14 ناۋرىز، 2012

ەرلىكتىڭ ەسكىرمەيتىن ەسكەرتكىشى

296 رەت كورسەتىلدى

ەرلىكتىڭ ەسكىرمەيتىن ەسكەرتكىشى

سارسەنبى، 14 ناۋرىز 2012 7:42

تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تويىن اتاپ ءوت­­كەن 2011 جىلدىڭ اياعىندا ەلىمىزدىڭ جاستارىن پات­ري­وت­تىق رۋحتا تاربيەلەۋ، وتانشىلدىق، ەلدىك سي­پات­تاعى قاسيەتتەرىمىزدى جاريا ەتۋ، حالقىمىز­دىڭ ءجۇرىپ وتكەن ۇلان-عايىر تاري­­حىنداعى قاھار­مان­دىق ىستەرىن جاپپاي تانىتۋ، دارىپتەۋ، ماقتان ەتۋ باعىتىن ماقسات ەتىپ، ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ءوش­پەس ەسكەرتكىشىندەي بول­عان ءبىر ەرەن ەڭبەك جارىق كوردى. ول – «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» شاڭىراعىندا تەرىلگەن، 900 بەتتەن تۇراتىن،

سارسەنبى، 14 ناۋرىز 2012 7:42

تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تويىن اتاپ ءوت­­كەن 2011 جىلدىڭ اياعىندا ەلىمىزدىڭ جاستارىن پات­ري­وت­تىق رۋحتا تاربيەلەۋ، وتانشىلدىق، ەلدىك سي­پات­تاعى قاسيەتتەرىمىزدى جاريا ەتۋ، حالقىمىز­دىڭ ءجۇرىپ وتكەن ۇلان-عايىر تاري­­حىنداعى قاھار­مان­دىق ىستەرىن جاپپاي تانىتۋ، دارىپتەۋ، ماقتان ەتۋ باعىتىن ماقسات ەتىپ، ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ءوش­پەس ەسكەرتكىشىندەي بول­عان ءبىر ەرەن ەڭبەك جارىق كوردى. ول – «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» شاڭىراعىندا تەرىلگەن، 900 بەتتەن تۇراتىن، 5 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن «ايبىن» ەنتسيكلوپەدياسى. بۇل جوبانىڭ اۆتورى زاپاستاعى پولكوۆنيك، ىزدەنگىش، كوپ قىرلى زەرتتەۋشى، بىرنەشە كىتاپتاردىڭ يەسى، پاتريوت ازامات ساعيدوللا كوشىمباەۆ. ول ءوزىنىڭ اتالمىش باعىتتا 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى تالماي ىزدەنۋىنىڭ ارقاسىندا تىرنەكتەپ جيناعان دۇنيەلەرىن وسىنداي اتاۋمەن جارىققا شىعارىپ وتىر. عىلىمي كەڭەسشىلەرى: گەنەرالدار ب.ەرتاەۆ پەن ا.تاسبولاتوۆ جانە پولكوۆنيك، اسكەري عىلىمدار دوكتورى ك.سەرىكباەۆ.

ءبىز ەلىمىز تاريحىنىڭ ەرلىك بەتتەرىن ايشىقتاعان «ايبىن» ەنتسيكلوپەدياسىن ونىڭ العاشقى وقۋشىلارىنىڭ بىرەگەيى، حالىق قاھارمانى، حالقىمىزدىڭ ايتۋلى ازاماتى، ارميا گەنەرالى، سەناتور مۇحتار التىنباەۆقا جولىعىپ، وسى ەڭبەك تۋرالى پىكىرىن بىلمەك بولىپ، بىرنەشە سۇراقتار قويعان ەدىك.

