ۆيكتوريا رۋكس: “قازاقتاي دارقان حالىق الەمدە سيرەك”
سەيسەنبى, 17 ءساۋىر 2012 7:44
الدىن الا حابارلاسقانبىز. ەسىكتى ءالى دە كارىلىككە ونشالىقتى بوي الدىرا قويماعان كەيۋانا اشتى. ۆيكتوريا رۋكس. اكەسى دە, شەشەسى دە نەمىس جۇراعاتىنان. تاريحي وتانىنا بارۋىن بارعان. بىراق, قايتىپ كەلگەن. گەرمانيا كارى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىشىندە وزىعى سانالادى. گرەكيا سياقتى داعدارىسقا ۇشىراپ, حالقى كوشەگە شىعىپ كەتكەن ەل ەمەس, اۋقاتتى مەملەكەت. ءدۇنيە جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قانداستارىن تۋعان جەر تورىنە تارتقان دۇنيە ءجۇزىندە ءۇش مەملەكەت بولسا, سونىڭ بىرەگەيى – وسى گەرمانيا.
سەيسەنبى, 17 ءساۋىر 2012 7:44
الدىن الا حابارلاسقانبىز. ەسىكتى ءالى دە كارىلىككە ونشالىقتى بوي الدىرا قويماعان كەيۋانا اشتى. ۆيكتوريا رۋكس. اكەسى دە, شەشەسى دە نەمىس جۇراعاتىنان. تاريحي وتانىنا بارۋىن بارعان. بىراق, قايتىپ كەلگەن. گەرمانيا كارى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىشىندە وزىعى سانالادى. گرەكيا سياقتى داعدارىسقا ۇشىراپ, حالقى كوشەگە شىعىپ كەتكەن ەل ەمەس, اۋقاتتى مەملەكەت. ءدۇنيە جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قانداستارىن تۋعان جەر تورىنە تارتقان دۇنيە ءجۇزىندە ءۇش مەملەكەت بولسا, سونىڭ بىرەگەيى – وسى گەرمانيا.
ال رەسەيدە كىندىك قانى تامعان, قازاقستاندا ءوسىپ-ونگەن كەيىپكەرىمىزگە, سونداعى قازاقتاردىڭ تىلىمەن ايتساق, المانيا نەگە جاقپاي قالدى؟! نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ءتۇرى ەۋروپالىق دەمەسەڭىز, وسى فراۋ ۆيكتوريا نەمىسكە ەمەس, ەشكىمدى جاتسىنبايتىن قازاق بيباتيما شەشەيگە كوبىرەك ۇقسايتىنداي.
سول جىلدارداعى تاريح ءبىر ساتكە ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىنداي كورىنگەنىمەن, ءاربىر ادامنىڭ ءومىرى – ارناسى بولەك وزەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورتى تۇتانعاندا, رەسەيلىك نەمىستەر سول اساۋ وزەنگە ەسكەكسىز قايىققا مىنگەندەي كورىنەدى.
ۆيكتوريا قاراپايىم نەمىس وتباسىنىڭ شاڭىراعىندا ساراتوۆ ماڭىندا دۇنيەگە كەلىپتى. كەيىننەن وتباسى ماسكەۋ ءتۇبىندەگى پودولسك قالاسىنا كوشىپ بارادى. اكەسى – اۆتومەحانيك. تابىس جەتەدى. كەمدىك كورەتىندەي جاعداي جوق ەدى. 1941 جىلى رەسەي جەرىنە نەمىس ارمياسى كىردى. رەسەيلىك نەمىستەردىڭ كوممۋنيستىك پارتيا سەركەلەرىنە سەنىمسىزدەۋ كورىنگەنى وسى تۇس. 1941 جىلعى 12 قازاندا كەڭەس نەمىستەرىن توپىرلاتىپ ايداپ, مال تاسيتىن ەشەلوندارعا توعىتقاندا, ۆيكتوريا ءالى ون ەكى جاسقا تولماعان وسكىن ەكەن. جولاي نەمىستىڭ جويعىش ۇشاقتارى زارە-قۇتىڭدى قاشىرا جەر باۋىرلاپ كەلىپ وق سەبەلەيدى. بومبالاۋشى ۇشاقتارى اسپاننان اۋىر بومبالار تاستايدى. جاعالاي ءورت, قيراعان عيمارات, قاندى قاساپقا ءتۇسىپ, زارلاعان حالىق. ۆيكتوريا بالا بولسا دا بايقاعان. بومبالاۋشى ۇشاقتار دا, ماساداي ىزىڭداپ كەلىپ وق قۇسىپ كەتەتىن جويعىشتارى دا نەمىستەر تيەلگەن ەشەلوندى جاناپ وتەدى. اتپايدى.
