلاردىڭ كوبى قازاق ەلىن, قازاق جۇرتىن ارقا تۇتادى, قورعان كورەدى. ۇمىتپەن قارايدى. رۋحى جۇتاپ قالعاندار بولماسا, وزدەرى دە قاراپ جاتقان جوق. ءتىل مەن دىلدەن, دىننەن ايىرىلماۋدىڭ قا­رە­كەتىن جاساۋدا. بۇل ىستە ول جاقتاعى قازاقپىن دەگەن شەندى مەن شەنەۋنىكتەر, قالتالىلار تىس قالماي جۇرگەنىنە كۋامىز. – رەسمي مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, وسى ۋاقىتقا دەيىن وتانىمىزعا 740 مىڭ قانداستارىمىز كەلگەن ەكەن. ال دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆ 1 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى دەيدى, ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟ – مەن بۇكىل سانالى ءومىرىن ۇلتتىق دەمو­گرا­فياعا ار­ناعان عالىمدى قولدايمىن. قازىر ەلىمىزدە مىڭ­داعان قازاق قانداستارىمىز ىقتيار حاتپەن ءجۇر. اسىرەسە, ازاماتتىعى جوق جاستار مەن زەينەت­كەر­لەر از ەمەس. – ونىڭ سەبەبى نە؟ – سەبەبى ءارتۇرلى. سونى ءبىر جۇيەگە سالا الماي كە­­لەمىز. ۇلكەندەر جاعى قازاق ەلىنىڭ ازاماتتىعىن ال­­سا, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى بەرىلەدى. ونىمەن كۇن كو­رۋ, ارينە, قيىن. قىتايدا, سوڭعى جىلدارى رە­سەيدە زەي­نەتاقى ءوستى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. مەنىڭ انام وم­بىدا تۇرادى. تەڭگەگە شاققاندا الاتىن زەي­نەتاقىسى 50 مىڭعا جۋىق. مۇندا كەلسە, ەڭ ءتو­مەنگى زەي­نەتاقى 12 مىڭ تەڭگە ەكەن. كەلىڭىز دەسەك, سەن­­دەرگە سالماق سالمايىن دەيدى. جاستار جاعى ەكى ارادا ءجۇرىپ ساۋدا جاسايدى. وسى ءما­سە­لەلەردى ءبىر ءجۇ­يەگە كەلتىرىپ, شەشىمىن شىعاراتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. – جاستار دەگەننەن شىعادى. ەكى پايىز كۆوتامەن مىڭداعان جاستار وتانىمىزدا ءبىلىم الىپ جاتىر ەمەس پە؟ – راس, ول تۋرالى كەيىن ايتايىن. ەلباسى ءوز جە­رىن­دە ازشىلىققا ۇرىنعان ۇلتىمىزدى كوبەيتۋ ماق­ساتىندا كوپ جۇمىسقا ۇيىتقى بولىپ كەلەدى. سونى ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتار تۇسىنبەي مە, الدە وزدەرىنە جەتكەن جالعان اقپارلاردى مالدانا ما, كوپ جاعدايدا ەكىۇشتى پىكىرلەردىڭ جەتەگىندە كەتە بەرەدى. وتكەن جىلى پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپ­سىر­ماسىمەن كۆوتا سانى 15 مىڭنان 20 مىڭعا كو­بەي­تىلدى. بىراق, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ ۇيىمداستىرا ال­ماعانىنان كۆوتا 78 پايىز عانا يگەرىلدى. نەگە دە­سەڭىز, ءسانتۇرلى جەلەۋلەر الدىڭنان ءورىپ شىعا كە­لەدى. ەگەر ءسوزدى ىسكە جەڭدىرىپ, ءوزى كەلسە كۇتىپ الۋعا ءازىرمىز دەمەي, ءتۇ­سىن­دىرۋ جۇمىستارىن دۇرىس ءجۇر­گىز­گەندە ەلباسى تاپ­سىر­ما­سى ارتىعىمەن ورىندالار ەدى. قازىر ءار ەل ءوزىنىڭ دەموگرافيالىق قاۋىپسىزدىگىن ساق­تاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىپ وتىر. ودان دا وزگە تۇيتكىلدەر بار. سوعان بايلانىستى ءتۇرلى كە­دەرگىلەر دە كەزدەسىپ وتىرادى. مۇنداي جاعدايدا ورال­ماندار ارقىلى كەلەمىن دەگەندەردى تارتۋ كە­رەك. كۆوتا