– «ايبىن» – اسكەري ەنتسيكلوپەديا بولعاندىقتان الدىمەن ءوزىڭىزدىڭ پىكىرى­ڭىز­دى بىلگىمىز كەلدى. وسى ەڭبەكتەن العان اسەرلەرىڭىزبەن بولىسسەڭىز دەپ ەدىك…

– وتە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرىلگەن الىپ كىتاپ ەكەن. بىراق ءوزى دە، ىشىندە قامتىلعان تولىپ جاتقان دەرەكتەر دە بىلمەككە ۇمتىلعان ەش­بىر جاندى جالىقتىرماس دەپ ويلايمىن. ءوز باسىم ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن، تۇگەل تانىسىپ شىقتىم. العان اسەرىم وراسان زور. جۇزدەگەن جاڭا ەسىمدەر مەن ەلىمىزدىڭ تاريحىندا بولعان تالاي مىڭداعان جاۋىنگەرلىك، ەرلىك وقيعالارمەن تانىستىم. سونىڭ ءىش­ىن­دە حالقىمىزدىڭ كەڭەس وداعىنا دەيىنگى تاريحىنداعى ەرەك وقيعالار مەن ەرەن ەسىم­­­دەردىڭ ءبىر پاراسىن ءوزىم ءۇشىن جاڭادان اشتىم دەسەم، ارتىق ەمەس. ويتكەنى، بىزگە ولار­­­دىڭ كوبىن وقىتپاي، كەڭەس وداعى جىلدارىندا تەك رەسەيدىڭ تاريحىن، سونىڭ جاۋىن­­­گەرلىك ەرلىك بەتتەرىن عانا دارىپتەپ كەلدى عوي. قازاقتىڭ كوپتەگەن ەرلىك، ەلدىك تاريحتارى تۋرالى اڭگىمە بولا قالسا، ونداعىلار كەرتارتپا، ەسكى قوعامدى اڭساۋشىلار، قا­­­زاق ەلىنە پروگرەسس تەك قانا رەسەيگە قوسىل­­عاندىعىنىڭ ارقاسىندا عانا كەلدى دەگەن سەكىلدى يدەولوگيالىق ۇستانىم اۋزىمىزدى اشىرماي تاستايتىن. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حالقىمىزدىڭ ءوز بوستاندىعى مەن جە­­رىنىڭ ازاتتىعىن قورعاۋ جولىندا عاجا­­يىپ ەرلىكتەر جاساعاندارىن بىلدىك. بىراق سول وقي­عالاردىڭ تاريحىن، قاشان، قالاي، ناقتى قاي جەردە بولعانىن بىلە بەرمەيتىنبىز. ەندى مىنا ەنتسيكلوپەديادان ولار تۋرالى عىلى­مي، اسكەري تۇرعىدا ىقشامدالعان، ناقتى تۇسىنىكتەر الۋعا بولادى ەكەن. قۇرىپ كەتۋگە شاق قالعان حVIII عاسىرداعى حالقىنىڭ باس­­تان كەشكەن وقيعالارىنان دا قىزىقتى دەرەكتەر تاپتىم. سونىڭ ىشىندە العاشقى ادەت-عۇرىپ زاڭدارى جيناقتالعان «جەتى جار­­­عى»، ۇلى جانە ورتا جۇزدەردە «اقتا­­­­بان شۇبى­­­­رىندى – القاكول سۇلاما» اتتى قاندى وقي­­­عانىڭ كىشى جۇزدە «ساۋران اي­­­نالعان» اتال­­­عانى، موڭعوليادا تۇراتىن اباق كەرەي­­­­­­­لەر­­­­دىڭ قازاقتىڭ ءداستۇرلى جانە يسلام ءدىنى ادەت-عۇرپىنا ساي جاسالعان ەرە­­جەلەرى، شەت­­­­ەل­دەگى وسپان مەن زۋقا باتىرلار سياقتى ەر­­­لەرى­­­­مىز­­­­دىڭ كوتەرىلىستەرى، ت.س.س. ءوزىم ءۇشىن جۇزدەگەن جاڭا جاڭالىقتاردى تاپتىم. كە­­­ڭەس وداعى جىلدارىنداعى «قا­­­­راقول كوتەرى­­­لى­­سى»، «قور­­­داي كوتەرىلىسى» سياقتى قالىڭ كوپ­­شىلىك بىلە بەرمەيتىن وقيعالار دا قامتىلعان ەكەن.