ۆيكتوريا اپاي: “نەمىستەردى اكەلە جاتقانىن بارلاۋشىلارى ايتقان-اۋ, ايتپەسە, جەر توڭكەرىلگەن اپاتتان ۇباق-شۇباق پويىزدىڭ امان قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى”, دەيدى.
ەشەلوننىڭ قازاق دالاسىنا كىرگەنىن بىلەدى. قويداي قۋالاپ قۋىپ تۇسىرگەنىن ءبىلەدى. ساقىلداعان سارى ايازدا اربامەن جولسىزدا سالدىراتىپ تارتىپ كەلە جاتقاندارىن بىلەدى. جول باستاۋشى بۇرىن كورمەگەن ۇلت وكىلى, مالما تۇماق كيگەن قازاق.
رۋكستار وتباسىنىڭ اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانى, تىڭعىلىقتى اۋىلىنا كەلۋ تاريحي وسىلاي ورىلگەن. مەڭىرەۋ دالا. اينالادا كوز توقتاتار ءبىر بەلەس جوق. شاعىن اۋىل. بۇلارعا ەڭبەككۇن جازىلمادى. بۇعان كولحوز توراعاسى جۇماجان شاكىروۆتىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق ەدى. جوعارىدان نۇسقاۋ سولاي. كولحوز جۇمىسىن مۇرنىنان قان كەتكەنشە ىستەت, بىراق كۇندىك نورماسىنان بولەك ەشتەڭە تاتىرما.
كومەنداتۋرا كىرپىك قاقپاي قاداعالايدى. باسقا-باسقا, كورشى كولحوزعا ءىسىڭ تۇسسە بارۋ ءۇشىن ارنايى رۇقسات الۋىڭ كەرەك. اكە-شەشە تۇگىلى, بالا-شاعا دا اڭدۋدا جۇرگەندەي, وزدەرىن حالىق جاۋىنداي سەزىنەدى. كۇنى كەشەگە دەيىن باۋىرىنا تارتىپ كەلگەن وكىمەت ەندى نەگە بۇلاردان سىرت اينالدى؟ ۆيكتوريا تۇسىنبەيدى. ال جۇماجان باسقارما تۇسىنەدى.
“ەگەر ادامدار تاماق جەمەسە, جۇمىستى قالاي ىستەيدى. جوسپاردى قالاي ورىندايمىز؟”, دەيتىن. كەيدە وڭاشالاۋ قالعان كەزدە تەرىس قاراپ تۇرىپ: “قىزىم, بيدايدان كوزگە تۇسپەيتىندەي ەتىپ ءتۇيىپ ال, قارىندارىڭ اشپاسىن”, دەر ەدى. سونداي جاقسى ادامداردى كوردى ۆيكتوريا. اۋىر ديىرمەن تاسىن اينالدىرىپ, ۇڭعىسىنا بيداي سالىپ, ۇن تارتتى. كورشى سۇلەيمەن اتا, راقىمبەردى اعا جاعدايلارىن ءبىلىپ تۇردى. كيمەشەك كيگەن قازاق ايەلدەرى ءالى دە كوز الدىندا. تاباعا پىسكەن ءيىسى بۇرقىراعان كۇرەڭ نان. قارىنعا سالعان ءتاتتى سارى ماي. قازاقتار كورشىلەرىنە ءوز بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ بەرەر ەدى.