سانىن كو­تە­رىپ, بولىنگەن اقشانى ناقتى مەكەن-جايعا ءجى­بەر­مەسەك, شەتتەگى قازاقتان بىرتە-بىرتە ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى جوق ەمەس. بۇل ىستە ءار ازا­ماتتىڭ جا­ۋاپكەرشىلىگى, ەلدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتى, ۇلتىنا سۇيىسپەنشىلىگى, ادالدىعى بولۋى ءتيىس. – كورشى ەلدەردىڭ بىرىندە قازاق مەكتەبى جوق دەي وتىرىپ, ەكىنشىسىندەگى وسى كەزگە دەيىن قىلاۋ تۇسپەي كەلگەن تازا ءتىل, تازا رۋح باستى ءتىلدىڭ باسىم بولعان تۇسىندا ولمەسە دە ولەۋسىرەپ قالادى عوي دەگەندى اڭعارتىپ وتىرعان شىعارسىز. – تۇسپالىمىز ءبىر جەردەن شىعىپ جاتىر. ءيا, از جۇرت ىرگەلى مەملەكەتتىڭ ساياساتىن بۇزا دا, اسەر ەتە دە المايدى. بىرتە-بىرتە كۇنكورىسى ءۇشىن ءسىڭىپ كەتە بەرەدى. ونداي كۇنگە تاپ بولعاندار اتا­جۇر­تى­نان تامىرىن ءۇزىپ الادى. قانشا جەردەن كەل دەسەڭ دە كەلە قويمايدى. سوندىقتان ءبىز بۇگىن “كو­نە­كوز­دەر” بار­دا بار مۇمكىنشىلىكتى پايدالانىپ قا­لۋ­ى­مىز كە­رەك. ەرتەڭ كەش بولادى, اتتەگەن-ايدان اۋىز بو­سامايدى. ۇرپاق الدىندا كىنالى كەيىپتە جۇرەمىز. ەۆرەي جۇرتىنان ۇيرەنەر ۇلگى كوپ قوي. “ورالۋ”, “سوحنۋت” دەگەن ۇيىم قۇرىپ, وزدەرى وت پەن سۋدىڭ ورتاسىندا جۇرسە دە بارعان جەرىندە قانداستارىنا كە­لىڭدەر, كوبەيەلىك, ءسويتىپ, قاۋىپ-قاتەردەن قۇتى­لايىق, دەيدى ەكەن. ءتىپتى, ءتىل ۇيرەتەتىن ورتالىقتار دا قۇرىپ قويادى. ءبىز ەلباسىنىڭ ەمەۋرىنىن تۇسىنبەيتىنىمىز وكى­نىش­تى. تۇڭعىش قۇرىلتايدى نەگە ۇيىمداستىردى؟ شە­تەلدەرگە شىققاندا سوندا تۇرىپ جاتقان با­ۋىر­لارىمەن نەگە ءجيى جۇزدەسەدى؟ “نۇرلى كوش” باع­دار­لاماسىن بەكىتىپ, جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ تاۋەلسىز ەلدىڭ ءار ازاماتى وسىنداي يگى­لىكتى ءىستى ءىلىپ اكەتىپ, ايتقىزباي ورىنداۋى كەرەك ەمەس پە؟ پرەزيدەنت جەرىمىزدىڭ كەڭ ەكەنىن, حال­قى­مىز­دىڭ از بولىپ تۇرعانىن ءار كەز ەسكەرتۋمەن كە­لەدى. ەگەر قۇستىڭ قاناتى تالاتىن, تۇلپاردىڭ تۇيا­عى توزاتىن جەرىمىزگە قانداستارىمىزدى اكەلۋ جۇ­مى­سىن تەك مەملەكەتكە جۇكتەپ قويماي, ءار­قاي­سى­مىز ويلاستىرساق, اسىرەسە, قالتالى ميللياردەرلەر ىق­ى­لاس تانىتىپ, ونداعان وتباسىنىڭ ورالۋىنا ءمۇم­كىندىك تۋعىزسا, ەلباسى بولگەن كۆوتا 78 پايىز ەمەس, 300 پايىز ورىندالارىنا مەنىڭ يمانىم كامىل. بىزگە جەتپەي جاتاتىنى نە؟ وتانشىلدىق, ۇلتتىق پاتريوتيزم. – وسى ءپاتريوتيزمدى جەمقورلىق دەگەن جەگى قۇرت السىرەتىپ تۇرعان جوق پا؟ – ول دا بار. ەلىمىزدە كوشى-قون ماسەلەسىمەن نە­گىزىنەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگى, وعان قاراستى كوشى-قون كوميتەتى اي­نا­لىسۋدا. بۇعان وسى ىسكە قاتىسى بار جەتى مي­نيس­ترلىكتى, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىن قو­سىڭىز. بۇل دەگەنىڭىز از قۇرىلىم ەمەس قوي. سويتسە دە بولىنگەن كۆوتا ورىندالمايدى. سەبەبى نەدە دە­سە­ڭىز, باسشى مەن قوسشىنىڭ كوپتىگىنەن بولسا كە­رەك. وسى جۇمىستى ءبىر عانا قۇرىلىمعا, ياعني اگەنت­تىك قۇرىپ, سوعان تاپسىرسا, ينە-جىپتەن شىققان جاڭا ءدۇ­نيەدەي ەتىپ ورىندار ما ەدى؟ ءتىپتى, اعايىن­دار­دى كو­شىرىپ اكەلۋ تۋرالى ارنايى زاڭ قابىل­دا­ساق تا ۇتىلماس ەدىك. بۇل ءىستىڭ وڭالۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. پاتشا وكىمەتى كەزىندە (1906-1912 جىلدارى) ستولىپين ءبىر بەتتىك ەرەجەمەن-اق قازاق جەرىن كەلىمسەكتەرگە تولتىرىپ تاستاعان. مىسالى, 1907 جىلدان باستاپ ءبىر جىلدا 400 مىڭ قاراشەك­پەن­دەر­دى جايىقتىڭ سول جاعاسىنا, ياعني قازاقستان مەن سىبىرگە كوشىرىپ وتىرعان. قالتاعا سالىپ ءجۇ­رەتىن انىقتاما كىتاپقا بۇكىل جەرىمىزدىڭ قىر-سى­رىن تۇگەل, وعان قوسا كەلىمسەكتەردىڭ الاتىن كو­مە­گىن, ونى بەرەتىن ادامدى, جۇرەتىن جولدى – ءبارى-ءبارىن الاقانداعىداي ەتىپ جازىپ قويعان ەكەن. ونى قا­راپايىم جۇرتقا دا تەگىن تاراتىپ, سونى ءتيىمدى پاي­دالانۋ جاعىن ۇيرەتكەن. مىنە, وسىنداي سايا­ساتتىڭ ارقاسىندا كەلىمسەكتەر جاياۋ-جالپى بولسا دا قازاق جەرىنە كەلىپ ورنىعىپ العان. بۇل از دە­سە­ڭىز, انىقتامالىقتا كورسەتىلگەن تاعى ءبىر تالاپ: كىم قايدا بارادى, قانداي جەر قولايلى دەگەندى ال­دىن الا شولعىنشىلار جىبەرىپ, ءبىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ول ۋاقىتتا بۇگىنگىدەي جول قايدا, كولىك قايدا؟ سولاي بولا تۇرىپ رەسەي يمپەرياسى قازاق جەرىن وتار­لاۋ­دىڭ تە­تىگىن ادەمى ۇيىمداستىردى. ءسويتىپ, شۇرايلى جە­رى­مىزگە مىڭداعان كەلىمسەكتەردى قونىستاندىرىپ, كەيىن ول ميلليونداردى قۇرادى. ال قازاق جۇرتى بىتىرا تيگەن تورعايداي بىت-شىت بولىپ, بەت العان جاعىنا كۇنكورىس ءۇشىن باس ساۋعالادى. سونىڭ كەسىرىنەن ۇلتتىق مەنتاليتەتىنەن ايىرىلىپ قالۋدىڭ الدىندا تۇرعاندا, تاۋەلسىزدىگىمىزدى الىپ, بىرتە-بىرتە ەس جيىپ كەلەمىز. – ورالماندار ءۇشىن ونداي انىقتامالىقتى وزىمىزدە دە جاساساق بولاتىن شىعار. – بولعاندا قانداي. قاي ەلدە قانشا قازاق تۇ­را­دى, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى قانداي, تاريحي وتا­نىنا كەلسەك دەگەندەرگە نە كەدەرگى دەگەندى ءوزىمىز ءۇشىن, ال شەتتەگى باۋىرلارعا اتاجۇرتى تۋرالى دە­رەكتەردى تۇسىنىكتى ەتىپ بەرسەك, ونداي انىقتامالىق شەت­ەلدەردەگى ءبىزدىڭ ەلشىلىك نەمەسە كونسۋل قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ قولىندا جۇرسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. – سوندا مۇنى كىم جاساۋى كەرەك؟ – سۇرانىس بولسا, مەن-اق ازىرلەپ بەرۋگە دا­يىن­مىن. ەلگە كەرەك دەگەننەن كىم تەرىس اينالادى؟ سە­گىزىنشى سىنىپقا ارنالعان تاريح وقۋلىعىن بە­ل­گىلى عالىم, مەنىڭ ۇستازىم جانۇزاق قاسىمباەۆ جا­زىپ جۇرەتىن. ول كىسى ومىردەن وتكەن سوڭ ماعان سال­ماق سالدى, ورىندادىم. شەتتەگى قازاق ەل دەسە ەلەڭ­دەپ وتىرادى. قانداي ۇلەس قوسسام ەكەن, وعان ءوتى­نىش ايتاتىن جان تابىلار ما ەكەن دەپ جۇرەدى. ەل­گە دەگەن پاتريوتتىق سەزىم بولماسا, جانداربەك ءما­لىبەكوۆ وزبەكستاندا ءجۇرىپ ەلتاڭبانىڭ جو­باسىن سىزىپ جاسار ما ەدى, ۇلت تاريحىنىڭ باستاۋى وسىندا جاتىر دەمەسە, قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى شاڭ جۇتىپ, كۇلتەگىن تاسىنا ۇڭىلەر مە ەدى؟ كىم دە بولسا ءوز ۇلتىنىڭ ۇل-قىزىن بيىكتەن كورگىسى كە­لەدى. امالى قۇرىعاندا عانا وزگەگە قول ارتادى. قا­زاق­تىڭ ابىرويىن بەيجىڭ وليمپياداسىندا كوككە كو­تەرگەن باقىت سارسەكباەۆ سونداي كەزەڭدەردى باس­تان وتكەرىپ, قىستىعىپ ءجۇرىپ وتانىنا كەلگەن ەدى. بۇل ونىڭ قاجىر-قايراتىنا, كۇش-قۋاتىنا ەرەكشە سەرپىن بەردى. اقىرى ەلىنىڭ كوگىندەگى جارىق جۇل­دى­زى بولىپ جاينادى. ونداي تالانتتار شەتتەگى با­ۋىر­لار اراسىندا از ەمەس. مۇنداي مىسالداردى كوپ­تەپ كەلتىرۋگە بولادى. قايدا جۇرمەيىك, ءبىز ەل بو­لۋدا ەنشىمىز بولىنبەگەن, ءبىر كىندىكتەن تاراعان, ءبىر تىلەككە باعىنعان قازاقتىڭ ۇل مەن قىزىمىز عوي. ءبىز اتا-مەكەنگە كەلسەك دەپ وتىرعان جۇرتپەن جوس­پارلى تۇردە جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. كەيدە ەۋ­روپا قۇرلىعىنداعى قانداستارىمىز اراسىندا ءدۇ­نيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءارالۋان شارالار وتكىزىپ جاتامىز. قۇپتارلىق نارسە, قارسىلىق جوق. دەگەنمەن, ولار­دىڭ اراسىندا ءبىرلى-جارىمى بولماسا, كوبى كەلە قويۋ نيەتىندە ەمەس. ونى ايتاسىز, ەلباسى بەرەكە-ءبىر­لىك بولسا, كۇنى ەرتەڭ الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى مەم­لەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەگەنىنە قا­راماي, الگى ەۋروپاڭىزدىڭ “جۇمباعىنا” جۇتىلۋعا ءوز ءىشى­مىز­دەگىلەردىڭ ءبىرازىنىڭ “قۇمارى” باسىلماي جۇرگەنىن ايت­پاسقا بولماس. سول ەۋروپاداعى 15 مىڭداي قازاق بىلاي تۇرسىن, رەسەيدەگى تۋىستارىمىز تىلدەن ايى­رى­لىپ بارا جاتقانىن ايتا كەتسەم, ەشكىم ارتىق دەي قويماس. ەندەشە, ەڭ الدىمەن ءتىلىن, ءدىنىن ساقتاپ وتىر­عان ەلدەردەگى تۋىستار اراسىنان تابىلساق ەكەن. ون­داي ءىس-شارالاردى ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولادى دەپ الاڭ­داعان قالىڭ قازاق تۇرىپ جاتقان مەم­لە­كەت­تەردە وتكىزسەك دەگەندى باسا ايتقىم كەلەدى. ولارعا پرەزيدەنتتىڭ كورەگەندىك ساياساتىن جەتكىزسەك, ەلگە ورالعاننان كەيىنگى ازدى-كوپتى قي­ىندىق ۋاقىتشا ەكەنىن سەزدىرسەك, جۇرتىم دەگەن ادام بار اۋىرلىق ارتتا قالاتىنىن, تامىر جايىپ كەتكەن سوڭ كورگەن تۇستەي بولاتىنىن, وسكىن ۇل-قىز قازاقتىڭ قاسيەتتى توپىراعىندا الشاڭ-الشاڭ باسىپ جۇرەتىنىن سانالارىنا سىڭىرسەك, قانە. جالپى, ورالمان ماسەلەسىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس بارشىلىق. دەگەنمەن, بار مەن جوق تارا­زىنىڭ ەكى باسىنداي نارسە. بارىمىزدى كورە وتىرىپ, جوعىمىزدى تۇگەندەسەك, ۇتىلمايمىز. – “قازاق – جوقشى, جوعىن ىزدەگەن قۋعىنشى. قۋعىنشى قالاي بولسا, مال قايتپاقشى” (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) دەمەكسىز عوي. – شىنىندا, ۇلت ۇستازى ايتقانداي, ءبىز قازىر جو­عىمىزدى تۇگەندەپ جاتقان قۋعىنشىمىز. ماق­سا­تىمىز باسقا قونعان باق – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ال­تىن دىڭگەگىن نىق