بۇل ەنتسيكلوپەديانىڭ تاعى ءبىر ەرەك­­شەلىگى – وعان تەك اسكەري ادامدارعا، جاۋىن­­­گەرلىك وقيعالارعا عانا بايلانىپ قالماي، قازاق ەلىن، جەرىن ۇلكەن ايتىس-تارتىستاردا، ورتالىق وكىمەتتىڭ كەڭەستەرىندە ۇردا-جىق شەشىمدەرگە قارسى شىعىپ قورعاعان ەرلەر، مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى دە ەن­گى­زىلىپتى. ماسەلەن، ءالىمحان ەرمەكوۆ، جۇما­بەك تاشەنوۆ جانە ت.ب. تۇلعالار سونداي ماقساتپەن ەنگىزىلگەنى كورىنىپ تۇر. سونداي-اق حالىقتى ەرلىككە، جاستاردى ەرجۇرەكتى­­لىككە ۇندەيتىن شىعارمالار، نامىسىن قاي­راپ، جىگەرىن تاسىتقان وتكىر ۇندەۋلەر تۋ­دىر­عان، شەشەن كەسىمدەر ايتقان بيلەر، جىراۋلار مەن جىرشىلار، كۇيشىلەر، اقىن-جازۋشىلار دا ۇمىت قالماعان. ماسەلەن، اسان قايعى، كەتبۇعا سياقتى شەشەندەر، قۇرمانعازى، تاتتىمبەت، سۇگىر سياقتى كۇي­­­شى­لەر، تولە، قاز داۋىستى قازىبەك، ايتەكە سياقتى بيلەر، ماحامبەت سياقتى اقىندار­دان باستاپ پاتريوتتىق شىعارمالارى حا­­لىق­­تىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن وسى كۇنگى اقىن-جازۋشىلار مەن سازگەرلەرگە دەيىن بار. باس­­­قىنشى جاۋلاردىڭ شاپقىنىنان ەل ءبۇ­­تىن­دىگىن قورعاۋدى ۇيىمداستىرعان حاندار، باتىرلار، قولباسشىلار ەسىمدەرى دە تۇگەل ەنگىزىلگەن. سونداي-اق كەڭەستىك جانە تاۋەل­سىز قازاقستاندا ءىرى اسكەري لاۋازىم اتقار­عان­دار، سونىڭ ىشىندە گەنەرال اتاعىن العان­­دار تۇگەل قامتىلعان. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارماندارى دا كەڭىنەن ورىن العان. ءسوي­تىپ بۇل ەڭبەك، ءوزىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – پات­ريوتتىق سەزىم تۋدىراتىن ۇلگىلەردى حالىققا بارىنشا مولىنان تانىتۋدا وزىق ادىستەرگە قول جەتكىزگەن.

– ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرىنىڭ قاتارىندا پاتري­وتتىق تاربيەنىڭ دە ايرىقشا ورىن الىپ وتىرعانى بەلگىلى. مىنا ەڭبەك سول تا­لاپ­­­تىڭ ۇدەسىنەن شىعا الا ما؟

– ارينە. 2007 جىلعى 21 ناۋرىزدا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جار­لى­عىمەن ەلىمىزدىڭ جاڭا اسكەري دوكتريناسى بەكىتىلگەن بولاتىن. وندا نەگىزىنەن مەم­لەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە، اسكەري تەكەتىرەستەر مەن قارۋلى جانجالداردى بولدىرماۋعا، قارۋلى كۇشتەردى، باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىم­دار­دى دامىتۋ مەن قولداۋعا نەگىز قالاۋشى كوز­قاراستار جۇيەسى كورسەتىلگەن. سونىمەن ءبىر­گە وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدىڭ 2006-2009 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلا­­ماسى نەگىزىندە يدەولوگيالىق جۇ­­مىس­تى جانداندىرۋ كەرەكتىگى اتاپ ايتىلدى. وسى ءىستى جان-جاقتى جۇرگىزۋدى جالعاس­تى­رىپ، ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا مىنا «اي­بىن» اسكەري ەنتسيكلوپەدياسى ءوزىنىڭ ۇلكەن ءرولىن اتقارار دەگەن ۇمىتتەمىن. ايتا كەتەرلىگى، وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن ورىس تىلىندە 2 تومدىق «سارباز» اتتى اسكەري ەنتسيكلوپەديا دا جا­رىق كورگەن ەدى. بىراق وندا قازاق حالقىنىڭ ءوز ءتول تاريحىنا ءتان وقيعالار اتالماي، تەك كەڭەستىك ءداۋىر مەن تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا قامتىلعان بولاتىن. سوندىقتان دا «ايبىن» اسكەري ەنتسيكلوپەدياسىن انا تىلىمىزدە تۇڭ­­­عىش رەت شىق­قان قازاق حالقىنىڭ بارلىق كەزەڭدە باستان كەشكەن اسكەري وقيعالارى مەن ەل قورعاعان حان، باتىر، بيلەرىنەن باس­تاپ، مەملەكەت قايرات­­­­كەر­لەرى، اقىن-جىراۋ­­لارىن قوسا قامتىعان ۇلان­-عايىر ەڭبەك دەپ باعالاۋىمىزعا بولادى.

