بۇگىنگى جەتىستىكتەر ەرتەڭگە ولشەم ەمەس

رەسپۋبليكانىڭ قاي وڭىرىندە بولماسىن وتكەن جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا مەن ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىندە قول جەتكەن جەتىستىكتەر از ەمەس. ونىڭ كەيبىر قورىتىندىلارى بۇگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريا ەتىلۋدە. ال مادەنيەت سالاسى شە؟ ونىڭ بارى مەن جوعىن ءتۇ­گەن­دەۋگە كەلگەندە باياعى كەزدەگىدەي سال­­عىرتتىق تانىتىپ, سول كەز­دەگىدەي قالدىق قاعيداسىن ۇستانىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ جوق, ولاي ەمەس. ولاي ەمەستىگىنە قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازدى ءبىر كۇندەرى ورال قالاسىندا وتكىزىلگەن باتىس قازاقستان وبلى­سىنداعى مادەنيەت قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسى كۋا. الدىمەن ايتارىمىز, وسىناۋ القالى باسقوسۋ بۇعان دەيىن تىن­دىرىلعان ىستەرگە تەرەڭ تالداۋلار جا­سالىپ, الداعى اتقارىلاتىن ءىس-شارالاردىڭ ناقتى باعىت-باعدارى بەلگىلەنۋىمەن ەرەكشەلەنگەن. وسى ەرەكشەلىك باتىس قازاقستان وب­لىستىق مادەنيەت باسقار­ماسىنىڭ باستىعى ايدار باتىرحانوۆتىڭ بايان­داماسىنا باستى جەلى بولىپ تار­تىلدى. كەڭەسكە باتىس قا­زاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ قاتىسىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەردى تايعا تاڭبا باسقانداي جىلىكتەپ, سارالاپ بەرگەن كەزدە وعان قاتىسۋشىلار ريزا كەيىپپەن “ە, باسە” دەپ ءبىر قوزعالاقتاپ قالدى. كەز كەلگەن وبلىس باسشىسى ءۇشىن سول وڭىردە ەكىنشى كەزەككە ىسى­راتىن شارۋا بولماۋعا ءتيىس. ال­ايدا كوپ جاعدايلاردا ۇلكەندى-كى­شىلى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جە­تەك­شىلەرى الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جايتتەردىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالا بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال بۇل جو­لى نەگىزگى ماماندىعى مۇ­نايشى بو­لىپ تابىلاتىن باق­تى­قوجا سا­لا­حات­دين ۇلىنىڭ مادەنيەت ماسەلەلەرى ءجو­نىندەگى وي-ءورىسىنىڭ تە­رەڭ­دىگى, وعان شىن جانى اشيتىنى ايقىن اڭ­عارىلىپ تۇردى. ونىڭ وڭىردە ءما­دەنيەت پەن ونەردىڭ دامۋى ءۇشىن ناق­تى قولداۋ كورسەتكەنىنە 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا, وتكەن جىلى 1 ميلليارد 98 ميلليون تەڭ­گە ارتىق بولىنگەنى دە ايقىن دالەل. ارينە, قول جەتكەن جەتىستىك ەش­قايدا قاشپايدى. ونىڭ ءبارى بايان­­دامادا دا جان-جاقتى قام­تىل­دى. مادەنيەت اۋقىمى وتە كەڭ ۇعىم. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى كۇنى وعان جۇك­تەلىپ وتىرعان مىندەتتەر دە كۇردەلى. ويتكەنى, مادەنيەتى جاقسى دامىعان ەل عانا وركەنيەتتى مەم­لە­كەت­تەر قاتارىنان ورىن الادى. وسىنداي تۇتاس قازاقستاندىق ءما­دەنيەتتى دا­مى­تۋعا رەسپۋبليكا اي­ماقتارىنىڭ قوساتىن ورنى اي­رىقشا. سونىڭ ءبىرى – اقجايىق جۇرتى. ەندەشە, ءما­دەنيەت ءما­يە­گىندەگى جوعىمىز بەن ولقى تۇس­تا­رى­مىز­دى تۇگەندەر بول­ساق ويعا ورا­لاتىن جايتتەر تومەن­دەگىدەي. وبلىس اكىمى باقتىقوجا ءىز­مۇ­حامبەتوۆ اتاپ كورسەتكەندەي, مۇن­دا­عى ءبىرىنشى ماسەلە مادەنيەت سا­لا­سىندا قىزمەت جاساۋعا لايىقتى كادر­لار ازىرلەۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى. بارلىق جەردەگىدەي باتىس­قازاق­ستا­ن­دىق مادەنيەت قىز­مەت­كەرلەرى دە رەسپۋبليكالىق ءما­دەني ساياسات جانە ونەرتانۋ ينس­تي­تۋتىندا ءبىلىم جە­تىل­دىرۋ مەن قايتا دايارلاۋ كۋرس­تارىنان ءوتىپ تۇرادى. سونداي-اق ولار ورتا­لىق­تاعى ونەر وردالارىنىڭ قىز­مە­تىمەن تانىسىپ, تاجىريبە الماسادى. وتكەن جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى “ديپلوممەن – اۋىلعا” اتتى جوبانى بەكىتكەنى بەلگىلى. مادەنيەت سالاسى كادر­لارىنا قاتىستى العاندا ورال وڭىرىندە ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار شوعىرى بەلگىلەندى. سوعان سايكەس, باتىس قازاقستان مەم­لە­كەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى شالعاي اۋىل­دار­داعى مادەنيەت وشاقتارىنا قىز­مەتكە ورنالاستى. ولارعا ءبىر جولعى كوتەرمە اقى تولەندى. بيىل وبلىستا “ديپ­لوم­مەن – اۋىلعا” جوباسى ودان ءارى جال­عاسۋدا. جاس مامانداردى اۋىلدا تۇ­راق­تاندىرۋ ماقساتىندا بۇگىندە ولارعا ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن نەسيە بەرۋ جولدارى قاراستىرىلعان. شىندىعىن ايتقاندا رەسپۋب­لي­كادا مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن­دا ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جا­لا­قى­سىمەن سالىستىرعاندا ءال­دەقايدا تومەن. ايتالىق, مادەنيەت باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى ايدار با­تىر­حا­نوۆ­تىڭ بايانداماسىندا اتاپ كور­سەتىلگەندەي, قىرىق جىل ەڭبەك ءوتىلى بار, ءمۇيىزى قاراعايداي باتىس قا­زاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەا­ترى­نىڭ ديرەكتورى قۇجىرعالي ءتو­لەۋىشەۆتىڭ ايلىق جالاقىسى قىرىق مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىندە بولسا, مادەنيەت مەكەمەلەرىنە ورنالاسقان جاس ماماننىڭ تابىسى – ون سەگىز مىڭ تەڭگە كولەمىندە عانا. بۇدان سوڭ بايانداماشى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءما­دەنيەتتىڭ ۇلكەن جاناشىرى, جوق­تاۋشىسى بولا بىلگەن ءىلياس وما­روۆتىڭ: مادەنيەت – حالىقتىڭ ەڭ قاجەتتى رۋحاني ازىعى . وعان كول­دەنەڭ كوك اتتىلاردى وتكىزە