بەكىتۋ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قولىنا شي شىقپايتىنداي ەتىپ ۇستاتۋ. سول ۇرپاقتىڭ ءجۇز­دە­گەن ەمەس, ميلليونداعان ءبىر بولىگى شەتەلدەردە ءجۇر. ولاردىڭ اراسىنان اتاجۇرتىندا جوعارى ءبىلىم ال­ساق دەگەندەرگە جىل سايىن 2 پايىز كۆوتا ءبو­لىنەدى. سول كۆوتا بويىنشا وقۋعا تۇسكەندەردىڭ سانى 2007 جىلى – 588, 2009 جىلى – 609, 2010 جىلى – 620-نى قۇراپتى. شەتتە جۇرگەن 5 ميلليون حالىققا بۇل از با, كوپ پە, ءوزىڭىز توپشىلاي بەرىڭىز. وقۋ بىتىرگەن سوڭ ول جاستاردىڭ ءبارى وسىندا قالادى. وتان دامۋىنا, دەمىگىپ تۇرعان دەموگرافيامىزعا ءوز ۇلەستەرىن قوسادى. شەتتە جۇرگەن اعايىندار ارا­سىن­دا ومىرگە ۇرپاق اكەلسەك دەگەندەر وتە كوپ. ولار وعان مۇمكىندىك تاپپاي ءجۇر. وسىنى بارلاي الساق قوي, شىركىن. جاستارعا بولىنەتىن كۆوتانى 4-5 پايىزعا كوتەرسەك, ءار جىل سايىن جۇزدەگەن ەمەس, مىڭداعان ۇمىتكەر وقۋعا ءتۇسىپ جاتسا, اتا­جۇر­تىن­داعى بوتاسىنا الىستا جۇرگەن اتا-اناسى جەتسەم دەپ تالپىنادى. سولاردى قۋات تۇتادى, ميات سانايدى, قارا تارتادى. ءتىپتى, ۇرپاقتارى قاناتتانىپ كەتسە, كۆو­تانى سۇراماس تا ەدى. ارتىنداعى اعايىندارى دا ءبىر-بىرىنە سەرىكتەسىپ كەتەر ەدى. دايىندىق ءبولىم­دە­رىنە جىل سايىن 1500 تالاپكەر الىنادى. بىراق ولاردى ءار وڭىردەگى ءبىلىم ورىندارىنا ءبولىپ-ءبولىپ جىبەرەدى. قىتايدان كەلگەندەر – توتە جازۋمەن, وزبەكستاننان كەلگەندەر – لاتىن قارپىمەن ءبىلىم ال­­عاندار. بىزدە كيريلليتسامەن وقىتادى. ونىڭ ءۇس­تىنە ۇمىتكەرلەر وقىپ جاتقان وقۋ ورىندارى ولار­دىڭ جاعدايلارىن ءتۇسىنىپ, جاناشىرلىق تانىتىپ جاتسا قۋاناسىڭ. انە-مىنە, دەگەنشە ءبىر جى­لىڭىز دا وتە شىعادى. قورىتىندىسىندا الگى ءۇمىت­كەر­لەردىڭ 35-40 پايىزى عانا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءىلى­نىپ, قالعانى سىرتتا قالادى. ودان كەيىنگى ول جاس­تاردىڭ تاعدىرى نە بولادى دەگەندى ەشكىم ويلاي قوي­مايدى. وسى ارادا مىنا ءبىر وي بايلامىمدى ايتسام, سول تالاپكەرلەرگە جۇمسالعان مەملەكەت قارجىسى بوس كەتكەنى مە؟ بۇعان كىم جاۋاپ بەرۋى كەرەك؟ نارىق زامانىندا ءبىر تەڭگەنىڭ سۇراۋى بولادى دەگەن قاعيدا قايدا قالدى؟ ءبىر ۇسىنىسىم بار, ورالماندارعا بەس جىل جەڭىلدىك جاساسا. وسى ۋاقىت ىشىندە قاتارعا قوسىلماسا, ءوز وبالدارى وزدەرىنە. ورالمان دەگەن كىم؟ بۇل سۇراققا وتانىنا كەلگەننىڭ ءبارى ورالمان عوي دەگەن جاۋاپ الاسىڭ. ازاماتتىق الماعاندى ورالمان دەلىك, ازاماتتىق العاندى نەگە ورالمانعا جاتقىزامىز؟ قازاق ەلىنىڭ پاتريوتىمىن, اتا-بابا تۇياعىمىن, ەندىگى ءومىرىمدى تاۋەلسىز مەملەكەتىمە ارنايمىن دەگەن ءار ازامات ىشكى ەسەپتى قويىپ, قازاق قانى بولسا, مىندەتتى تۇردە قازاق ەلىنىڭ ازاماتتىعىن الۋى كەرەك. مەن جوعارىدا جاعداي جاساۋ ماسەلەسىن بەكەر ايتىپ وتىرعام جوق. ماسەلەن, ءبىر وتباسىندا بەس ادام بولسا, جول-پ ۇلى, ءۇي ساتىپ الۋى – قىسقاسى بارىنە 900 مىڭ تەڭگەدەي اقشا بەرەدى ەكەن. بۇل قاي شىعىنعا جەتەدى؟ اۋىلدى جەرگە بارسا, كۇنىن كورەر, قالادا قالسا تاماعىنان دا ارتىلمايدى. ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان استانا قالاسىنىڭ ءتۇ­بىندەگى قوياندى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءحىح عاسىرداعىداي كۇن كەشۋدە. سەنبەگەن ازاماتتار بولسا, بارىپ كورۋلەرىنە بولادى. سۋ جوق, جارىق جوق, مەكتەپ جوق. ەسكى قوياندىداعى مەكتەپتەگى ساباق ءۇش اۋىسىمدا وتەدى. جارىق بەرۋدى بيزنەس كوزىنە اينالدىرىپ العاندار بار. ولار جەردى باسىپ, نە تارتىپ العان جوق. كەزىندە ءتيىستى ورىندار بەردى. بەلگىلى ادامدار وزدەرى بارىپ, قازىعىن قاعىپ, قۋانىشقا بولەدى. سوندا ولار كىمدى الداعان؟ ەندى قيلى-قيلى اڭگىمەلەر ايتاتىندار كوبەيدى. ارا­لارىندا جەردى ساتىپ العاندار دا از ەمەس. ولارعا جەر ساتقان كىم؟ بۇعان جاۋاپ جوق. بىرەۋ بىرەۋگە, ول ەكىنشىگە سىلتەيدى. بۇل كەزىندە دۇرىس ۇيلەس­تىر­مەگەندىكتەن, كەيىن باقىلاۋدىڭ بولماعانىنان ورىن الىپ وتىرعان ماسەلە. ارقا ەتى ارشا, بورباي ەتى بورشا بولىپ ءۇي تۇرعىزىپ العاندارعا جەردى ساعان كىم بەردى دەگەندەر شىعىپ جاتىر. بۇلاي بولاتىنى بار, ءۇي تۇگىل, قازىق قاقپاي تۇرىپ, جۇرتتى وندا جولاتپاۋلارى كەرەك ەدى. تىرلىك جاساعان ەكەن, نەگە قولۇشىن بەرمەيمىز؟ جەر الىپ, ءۇي سالۋ قيىننىڭ قيىنى. مەن مۇنى ءوز باسىمنان وتكىزگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. ءوتىنىش بەرگەنىمە ءبىراز جىل بولدى. كەزەگىم 60 مىڭىنشى. جىلجيتىن ءتۇرى بولماعان سوڭ, كرەديت الىپ, پاتەر يەسى بولدىم. ءوزىم تا­ريح­شى, زاڭگەرمىن, شەتتە جۇرگەن قازاقتىڭ تاريحىنان ەكى ديسسەرتاتسيا جازىپ قورعادىم. ەندى سايا­سات­تانۋدان “قازاقستان جانە ميگراتسيا” دەگەن تاعى ءبىر ديسسەرتاتسيانى ەۋروپا عالىمدارىمەن بىرلىكتە ازىرلەپ جاتىرمىن. وندا الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەي وتىرىپ, قانداس­تا­رى­مىز­دى وتانىنا كوشىرىپ اكەلۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قا­را­ستىرىلادى. 15 جىلدا 10 سوتىق جەرگە مەنىڭ قو­لىم جەتپەسە, كەشە كەلگەن ورالماننىڭ قولى قا­لاي جەتسىن؟ اشىق ايتالىقشى, قاراپايىم حالىققا جەر جوق تا, قالتاسى قالىڭدار مەن شەنەۋنىكتەر ءبىر كەدەرگىسىز جەر دە الادى, ءۇي دە سالادى. بۇعان قالانىڭ ءىشى-سىرتى تولى عاجاپ سارايلار دالەل بولسا كەرەك. كەيدە وسىنداي نارسەلەرگە ميىم جەتپەي, الەك بولاتىنىم بار. – سوندا ورالمانداردى ورنالاستىرۋ جاعىن قالاي شەشۋگە بولادى؟ – زيالى قاۋىمنىڭ قالادا بولعانى پايدالى. ال بۇرىن دا اۋىلدا تۇرعان جۇرتتى بەيىمدەۋ ورتا­لىق­تارى ارقىلى ەلدى مەكەندەرگە ورنالاستىرعان ءلازىم. بارمايدى دەگەن جەلەۋ ءسوز. ۇيىمداستىرا الماي, قولدان ماسەلە تۋعىزامىز. جوعارىدا ايتتىم عوي, ءستولىپيننىڭ كەلىمسەكتەردى قازاق جەرىنە قالاي ءسىڭىرىپ جىبەرگەنىن. وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى قىتايدان باۋىرلار كەلگەندە, كەڭەستىك ساياسات ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ بەرىپ, ۇل-قىزىن وقىتقان جوق پا؟ كوپ ورالمانعا كەڭ­سە­لەردەگى شەنەۋنىكتەر كورەسەنى كورسەتەدى دە, بەتىن قايتارادى. جاعىمسىز اڭگىمەلەر سوندايدان تۋادى. ارينە, ورالمانداردىڭ اراسىندا دا قىڭىرلارى, جەڭىل جولمەن تابىس تاپساق دەيتىندەرى جوق ەمەس, بار. ءبارى بىردەي اقتان سوپى دەي الماساق كەرەك. ىسكە بەيىم ىسمەرلەرى دە, ءبىلىم بىلىگى مىقتىلارى دا جەتىپ ارتىلادى. ەگەر نەگىزگى جۇمىس ويداعىداي شىعىپ جاتسا, از-كەم اقاۋدى جەلەۋ ەتىپ, پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىن كەيبىر پىسىقايلار ءوز جولىن تابادى. كۇنى جىلى, تىرلىككە ءتيىمدى, ونىڭ ۇستىنە شىعىن از كەتەدى دەپ بەيىمدەۋ ورتالىقتارىن وڭتۇستىك وڭىرلەردەن ەمەس, سولتۇستىك, شىعىس, وزگە دە سترا­تە­گيالىق ماڭىزى زور شەكارالى وبلىستاردان كوپ­تەپ سالۋ كەرەك سەكىلدى. بەتىن اۋلاق قىلسىن, ءبىر كەز­دەرى ءبىز بالەن پايىز بولدىق دەپ ەلىرەتىندەر توبە شوشايتسا, قيىن سوعارى ءسوزسىز. سەربيانىڭ ءبىر بولىگىن كوسوۆولىق الباندار يەمدەنىپ, مەملەكەت قۇر­دىق دەپ جاتىر. بۇل دا ويعا قالدىرماي قويمايدى. ورالماندارعا جاقسىلىق جاساۋدىڭ, ۇيىم­داس­تى­رۋدىڭ, ۇيىتقى بولۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن مەن قىز­مەت ەتەتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى باقىتجان ءاب­دى­رايىم جاساپ وتىر. ءبىلىم ورداسىنىڭ باسشىسى وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەردى 100 پايىز جاتاقحانامەن تو­لىق قامتاماسىز ەتىپ, بارلىق مۇمكىندىكتى جا­ساۋدا. العاش رەت جاقسى وقيتىنداردى اسكەري كا­فەدراعا قابىلداتتى. ەگەر جاعدايى كوتەرمەيتىن ستۋدەنت, ەمتيحاننان قۇلاپ قالىپ جاتسا, ءبىر رەتكى تولەيتىن 9 مىڭعا تاياۋ تەڭگەدەن دە بوساتىپ وتىر. ورالماندار كەڭەسىن قۇردى. ءار جىل سايىن قۇرىلتايىن وتكىزىپ تۇرادى. مۇمكىندىگى تومەن بولىپ, قينالىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردى قوعامدىق كولىكتە جۇرەتىن بيلەتپەن, تەگىن تاماق ىشەتىن تالونمەن قامتاماسىز ەتىپ, ساباقتان بوس ۋاقىتىندا جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىن دە شەشىپ بەردى. اۋىل, قالا دەمەي, كەز كەلگەن مەكەمەدەگى شەنەۋنىك, ونىڭ اينالاسىنداعىلار وسىنداي كومەك بەرسە, جەتپەگەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتسا, قانداستارىمىز تۇك ۇقپايتىن قاراجاياۋ ادامدار ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا توقىعانى بار ۇلكەندەر, وقىعانى جەتىپ-ارتىلاتىن جاستار بارشىلىق. تەك ەلباسى ۇيىتقى بولىپ, ىلگەرى الىپ كەلە جاتقان ۇلتقا كەرەك ءىستى, ءسوز بۇيداعا سالىپ, پىكىر قايشىلىعىن تۋعىزىپ, كىم مىقتى دەپ ءبىر-بىرىمىزبەن الىسپاي, ءتىل تابىسساق بىتپەيتىن ءىس, ورىندالمايتىن جۇمىس جوق. ورال­مان­داردىڭ بولمىسىن جەتىك بىلەتىن ءبىر ورالمان پار­لامەنت ماجىلىسىندە, ودان سوڭ قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسىندا بولسا دەگەن ءوتىنىشىمدى دە ورتاعا سالا كەتۋدى ءجون دەپ ويلايمىن. اسسامبلەيا ارقىلى ءما­جىلىسكە سايلاناتىن قازاققا تيەسىلى ءبىر ماندات شەتتەن كەلگەن اعايىندارعا