بارلىق مەملەكەتتەردە دە ايتۋلى وقيعا­لار مەن ارداقتى تۇلعالاردىڭ ومىرىنەن قىسقا دا نۇسقا عىلىمي، ناقتى دەرەكتەر بەرەتىن ەنتسيكلوپەديا جاساۋعا ۇلكەن كوڭىل بولىنەدى. جاۋاپكەرشىلىگى وتە اۋىر وسىنداي ەڭبەكپەن ارناۋلى عىلىمي مەكەمەلەر اينالىساتىنىن دا بىلەمىز. ماسەلەن، كەڭەس وداعى كەزىندە ورىس تىلىندە جارىق كورگەن 8 تومدىق «گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا» اسكەري ەنتسيكلوپەدياسىنا سول كەزدەگى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.كوسىگين باسشىلىق ەتكەنىنەن حاباردارمىز. ونداعى قۇراستىرۋشىلار مەن اۆتورلارى قاتارىنا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ەڭ جوعارى اسكەري لاۋازىمدى ادامدارى، تاريح، فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ ايگىلى ماماندارى قاتىسقان ەدى. ال ءبىزدىڭ مىنا ءسوز ەتىپ وتىرعان «ايبىن» اسكەري ەنتسيكلوپەدياسىن نەگىزىنەن ءبىر-اق ادام – زاپاستاعى پولكوۆنيك، زەرتتەۋشى ساعيدوللا كوشىمباەۆتىڭ قۇراستىرعانى – ونىڭ وتە ۇلكەن، جانكەشتى ەڭبەك اتقارعاندىعىنىڭ كورىنىسى. مەن اۆتورمەن اڭگىمەلەسكەندە ونىڭ وسى ەڭبەكتى جيناقتاۋعا 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتى كەتكەنىن ءبىلدىم. ەندى ونىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعاسىن الار دەگەن ۇمىتتەمىن.