ۆيكتوريا اپاي قازاقشا جاتىق ءسويلەيدى. سول تابا نانعا سارى ماي جاعىپ جەگەن كۇندەرىن ەسكە الىپ, جىلى جىميادى. دالانىڭ ەركىن حالقىنىڭ اق پەيىلىنە سۇيسىنەدى. ولاردىڭ ءبارى بىردەي جاقسى ەمەس ەكەن. دوكىرلەرى دە, ۇردا-جىقتارى دا بولىپتى.
بريگادير ءالىنى ءالى ۇمىتپايدى. قولىندا بيشىك. «اتاڭا نالەت, فاشيست», دەپ بوقتايتىن. وڭ قولىنىڭ سۇق ساۋساعىنىڭ جوقتىعى دا ەسىندە. مايداننان سولاي جارالانىپ قايتىپتى. بىرەۋلەر سوعىسقا بارماۋ ءۇشىن ءوز ساۋساعىن اتقان دەيدى. كىم ءبىلسىن. بىراق, ءالى ۇيىرگەن بيشىكتىڭ جىلانداي ىسقىرعان تاسپاسى تالاي رەت جون ارقالارىندا ويناعانىن قالاي ۇمىتسىن.
ۆيكتوريا رۋكستىڭ قازاق كەلىنى بولماي قالعانىنا دا سۇم سوعىس كىنالى. ءسوز بايلاسقان جىگىتى سۇلتان قايىربەكوۆ مايداننان قايتپاي قالدى. بولا الماي قالعان ەنەسى, سۇلتاننىڭ اناسى مۇنى كورگەندە كوزىنە جاس الاتىن. بۇرىمىنان سىيپايتىن. ۇيىنە شاقىراتىن. سوعىستان ەركەكتەر قايتا باستادى. كوبى جارىمجان. ومىرگە ىزالى. اعاسى دا ەڭبەك مايدانىنان ورالعان. اياعىن باسا المايدى. كومي اسسر-ىندە تورفتا تولارساعىنان كەشىپ ءجۇرىپ جۇمىس جاساعان. سۇيەگىنە ءىلىنىپ جەتتى. كوكتەمگە ىلىكپەي دۇنيەدەن ءوتتى.
رۋكستەر وتباسى ءومىر سۇرۋگە جەڭىلدەۋ عوي دەپ قالاعا كوشكەن. ورىس جىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتى. ەكى ۇل, ءبىر قىزعا انا بولدى. 60-جىلداردىڭ باسىندا اقمولادان شىمكەنتكە كوشكەن. شىمكەنت قاتتى تاڭقالدىرعان مولشىلىعىمەن. كوكونىس, جەمىس-جيدەك دەگەنىڭىز سۋ تەگىن. اقمولادا كەلىلەپ الىپ جۇرگەن جەمىس باعاسىنا مۇندا شەلەكتەپ الۋعا بولادى ەكەن. كۇيەۋى فوسفور زاۋىتىنا جۇمىسقا تۇرعان. كەيىن اۋرۋلى بولدى. دۇنيەدەن ءوتتى. 1990 جىلداردىڭ اياعىندا قازاقستاندا اناۋ ايتارلىقتاي جاعداي بولمادى. تاۋەلسىزدىگىن العان جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا سان بۇرالاڭ جول جاتتى. جۇرت جوقشىلىق قامىتىن كيدى. سەندەلىس. قىزى ايتقان: “گەرمانيادا جاعداي جاقسى ەكەن. نەمىستەردى تاريحي وتانىنا شاقىرىپ جاتىر. بىزگە جانىڭىز اشىسا, سوندا كوشەيىك”, دەپ.
ۇلكەن ۇل رەسەيدە. كىشى ۇل شىمكەنتتەن اتتاپ شىقپايتىندىعىن ايتتى. اياعى تارتپاسا دا قىزى مەن نەمەرەلەرىنىڭ قامى ءۇشىن گەرمانياعا اتتانعان. كەڭەس وداعى وسىنداعى نەمىستەرگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرگەندە لاگەردە ۇستاپ ەدى. مۇندا دا سولاي ەكەن. ازاماتتىق الۋ ءۇشىن ءتىل ۇيرەنۋى كەرەك. ءتىلى سىنباي-اق قويعانى.
