ءتۇزۋ ۇشقان بۇيرا ءتۇتىن

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانىنا 15 جىل تولۋىنا وراي اقپاننىڭ ىزعارلى كۇنى اق­قاي­نار اۋىلىنا كەلىپ, العاشقى ءپى­كىر­ل­ەسكەنىمىز تۇرىك ەتنوسىنىڭ وكىلى 70 جاستاعى كەيۋانا گۇلزادا تۋ­فا­نوۆا بولدى. مىنەزى كىسى جا­تىر­قامايتىن جانمەن بىردەن اڭگىمەمىز جاراسىپ كەتتى. بۇعان دەيىن اۋىل­دىڭ اتى سان وزگەرىپ, شىعىسى مەن باتىسىنداعى وزەن مەن شاعىن كولگە باي­لانىستى كەلىمسەكتەر پرۋدكي دەپ ايدار تاقسا, كەيىنگى قوعام دا­مۋىن­داعى وزگەشەلىكتەرگە باي­لانىستى ۆوروشيلوۆ, نوۆايا جيزن, مولوتوۆ, تاعى باسقا اتاۋلارعا يە بولعان. سۇراپىل سوعىس جىل­دا­رىن­دا تاعدىردىڭ تالكەگىمەن ەرىكسىز جەر اۋدارىلعان تۇرىكتەر مەن ءازىربايجان ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە وسىننان تۇراق تاپقان. سولاردىڭ ءبىرى پاشا مەن ءماناشتىڭ وتباسى. اكە-شەشەسى قازاقستانعا قونىس اۋدارعاندا گۇلزادا ەكى جاستا ەدى. سو­دان بەرگى بار عۇمىرى وسى اۋى­ل­مەن ساباقتاس. كەيۋانا وسىنداعى ەڭ­كەيگەن كارى, ەڭبەكتەگەن بالاعا دە­يىن اتىن اتاپ, حال-جايىن ءتاپ­تىشتەپ تۇرىپ جەتكىزەدى. دەرەگى مەن دايەگى مۇراعاتقا بەرگىسىز. كى­شىپەيىل, كوپشىل جاننىڭ اۋىل­داستارىنا دەگەن نيەتى دە كىرشىكسىز ەكەن. بۇعان ءبىز دە قۋاندىق. – اللانىڭ بۇيىرتقان نەسى­بە­سىن تەرىپ, بالا-شاعانىڭ اماندىعىن تىلەپ وتىرمىن. مارقۇم جۇبايىم بينالي ەكەۋمىز ون بالا تاربيەلەپ وسىردىك. ءبارى دە وقىدى, ەرجەتتى. قولىمدا كىشى ۇلىم سەرىك ەكەۋمىز تۇرامىز. بالالاردان 26 نەمەرە, 1 شوبەرە ءسۇيدىم. بالالاردى جەتكىزۋ ءۇشىن كولحوزدىڭ قارا جۇمىسىنا جەگىلدىم. باقشادا, قىزىلشادا, ءاي­تەۋىر ناۋقاندىق جۇمىستىڭ بارىنە دە ارالاستىم. كورشىم بولات وما­روۆ, تالعات جاراسبەكوۆ, كوكەن ءۇم­بە­توۆا, تاعى باسقالارى تۋعان-تۋ­ىس­تان جاقسى. اياق-تاباق ارالاسىپ, كۇنىنە ءبىر كىرىپ, “نە ىستەپ جاتىر­سىڭ­دار؟” دەپ سۇراماساق, كوڭىلىمىز كونشىمەيدى, – دەپ تازا قازاقشا سويلەگەندە ەرىكسىز ريزا بولاسىڭ. ماقال-ماتەلدىڭ دە مايىن تا­مى­زادى. “تۇرەگەپ تۇرعاندارىڭ نە, وتى­رىڭدار قىس سەندەردىڭ بوي­لا­رىڭداي بولسا نە جانىمىز قا­لا­دى”, دەپ تە قويادى. كەيۋانا جو­عار­عى اۋىلداعى جارىلعاپتارمەن قۇ­دا بولعانىن, كەلىنى ۇلبوسىنعا دە­گەن ەنەلىك مەيىرىمىن دە ورتاعا سال­دى. –بالالى ءۇي – بازار دەگەن عوي. قازىر ون بالاممەن بىرگە فاريدا قىزىم 5 سىنىپتا وقيدى, – دەپ ايت­قانى سول ەدى, تالدىرماش كەلگەن قا­عىلەز قىز ىشكە كىردى. ء“سا­لە­مەت­سىز­دەر مە”, دەپ بايەك. قازاقى ءتار­بيە العانى كورىنىپ تۇر. بۇل سىردى ءبىز دە بۇگىپ قالدىق. كورشىلەرىمەن تاتۋ-ءتاتتى تۇرا­تىن گۇلزادا ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە باعاسىن بىلەتىندەي. ومىرگە بەيىم, بارىن ۇقساتىپ, بالا-شاعاسىنا ءجون سىلتەپ, بۇگىنگى قوعامداعى جا­ڭا­لىق­تاردى قالت جىبەرمەيدى. ءبا­رىن ءبىلىپ, كوكىرەگىنە تۇيگەن. بالاسىن تاستاعان قاتىگەز جانداردى تۇسىنبەيمىن. ءالى دە اكە-شەشەسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان سابيلەردى باعار ەدىم, دەيدى. ءبىز جاسى كەلگەن ادامعا ونداي مۇمكىندىك بەرىلمەيتىنىن تۇسىندىردىك. – فاريدام امان بولسىن. ول ءزۇلفيا, گۇلباحار, بولات, ايدىن, گۇلباتون, گۇلباياز, شايزادا, زۋ­لايحا, اسيا, سەرىك باۋىرلارى مەن اپكەلەرىنىڭ ارقاسىندا باقىتتى بولاتىنىنا سەنەمىن. ءوزى مەكتەپتەگى قوعامدىق جۇمىستان شەت قالمايدى, ۇزدىك وقيدى, – دەدى. سىيلاستىق پەن تاتۋ-ءتاتتى كور­شى­لەردىڭ اراسىندا داستارقان عانا ەمەس, تۋعانداردا كەزدەسپەيتىن ىزگى قارىم-قاتىناس تا ورنىققان. قۇ­داي قوسقان كورشىلەرى ءبىر جولعى ات بايگەسىندەگى جۇلدەسى – “جيگۋلي” اۆتوكولىگىن سەرىگىنە سىيلاپتى. ەسىك الدىنداعى اۆتوماشينەنىڭ جايى دا وسىلاي اشىلدى. گۇلزادانىڭ ايتقانىمەن كو­شە­نىڭ اياعىنداعى قازىبەكتىڭ شا­ڭى­راعىنا كەلدىك. جان-جاعى قور­شالعان, جاڭا ۇلگىدە سالىنعان قۇس­تىڭ ۇياسىنداي ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتادىق. سىرتتا اياز قىسقانىمەن, ءۇي جىلى, تاپ-تۇيناقتاي. ءۇي جي­ھاز­دارى, قالى كىلەم, بالالار ساباق وقي­تىن بولمە ۇقىپتىلىقپەن جاب­دىق­تالىپتى. ماقاشوۆتار وتبا­سىن­داعى عالىم مەن مارال جاسىنان دەنساۋلىقتارى بولماي, ءىى توپ­تاعى مۇگەدەك رەتىندە مەم­لەكەتتەن جاردەماقى الادى ەكەن. ەكەۋى دە ءاپ-ادەمى. الايدا تاعدىرعا نە شارا. اڭگىمە بارىسىندا قازىبەك تۇرمىس تۇيتكىلدەرى جايلى شەشىلە سويلەدى. – اۋىلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگى جاقسى. ءبارى ءبىرىن-ءبىرى جاقسى بىلەتىندىكتەن دە شىعار, وسىنىڭ ارقاسىندا قيىندىقتى كوپ سەزە بەرمەيمىز. جاڭا جىل قارساڭىندا ەلباسىنىڭ تۇرعىن ءۇي باعدار­لا­ما­سى­مەن سالىنعان جاڭا ۇيگە قو­نىس­تاندىق. زايىبىم ءۇرىمحان مەن با­لالار ءماز بولدى. وسىعان قوسىمشا جول­داستارىم بىرىگىپ, مىنا ءۇي جيھازدارىن اكەلىپ, ورناتىپ بەردى, – دەدى سالماقتى سويلەپ. با­لا­لا­رىن ەمدەتۋگە دە سىنىپتاستارىنىڭ كوپ كومەگى تيگەنىن جەتكىزدى. سەرىك, بالتابەك, تاعى باسقا جولداستارى ۇنەمى ۇمىتپاي, حابارلاسىپ تۇرادى ەكەن. ءبىر كەزدەرى عالىمنىڭ تاع­دىرى قىل ۇستىندە بولىپ ال­ما­تى­دا­عى اۋرۋحانالاردىڭ ەسىگىن اشىپ, قينالعاندا دا ولار قولۇشىن بەرىپ, بالانىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جاق­سارۋىنا كومەكتەسكەن. بۇگىنگى قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, پەيىلى كەڭ, جۇرەگى جومارت جانداردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قامتىلعان وتباسىنا قولۇشىن بەرىپ, دەمەگەنى قانداي عانيبەت. اققايناردىڭ جىل وتكەن سايىن ساۋلەتىنە ساۋلەت, داۋلەتىنە, داۋلەت قوسىلعان. ەسكى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ورنىن جاڭاسى الماستىرعان شارۋا قوجالىقتارى مەن كاسىپكەرلەر دە جۇمىستارىن دوڭگەلەتىپ اكەتكەن. سولاردىڭ قاتارىندا “تورە” ش­ا­رۋا­­شىلىعىنىڭ جەتەكشىسى قامبار سانسىزباي ۇلى باستاعان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەردىڭ دە ەڭبەگى ايتۋعا تۇرارلىق. وتكەن جىلدارى مۇندا مادەنيەت