– وسى ەنتسيكلوپەديادا ءوزىڭىزدى تاڭ-قال­­دىرعان ايرىقشا دەرەكتەر بولدى ما؟

– ءيا. ماسەلەن، قازاقتان شىققان بارلاۋشى قىز اقجىبەك مۇقاشەۆا جايلى بۇرىن بىلمەيدى ەكەنمىن. ورىنبور ولكەسىندە تۋعان ول 1940 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپتى. 1941 جىلعى كوكتەمدە كسرو قور­عا­نىس مينيسترلىگى باس شتابىنىڭ باس بارلاۋ باسقارماسىنداعى شيفروۆالششيكتەر ءبو­­لىمىنە جۇمىسقا الىنادى. ودان بريۋسسەل­دەگى كەڭەس ەلىنىڭ بارلاۋشىسى «كەنتتىڭ» (ۋرۋگۆاي ازاماتى ۆيتسەنت سيەررا) جەكە شيفروۆالششيگى بولعان. سوندا ءجۇرىپ گيت­لەردىڭ كسرو-عا سوعىس اشاتىنىن العاشقى جەتكىزۋشىلەردىڭ ءبىرى بولادى. جالپى، ول كسرو-نىڭ باتىس ەۋروپادا 1930 جىلدان باستاپ ارەكەت ەتكەن «قىزىل كاپەللا» اتتى بارلاۋ توبىنا قاتىستى بولعانىن ءوزى دە بىلمەگەن. اقىرىندا، قازاقتىڭ باتىر قىزى­نا نكۆد جەندەتتەرى تاراپىنان اعىلشىن بارلاۋ قىزمەتىنە جۇمىس ىستەدى دەگەن جال­عان ايىپ تاعىلىپ، 1942 جىلى جەلتوقساندا ۇستالىپ، 25 جىلعا سوتتالادى. ەنتسيكلوپەديادا ونىڭ كەيىنگى تاعدىرىنان دەرەك جوق ەكەندىگى ايتىلعان، بىراق زەرتتەۋشىلەر ءبىر دەرەك تاۋىپ قالار دەگەن ۇمىتتەمىن.

جاۋدىڭ ىشىندە جانسىز ۇستاۋ ەجەلدەن بار ءادىس قوي. ابىلاي حاننىڭ تۇسىندا دا جاۋ ىشىندە بولعان ايبيكە حانىم تۋرالى وسى ەنتسيكلوپەديادان ءبىلىپ وتىرمىن. ول «قولعا تۇسكەن كۇڭنىڭ» لاقاپ «اڭىزىمەن» قالماق حانىنىڭ ورداسىندا تۇرىپ، كومەك­شى­لەرى ارقىلى قازاق قوسىندارىنا كوپ ءما­لىمەتتەر بەرىپ تۇرعان. ءوزى قالماق تىلىندە تازا ءسوي­لەي­تىن بولىپتى. قازاقتىڭ وسىنداي دا قىز­دارى بولعاندىعى مەنى كەرەمەت تاڭقالدىر­دى. سونداي-اق «ايبىندا» تويعارا، اي­­­­­عا­­نىم حانشايىم، ايعىز، ت.ب. قازاقتىڭ اتاقتى قىزدارى تۋرالى دەرەكتەر بار ەكەن. ال ءبىز نەگىزىنەن ءاليا، مانشۇك جانە حيۋاز اپالارىمىز تۋرالى عانا ءبىلىپ كەلدىك ەمەس پە.

– وسى ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى قاتارىنا تاعى نەنى جاتقىزۋعا بولادى دەپ ويلايسىز؟