بە­رۋگە, جىبەرە بەرۋگە بولمايدى. حا­لىققا ءما­دەني قىزمەت كورسەتەتىن ماماننىڭ ءوزى دە مادەنيەتتىنىڭ مادەنيەتتىسى, سونىمەن بىرگە ءبىلىمى تەرەڭ, وي-ءورىسى كەڭ, پاراساتى بيىك ادام بولۋى كەرەك دەگەن ۇلاعاتتى ءسو­زىن مىسالعا كەل­تىردى. ىلەكەڭنىڭ بۇل قاعيداسى كە­ڭەسكە قاتىسۋ­شى­لارعا وي سالعانى انىق. كەڭەستە وبلىستىق تەاترلار مەن فيلارمونيانىڭ رەپەرتۋارلارىن با­يىتۋ جونىندە قۇندى ۇسىنىس- ءپى­كىرلەر ايتىلدى.  ورال قالا­سىن­دا­عى ا.ن.وستروۆسكي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى ءوز ءداستۇرى مەن تا­ريحى, كاسىبي دەڭگەيى قالىپتاسقان رەس­­پۋبليكاداعى بايىرعى تەا­تر­لار­دىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇرىلعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر. ايتايىن دە­گەنىمىز, وسى تەاتر ءبىر كۇننىڭ ءتىر­لىگىن قامتىعان وزەگى تار دۇنيەلەردى ساح­نالاۋدان بويلارىن اۋلاق سالۋى ارقىلى ءوز كورەرمەندەرىنىڭ ريزا­شى­لىعىنا بولەنىپ ءجۇر. دەگەنمەن, ەندىگى جەردە وسىناۋ ونەر شاڭىراعى حالقى­مىز­دىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, قايعى-قاسىرەتى مەن قۋانىش, ما­حاب­باتىن, ارمان- تىلەگىن, بۇگىنگى كۇنى قول جەتكەن با­قىتىن بەي­نە­لەيتىن ساحنالىق تۋىن­دى­لارعا دا ورىن بەرۋى كەرەك. بۇل بۇگىنگى ۋاقىت تالابى. ونىڭ باستى جولى – تەاتر رە­پەر­تۋارىن قازاق دراماتۋرگتەرى شى­عار­مالارىمەن جانە ۇلتتىق رۋح­تاعى وزگە دە درامالىق دۇنيەلەرمەن تو­لىق­تىرۋ. كەز كەلگەن تەاتر تۇتاستاي ال­عاندا ادامدار پروبلەمالارىمەن اي­نا­لى­سا­دى. سوندىقتان دا مۇنداعى ساح­ناعا جول تارتاتىن تۋىندىلار دا زا­مانمەن ۇندەسە الاتىن دەڭگەيدە بو­لۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە كلاس­سي­كالىق تۇر­پات­تاعى تۋىندىلاردىڭ ورنى قاشاندا بولەك. ويتكەنى, ۋاقىت قانشا العا جىل­جى­عا­نىمەن, تاريح دوڭگەلەگى ۇرشىقشا اي­نالعانىمەن كەز كەلگەن قوعامعا ءتان اس­تارى تەرەڭ ادامي پروبلەمالاردى ءوز رە­پەر­تۋار­لارىنا وزەك ەتە بىلگەن ونەر ۇجىم­دا­رىنىڭ مەرەيى قاشاندا بيىك. وسى ورايدا ورالداعى ورىس دراما تەا­ترى­نىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى وسى دەڭ­گەي­دەن شىعا الادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى. رەسپۋبليكانىڭ باتىس ءوڭىرى ەجەلدەن توكپە كۇيدىڭ وتانى سانا­لا­­دى. رۋحتى اسقاقتاتىپ, نامىس­تار­دى جا­نيتىن وسىنداي اسقاق تا ءور ونەر­دىڭ باستاۋى – كۇي اتاسى قۇر­مان­­عا­زىدان, كۇي اناسى – دينادان, ب­ا­لا­ماي­ساننان, مامەننەن, وقاپ­تان, سەي­تەك­تەن, تۇركەشتەن جانە قاليدان تامىر تارتادى. الايدا, وڭىردە سوڭعى كەز­دە وسى توكپە كۇي ءداستۇرىنىڭ ار­قاۋى بوساپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ ءبىر مىندەتى – حالقىمىزدىڭ تاعدىرىمەن تو­عىسىپ جاتقان وسى كۇي ونەرىن ال­داعى عاسىرلارعا جالعاۋ بولعان ەدى. وسى­ناۋ رۋحاني تالاپ الداعى كەزدە دە ما­ڭىزىن جويماق ەمەس. بۇل ىستە ءبۇ­گىنگى كۇي ونەرىنىڭ كوريفەيلەرى مەن جاناشىرلارىنا ارتىلار سال­ماق تا, قويىلار مىندەت تە جوعارى. وسى ماقساتتا كۇي فەستيۆالدارىن ءوت­­كى­زۋدىڭ دە بەرەرى مول. ورالدا ءوت­كى­زىلگەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كە­ڭەسىندە جاسالعان ءبىر ءتۇيىن وسىنداي. سونىمەن بىرگە بۇل باسقوسۋدا جوعارىدا ايتىلعانداي, شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى دا بەلگىلەندى. بۇگىنگى كۇنى وبلىس بويىنشا 43 مادەنيەت مەكەمەسى عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدى كەرەك ەتەدى. ونىڭ جەتەۋى كىتاپحانا, وتىز جەتىسى اۋىلدىق مادەنيەت ءۇي­لەرى. ەڭ ءبىر كۇردەلىسى تەرەكتى, كاز­تا­لوۆ, قاراتوبە جانە تاسقالا اۋ­دان­دارىنىڭ كەيبىر اۋىلدارىندا جاڭا مادەنيەت ءۇيى عيماراتتارىن سالۋ بولىپ وتىر. بۇگىنگى ەكونوميكالىق-قارجى داع­دارىسى جاعدايىندا جاڭا قۇ­رى­لىس سالۋ مۇمكىندىگى ازايىپ كەتتى. بۇل تەك ءبىر ءوڭىر عانا ەمەس, بۇكىل رەسپۋبليكاعا ءتان جاعداي. دەگەنمەن, ول ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەنى دە بەلگىلى. ۋاقىتتىڭ وسىنداي سىني ءساتىن ءوز ۇپايىمىزعا پايدالانىپ قالۋ نيەتىنەن اۋلاقپىز. قازىر شۇ­عىل تاكتيكالىق شارالار بەلگىلەپ, جەر­گى­لىكتى جەردە ىڭعايعا كەلەتىن نى­سان­داردى ساتىپ الىپ, وعان كۇردەلى ءجون­دەۋلەر جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىر­مىز. وعان ارنالعان ءتيىستى قاراجات كوز­دەرى دە بار. وسى ماق­سات­تا اۋدان اكىم­دەرىمەن كەلىسىمدەر جاسالۋدا, – دەدى گازەت تىلشىسىنە الدىڭعى ويدى ودان ءارى شەگەلەي تۇسكەن باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى ايدار باتىرحانوۆ. ءسوزدىڭ قىسقاسى, بۇگىنگى كۇنى اق­جايىق وڭىرىندە مادەني قىز­مە­ت­تىڭ دەڭ­گەيىن كوتەرىپ, ونىڭ ءورىسىن كە­ڭەيتۋدە قول جەتكەن جەتىستىكتەر جەت­كىلىكتى. بۇل باعىتتا ءىس پەن ءسوزدىڭ ءبىر­­لىگى ۇيلەسىم تابۋدا. الايدا ءبۇ­گىنگى جە­تىس­تىك ەرتەڭگە ولشەم بولا ال­­ماي­دى. وسى قاعيدانى ءما­دە­نيەتتىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن با­تىسقازاقستاندىق باس­شى ازاماتتار بەرىك ۇستانعان. ولاردىڭ وتكەنگە تال­داۋ جاساپ, ال­داعى ۋاقىتقا جاڭا ءمىن­دەتتەر بەل­گىلەۋى, ءسوز جوق, قۇپ­تاۋعا, وزگە ءارىپ­تەستەرىنە ۇلگى-ونەگە ەتىپ ۇسىنۋعا ابدەن لايىقتى. سون­دىق­تان دا ونىڭ ۇزىن-ىرعاسىن وقىر­ماندار نازارىنا بەرگەندى ءجون كوردىك. تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.