ءۇيى, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ عيماراتى مەن ەكى قاباتتى امبۋلاتوريا, مەشىت, بايلانىس بولىمشەسى سالىنىپ, ەل يگىلىگىنە ۇسى­نىلىپتى. توقاش بوكين اتىن­داعى ورتا مەكتەپ كۇردەلى ءجون­دەۋدەن وتسە, ءبىلىم شاڭىراعى اق­پا­رات­تىق تەحنولوگيالاردىڭ سوڭعى ۇلگىلەرىمەن تولىق جابدىقتالعان. وقۋشىلار ءبىر مەزگىل تاماقتاناتىن 250 ورىندىق اسحانا, 200 ورىندىق ءماجىلىس, سپورت زالدارى مەن 25 ءپان كابينەتتەرى باسەكەگە قابىلەتتى ۇر­پاق تاربيەلەۋدەگى بۇگىنگى العى­شارت­تى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بە­رۋدە. سونىمەن بىرگە, ينتەرنەتكە قو­سىلعان كومپيۋتەر سىنىپ­تارىندا شاكىرتتەر الەمدەگى جاڭالىقتاردان حاباردار بولىپ, ءبىلىم دەڭگەيلەرىن تولىقتىرۋدا. ۇستازداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى دە جاقسى. قازىرگى كەزدە ەلدى مەكەندى 2300 حالىق مەكەندەسە, ونداعان ەتنوس وكىلدەرى مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇر­مەتىمەن, ءداستۇر-سالتقا ادال­دى­عى­مەن ەرەكشەلەنۋدە. مەكتەپەتەگى مۇرا­جاي­دا اۋىلدىڭ تاريحى مەن ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ, بۇگىنگى بەيبىت زاماندا تۋعان جەرىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ونەگەلى ىستەرى جان-جاق­تى قامتى­لىپ­تى. سۇراپىل سو­عىس جىلدارىندا ستالينگراد قالاسىن قال­پىنا كەلتىرۋگە اتتانعان 88 قىزدىڭ ءبىرى – اسينا بەگاليەۆا, سوعىس ارداگەرى مۇقات سەيدۋاليەۆ, ءى-ءىى دارەجەلى “داڭق” وردەندەرىنىڭ يەگەرى ابىكە ۇمبەتوۆ, تاعى باس­قالارىنىڭ ەر­لىك­تەرى مەن حالىق شا­رۋاشىلىعىن قال­پىنا كەل­تى­رۋ­دەگى ەرەن ىستەرىن جەر­لەستەرى مەن ءبۇ­گىنگى جاس ۇرپاق ۇمىت­پاي, ۇلگى-ونەگە رەتىندە قابىلداۋدا. وزدەرىنە جاسالعان قامقورلىققا ريزا تۇرعىندار بايلىقققا دا قۇ­مارت­پايدى. قورالارىنداعى ازىن-اۋ­لاق مالى مەن شاعىن جەرىن ءوڭ­دەپ, قىسقا قور جيناپ, جازداي ءبىر تىنبايدى. بۇدان بالالارى دا شەت قال­مايدى. سوندىقتان دا بولار, اۋىلدا بۇزاقىلىق جاساپ, ەلدى ءدۇر­لىكتىرەتىندەر جوق. كۇن سايىن ال­لا­نىڭ بەرگەنىنە تاۋبە ەتىپ, كورشى-قول­اڭ جينالىپ, اڭگىمەلەرىن ارىدەن باس­تايدى. قاراپ تۇرساڭ, گۇلزادا ءتا­رىزدى اۋىلداعى بار جاڭالىقتى الا­قانداعىداي ايتىپ بەرەتىن جان­دار جەتكىلىكتى. ويتكەنى, ولاردىڭ ىن­تىماعى-ىرىسقا, دوستىق پە­يىلگە ۇلاسقان. ادام سىي­لاس­قا­نى­نىڭ ق ۇلى دەگەن. سۇراستىرا كەل­گەندە ۇياداي اۋىلداعىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە ناعاشى, قۇدا, جيەن, جەكجات ەكەنىن بىلدىك. “مەنى دە قازاق قۇ­دا­لا­رىم ەشقاشان بولگەن ەمەس. ارا­مىز­دا ورالماندار دا بار. ءۇي­رە­نىس­كەنشە ولارعا دا ءجون سىلتەپ, ءبىل­گە­نىمىزدى ايتامىز”, دەگەن كەيۋانا كە­شەگى جاقسىلىقتى بۇگىنگە جەتكىزگەن كونەنىڭ كوزىندەي. اپپاق مامىققا ورانعان اينالادا تىنىشتىق ورناسا, ءار ءۇيدىڭ مۇرجاسىنان بۋداقتاعان بۇيرا ءتۇتىن ءتۇزۋ ۇشىپ, تىرشىلىككە جان بىتىرگەندەي. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.