كەيىن قىزىن بالالارىمەن بولەك شىعاردى. بۇعان شاعىن جاي تيگەن. ول جاقتا ءجۇرىپ قورلانعانى – ءوز بالاسى مەن نەمەرەلەرىن ۇيىنە شاقىرا المايتىندىعى. زاڭى سولاي ەكەن. الەۋمەتتىك كومەك الىپ وتىرعان ادام قالاي قوناق شاقىرادى. رۇقسات ەتپەيدى. تانىستارىمەن ءسويلەسۋ دە مۇڭ. تەرمين دەگەن پالەسى بار. بار ۋاقىت ەسەپتەۋلى. نەمىس دەگەن حالقىڭىز سىرتتا قوقىرايىپ جۇرەتىندىگى بولماسا, ءوز ۇيىنە دە ۇيىقتاۋعا كەلەتىندەي سىڭايلى. سۋ ەسەپ. ەلەكتر ەسەپ. كوگىلدىر وتىن ەسەپ. ۆانناعا دا ەركىن كىرە المايسىڭ. ۇيدە تاماق جاساعاننان كوشەدەگى كافەدەن ىشە سالعان ارزانداۋ تۇسەدى. قوناق قابىلدامايدى دەسە دە بولادى. وسىنىڭ ءبارىن كوردى. جۇرەگى اۋىردى. كەلگەنىنە نالىدى. شىمكەنتتە جۇرگەندە بۋىن-بۋىنى اۋىرمايتىن سياقتى ەدى. سونداي كەسەل جابىسقان. دارىگەرگە كورىنگەن. سىزگە “د” ءۆيتامينى كەرەك دەيدى. ال ول كۇن كوزىندە كوبىرەك بولادى ەكەن.
گەرمانيا – الەمدەگى مەديتسيناسى مىقتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. اقشاڭ بولسا, بارلىق ەمىڭدى الاسىڭ. ال الەۋمەتتىك كومەك الاتىنداردىڭ قولى قىمبات ءدارىلەرگە جەتە بەرمەيدى ەكەن. ءبىر كۇنى ەمدەۋشى دارىگەرى ايتقان: «ءسىزدىڭ قىمبات ءدارى الۋعا جاعدايىڭىز كەلمەيدى. ال ونى الۋعا كەڭەس بەرگەنىم ءۇشىن قىزمەتىمنەن تومەندەتۋى مۇمكىن. ءويتكەنى, مەملەكەت قالتاسىنا تۇسەتىن سالماق”, دەپ قىنجىلىپ تۇرىپ وسىلاي دەگەن.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءسىز ماعان پالە بولدىڭىز دەگەندىك قوي. سونداعى جامان قۇلازىعانى-اي. قىزىنا تەلەفون شالدى. “مەن مىناۋ سۋىق مەملەكەتتەن شارشادىم. قازاقستانعا, قازاعىما قايتامىن”, دەگەن. قىزى دا قايتۋعا كەتارى ەمەس, بىراق بالالارىن قيمايدى. شىمكەنتتەگى ۇلمەن سويلەسىپ ەدى, كەلىنى ەكەۋى قۇشاق جايا قارسى الاتىندىقتارىن ايتقان. وسىلايشا, 2010 جىلى قازاقستانعا قايتقان.
گەرمانيادا ون جىلدان استام تۇرىپتى. جەرسىنبەدى. قوعام سۋىق, جاستار جات. Cىرتتان كەلگەندەردى, مەيلى ول نەمىس جۇراعاتى بولسىن, جاقتىرا بەرمەيدى. “كەت” دەگەندى اشىق ايتادى.
– قازاق دەگەن عاجاپ حالىق قوي, – دەيدى اپاي. – كىشىپەيىل. قوناقجاي. ەشكىمگە ءزابىر بەرمەيدى. تەك ءوزىڭنىڭ نيەتىڭ تازا بولسىن.
رۋكس قاريا تەلەديداردان جاڭالىقتاردى كورۋدى ۇناتادى. – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى مەتاللۋرگ كەزىنەن بىلەمىن. جۇمىسشىدان وسكەن ازامات ەلدىڭ قادىرىن بىلەدى. ءبىزدىڭ قازاقستاندى ۇلكەن بولاشاق كۇتىپ تۇر, دەيدى ول.
باقتيار تايجان,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