بەرىلسە دەگەن وي-تىلەك تە جوق ەمەس. ماجىلىستەگى ءبىر­لى-جارىم ازاماتتىڭ جانايقايىن ەستىمەي جۇرگەمىز جوق, راحمەت. ولاردىڭ قاتارىندا دەپۋتاتتار ءۋاليحان قاليجان, ايگۇل سولوۆەۆالار بار. ءيا, بىزگە بۇگىنىمىزبەن قاتار, ەرتەڭىمىز دە قىمبات. سونى الدىن-الا اڭعارعان ەلباسى ءوز جارلىعىمەن جاقىندا جاريالاعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا” ء“ححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىل­دىعىنىڭ باسى كۇردەلى بولادى. قازاقستان ءارتۇرلى ۇلگىلەرگە دايىن بولۋى ءتيىس” دەگەندى بەكەر ايتپاسا كەرەك. وسىنى ەسكەرسەك ەكەن. – ءسىز “مەنىڭ ەلىم” جۋرنالىندا يسلام جانە حريستيان ءدىنى تۋرالى ءوز پىكىرىڭىزدى بىلدىرگەن ەكەنسىز. سول تۋرالى از-كەم ايتا كەتسەڭىز. – مەن قاي جاعىنان كەلسەك تە ەل بولعاننان بەرگى جاراسىمدى تىرلىكتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرلىگى مەن كورەگەندىگى دەپ بىلەمىن. اتالمىش ەكى ءدىن ءبىزدىڭ ەلدە باسىمدىققا يە. سولاي بولۋى دا كەرەك. سىرتتان سىنالاپ كىرىپ جاتقان جات دىندەر دە بار. مەن مۇنى وتانىمىزداعى 75 پايىز مۇسىلمان مەملەكەتىندەگى يسلام ءدىنىن جۇرگىزۋ­شى­لەردىڭ كەمشىلىگى مە دەپ ويلايمىن. ەركىندىك كەرەك, بىراق ەركەلىككە جىبەرۋگە بولمايدى. قازىرگى كە­لىم­سەك دىندەردىڭ كەردەڭدەۋى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. ال ءبىزدىڭ دىنگە ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن ازا­مات­تاردىڭ كوبىن تەك قانا مەشىت ىشىنەن كورەسىڭ. شا­قىرساڭ قۇران وقىپ بەرۋگە كەلەدى. وزگە ءدىن وكىل­دەرى كەزىپ جۇرەدى. پرەزيدەنت ساياساتىن باس­شى­لىق­قا الىپ, وزگەنىڭ قۇقىعىنا تيمەي, يسلام ءدى­نىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋىمىز قاجەت. دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى جات اعىمدارعا قاتاڭ تىيىم سالىپ وتىر. وڭ­تۇستىك كورەيا الەمدەگى ەكونوميكاسى مىقتى ەل, ءبى­راق يدەولوگيا جاعىنان ءالسىز بولىپ شىقتى. 50 جىلدا 60 پايىز حالقى ءوز دىنىنەن باس تارتىپ, حريستيان بولىپ شىعا كەلدى. ساقتىقتا قورلىق جوق. ەتەك-جەڭىمىزدى جيىپ, نيەتى ءتۇزۋ ەمەستەرگە توقتاۋ قويماساق, ەرتەڭ اكەسى ءبىر ءدىننىڭ, شەشەسى ەكىنشى ءدىننىڭ, بالاسى ءۇشىنشى ءدىن­نىڭ ءسوزىن سويلەپ, قىرىق پىشاق بولماسىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى. قازىردىڭ وزىندە قازاق “ناعىز قا­زاق”, “شالا قازاق”, “ورالمان قازاق”, “قالا, اۋىل قا­زاعى” دەپ جۇرگەندە وعان “شوقىندى قازاق”, “ۆا­حاب­بيست قازاق”, تاعى تاعىلار قوسىلىپ, ابايدىڭ: “با­عاناعى ماقتان, باعاناعى قۋانعان, كۇلگەن ءسوز­دە­رىمىز قايدا؟” دەگەن اششى ءسوزىن ايتىپ جۇرمەسەك بول­عانى. وسى جەردە ويىما: “ازاتتىق دەگەن ۇلكەن جا­ۋاپ­كەرشىلىك” دەگەن بەرنارد شوۋدىڭ ءسوزى ورالىپ وتىر. تۇسىنە بىلسەك, تۇيسىنە الساق, پەندەلىكتەن ءبىر ءسات بوي جيىپ, الدىمىزعا قاراي الساق, قازاق ءۇشىن بۇگىنگى ازاتتىقتان ارتىق قىمبات نە بار! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.