– جالپى ايتقاندا، «ايبىن» ەنتسيكلوپەدياسى حالقىمىزدىڭ سوناۋ، كونە داۋىرلە­رى­نە دەيىن وي جۇگىرتىپ، قازاق جەرىندە ادام­نىڭ قاشان پايدا بولۋىنان باستاپ، ولار­دىڭ قولدانعان سوعىس قۇرالدارىنا دەيىن دەرەكتەر بەرەدى. ودان بەرىدەگى ەدىل (اتيللا)، بەيبارىس، شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇر­پاقتارىنان ءبىزدىڭ كەشەگى حاندارىمىزعا دەيىنگى ەل بيلەۋشىلەرىن، اتاقتى ادامدارىن قالدىرماي قامتىعان. قازاقتاردىڭ جوڭعار­مەن بولعان 200 جىلدىق سوعىسىنداعى ايتۋلى ەرلەر ەسىمدەرى، وقيعالار، اتاقتى ولەڭ-جىرلار، جەر-سۋ اتاۋلارى، سوعىس ادىستەرى، قولدانىلعان جاۋىنگەرلىك قارۋلار تاريحىنان دا مول ماعلۇماتتار بەرەدى. رەسەي پات­شا­لىعىنا وتار بولعان جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر، ولاردى باستاعان ەرلەر، ءتۇرلى قۇجاتتار، شايقاس بولعان وڭىرلەر تۋرالى مالىمەتتەر قامتىلعان. قازاق­ستان­نىڭ كەڭەس ءداۋىرى ازامات سوعىسىنان باستاۋ العان. قازاقتان شىققان العاشقى اسكە­ري­لەر، ۇلتتىق قازاق پولكتارى، سول كەزدەگى قول­باسشىلار مەن بەلگىلى قايراتكەرلەر جاي­­لى دەرەكتەر مول. اسىرەسە، «قىزىل قىر­عىن»، جاپپاي بولعان رەپرەسسيا جىلدارىن­داعى اسكەري ومىرگە قاتىستى ەرلەر ەسىمدەرى مول.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى دا مولىنان قامتىلعان. تياناقتاپ وقىعان ازامات بۇ­رىن­­نان بەلگىلى دەرەكتەرمەن قاتار جۇزدەگەن جاڭا وقيعالار، ەسىمدەر مەن فاكتىلەرگە جو­لىعا الادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان باس­قا تمد ەلدەرىندە تۋىپ-ءوسىپ، كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىن العان، جوعارى اسكەري شەنگە جەتكەن قانداستارىمىزدىڭ ەسىمدەرىنە دە تاپ بولامىز. سونداي-اق، قى­تاي، موڭعو­ليا، تۇركيادا دا جوعارى اسكەري شەن الىپ، ەلەۋلى اسكەرباسىلار بولعان نەمەسە ۇلكەن ەرلىكتەر جاساعان قازاق ۇلدارى­نىڭ اتى-جوندەرى بار. ەنتسيكلوپەديادا ياد­رو­لىق قارۋ، ونىڭ زارداپتارى، سونىڭ ىشىندە سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونى تۋرالى دەرەكتەر دە جە­تەرلىك. وتان قورعاۋعا، ەرلىككە ۇندەيتىن پات­ريوتتىق جىرلار، داستاندار، تاريحي شىعار­مالار جانە ولاردىڭ اۆتورلارى تۋرالى مول ماعلۇماتتار بار. «جەل­توق­سان كوتەرىلىسى» تۋرالى دا شاعىن دەرەك بەرىلىپتى. كەڭەس وداعى جانە تاۋەلسىزدىك جىل­دارىندا جاسالىپ، حال­قىمىزعا قاھار­مان­دىق رۋح بەرەتىن شارا­لار­عا، ەلدىك پەن ەرلىككە ۇندەيتىن ەسكەرتكىش بەل­گىلەردىڭ ءبا­رى­نە انىقتاما بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە ابى­لاي حان، كەنەسارى، ءاليا مەن مانشۇك ەسكەرتكىشتەرى، «داڭق»، «وتان-انا» مەموريالدارىنا جاقسى انىقتامالار بەرىل­گەن. ءتاۋ­ەلسىز قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ال­عاشقى جىلداردان باستالعان تاريحىنا، جۇرگەن جولدارىنا، قابىلدانعان زاڭدارعا، قارۋ-جاراعىنا، اسكەري شەندەرىنە، ايىرىم بەلگىلەرىنە، ءتىپتى ەرلىكتەرى ءۇشىن بەرىلەتىن اتاقتار مەن وردەن-مەدالدارىنا دەيىن كور­سە­تىلگەن. سونداي-اق «ايبىن» اسكەري ەنتسيكلوپەدياسىندا ەلدىڭ بارلىق اسكەرلەرى مەن اسكەري قۇرىلىمدارى، سونىڭ ىشىندە ىشكى جانە شەكارا اسكەرلەرى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، اسكەري اكادەميا مەن باسقا دا اسكەري جوعارى وقۋ ورىندار، ۋچيليششەلەر جانە كادەت كورپۋسى، ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ءاس­كەري كافەدرالارىنا، ب.مومىش­ ۇلى، س.نۇر­­ماعامبەتوۆ، ت.بيگەلدينوۆ اتىن­داعى ارناۋلى اسكەري ورتا مەكتەپتەر تۋراسىندا تولىق ماعلۇماتتار بەرىلگەن. مىنە، وسىنداي قۇن­دى­لىقتارى بولعاندىق­تان دا «ايبىن» ەنتسيكلوپەدياسىن اسكەردە­گى قا­تار­داعى جاۋىنگەردەن باستاپ بارلىق اسكەري قىزمەت­­شى­لەرگە، اسكەري كافەدرا ستۋدەنت­تە­رىنە، ۇلان­دارعا، كۋرس­تار مەن فاكۋلتەت تىڭداۋشى­لارىنا، اسكەر تاقىرى­بىن زەرت­تە­گىسى كەلگەن عالىم­دار­عا، وسى سالانى تەرە­ڭىرەك بىلگىسى كەلگەن جال­پى كوپشىلىككە دەرەك كوزى رەتىندە پايدالانۋدا تاپتىرمايتىن قۇرال دەپ ايتا الامىز.

– قۇرمەتتى مۇحتار قاپاش ۇلى! ءسىز وسىناۋ ەڭبەكتىڭ بارلىق جاقسى جاقتا­رىن اتاپ شىقتىڭىز. ارينە، انا ءتىلى­مىزدە شىققان وسىنداي تۇڭعىش ەنتسيكلوپەديا بولعاندىقتان وعان قۋانامىز عوي. قۋانباي، ماقتانباي بولمايدى. بىراق ادىلدىك ءۇشىن كوزىڭىزگە تۇسكەن كەمشى­لىكتەر تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز…

– وندايلار بولۋى زاڭدى. الداعى ۋا­قىت­­تا ەسكەرتۋ ءۇشىن ايتۋ پارىز. مىسالى،  قا­زاق­­ستان اسكەرى قۇ­رىلعان كەزدەن جوعارى ءاس­كەري اتاق العان ءبىردى-ەكىلى گەنەرال ەنگى­زىل­مەي قا­لىپتى. سو­نىڭ ءبىرى گەنەرال-مايور س.باي­تە­مىروۆ. سودان سوڭ، عىلىمي كەڭەس­شى­لەر قاتا­رى­نا ارميا گەنەرالى، كەڭەس ودا­عى­نىڭ باتىرى جانە №1 حالىق قاھار­ما­نى سا­عا­دات نۇرما­عان­بەتوۆ­تىڭ ەنگىزىل­گە­نى دۇ­رىس بولار ەدى. تاۋەلسىز ەلىمىز اسكەرى­نىڭ ەڭ ال­عاش­قى قور­عانىس مي­نيسترى بولعان ول كىسىنىڭ ءجونى بولەك قوي، ايتارى دا كوپ بولار ەدى. كىتاپتى قۇ­راس­تىرۋشىنىڭ لاۋازىمدى قىز­مەت­تەردەگى قولباس­شى­لار­عا جو­لىعا الما­عان سەبەبىنەن بولۋ كەرەك، وسىنداي ولقىلىق­­تار ورىن ال­عان. ءارىپ قاتەلەرى دە جوق ەمەس ەكەن. ءما­سە­لەن، 13 بەتتە «اۆاكس» دەگەن ءسوز «اباكس» بولىپ جا­زىلىپتى. تاعى ءبىر باي­قاعانىم، تاۋەلسىز قا­زاقستان اسكەرلەرى مەن باسقا دا قۇرى­لى­م­دار گەنەرالدارىنىڭ فوتولارى ءبىر ءىزدى ەمەس. بىرىنىكى ءتۇرلى ءتۇستى، تاعى بىرىنىكى قارا بولىپ شىققان. مەنىڭ كوزىمە تۇسكەنى وسىنداي نارسەلەر. ارينە، تالاپشىل عالىمدار، وقىرماندار ءوز پىكىرىن ايتار، وعان تالاسىم جوق. سودان كەي­ىن كىتاپ تولىق­تى­رى­لىپ، جوندەلىپ، قايتا باسىلىپ جاتسا، دۇرىس بولار ەدى. قالاي دەسەك تە، قا­­زاقستان اسكەرى تاريحىن بىلۋدە قۇ­­­بى­لىس­تىق وقيعاعا بالار­لىق، حالىق يگىلىگىنە پايداسى تيەتىن ءبىر ەڭ­بەكتىڭ دۇنيەگە كەلگەنى ءسوزسىز. سوندىقتان بارشا قاۋىمعا قۇتتى بولسىن ايتامىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.

استانا.

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار