اكتريسا

بۇگىندە جاسى توقسانعا كەلىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ساحنا ساڭلاعى كۇلاش ءسا­كيە­ۆا تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, ونىڭ ءوزى الپىس جىلعا جۋىق قىز­مەت ەتىپ كەلە جاتقان اباي اتىن­داعى سازدى-دراما تەاترى تۋ­را­لى قىسقاشا بولسا دا  ايتا كەت­كەنىمىز ءجون بولار. قازاق تەاتر ونەرىنىڭ شىمىلدىعى 1917 جىلى جاس مۇحتاردىڭ تۇڭعىش دراما­لىق شىعارماسى – “ەڭلىك-كە­بەكپەن” اشىلعانى,  ارادا ءۇش جىل­دان سوڭ سەمەيدە تاعى دا سول مۇ­حاڭنىڭ باستاماسىمەن حالقى­مىز­دىڭ سانا-سەزىمىن وياتا وتى­رىپ, مادەنيەتىن كوتەرۋ, قالىڭ بۇقاراعا ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ ماقساتىمەن “ەس-ايماق” دەپ اتا­لاتىن اعارتۋ قوعامى قۇرىلعانى دا كوزى قاراقتى وقىرمانعا بەلگىلى ءجايت. ونىڭ باستاۋىندا اۋەزوۆ­پەن بىرگە “قازاقتىڭ ستاني­سلاۆ­سكيى” اتانعان جۇمات شانين دە بولدى. ال باستاۋ كوزى وسى اتالعان قوعام بولىپ تابىلاتىن سەمەي تەاترىندا ءار جىلدارى حالقى­مىز­دىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى امىرە قاشاۋباەۆ, لاتيف حاميدي, جۇسىپبەك ەلە­بە­كوۆ, شاكەن ايمانوۆ ەڭبەك ەتتى. مىنە, كۇلاش اپامىز وسىنداي بايىر­عى تەاتر تابالدىرىعىن بۇدان 58 جىل بۇرىن, ناقتىلاپ ايتساق 1952 جىلى اتتاعان ەدى. ال ونىڭ بۇعان دەيىنگى ءومىر جولىنا قىسقاشا توقتالا كەتسەك, سو­ناۋ اتىشۋلى 1937 جىلى زايساندىق 17 جا­سار ونەرپاز قىز الماتىعا وقۋ ىزدەپ كەلەدى. سوندا بىلىممەن سۋسىنداتىپ, ونەر الەمىنە قانات قاقتىرعان اتاقتى رەجيسسەر اسقار توق­پانوۆ بولاتىن. سول اسەكەڭ كەيىندە مۇنى “ونەردەگى تۇڭعى­شىم – كۇلاشىم” دەۋ­دەن تانعان ەمەس. پروفەسسور-رەجيس­سەر­دىڭ ونەردەگى سول تۇڭعىشى باسقا ءشا­كىرت­تە­رى­نىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ الدىمەن ەڭبەك سىڭىرگەن, سوڭىنان حالىق ءارتىسى اتاعىن ال­عا­نى دا شىندىق دەسەك, جامبىل تەاترىنا بارعان جاس تالانت يەسىنە ونەر سا­لاسىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋگە تۋرا كەلگەن. سوعىس جىل­دارىندا ونىڭ تەاتر ساحناسىندا وينا­عان رولدەرى ءوز الدىنا, ول مۇنىڭ سىرتىندا وسى بەس جىل ىشىندە بەس جۇزدەن اسا كونتسەرت بەرىپتى. سونداي قا­جى­رلى ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالماي, نەبارى 25 جاسىندا رەسپۋبليكا­مىز­دىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتا­نىپ, “قۇرمەت بەلگىسى” ور­دە­نىمەن, رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنىڭ گرا­مو­تاسىمەن مارا­پات­تالدى. ءسويتىپ, ول سەمەي تەاترىنا وسىنداي دەڭگەيگە جەتىپ بارىپ كەل­گەن ەدى. ونەردە وزىندىك جولى بار ادامعا ءبىر كىسىلىك ورىن مۇنان دا تا­بىلا كەتكەن. بىراق سوعان قا­را­ماستان ءوزى ايتقانداي, جاڭا ور­تادا قالەكەت ەشمۇراتوۆ, نۇريد­دين اتاحانوۆ, سىلامبەك قىدىر­الين, گۇلسىم ءابدراحمانوۆا, جۇ­ماش ساكەنوۆا سىندى ونەر تار­لان­دارى قام­قور­لىق تانىتپاسا, سول شاقتا اتاعى جەر جارىپ تۇر­عان ونەر ۇجىمىنىڭ قۇرامىنا كىرىگىپ كەتۋى وڭاي شارۋا ەمەس-ءتى. وعان ەندى ارتىستىك قابىلەتىمەن ءبىر­گە, انشىلىك ونەرى دە ۇلكەن سەپ بولعانى شىندىق. تەگىندە كۇلاش ساكيەۆا ەسىمىن رەسپۋب­لي­كا­مىزدىڭ ونەرسۇيەر قاۋ­ىمى ءانشى رەتىندە دە جاقسى ءبى­لەدى. قازىردە جالپاق ەلگە كەڭىنەن تانى­مال “اۋىلىڭ سەنىڭ ىرگەلى” ءانىن العاش را­ديوعا جازدىرعان دا وسى كىسى. راديو دە­مەك­شى, اپايدىڭ ءبىر­نە­شە ءان پلاستينكاسى جانە بار. سون­داعى اندەردى بۇگىنگى كۇن تالا­بىنا وراي قايتا جازدىرۋ – ول ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. جالپى ءار­تىس-ءانشىنىڭ رەپەر­تۋارىن­دا الپىس­تان استام حالىق اندەرى مەن بۇگىنگى سازگەرلەردىڭ شىعارمالارى بار. ال اكتريسا كۇلاش ساكيەۆاعا كەلەتىن بولساق, ول جەتپىس جىلدىق شىعارماشىلىق ومىرىندە 150-دەن استام رولدەردى ويناعان ەكەن. فرانتسۋزدىڭ ۇلى جازۋشىسى ونورە دە بالزاك “مەنىڭ ءومىربايا­نىم – مەنىڭ شى­عارمالارىم” دە­گەن عوي. وسى ءسوزدى كۇلاش اپا­­مىز­عا قاراتىپ ايتۋعا دا بولادى. ءويت­كە­نى, بۇل كىسى سومداعان كەيىپ­كەرلەر ونىڭ ءومىر­بايانى سەكىلدى. ايتا­لىق, جامبىل تەاترىندا ءجۇر­گەن­دە “قوبىلاندىداعى” كۇنىكەي بەي­نەسىن سومداسا, وسى سپەكتاكل­دى ارنايى كو­رۋ­گە بارعان پەسا اۆ­تورى مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ كۇ­لاشقا, ونىڭ ونەرىنە ءدان ريزا­لى­عىن ءبىلدىرىپتى. ال بۇل ماز­مۇن­دى ءومىردىڭ ءبىر عانا دەرەگى ەمەس پە! كۇلاش اپامىز سەمەي ساحنا­سىندا سوم­دا­عان قىز جىبەك, بايان سۇلۋ, قۇرتقا, اق­جۇ­نىس, اقتوقتى, مەحنەمەبانۋ, جۇزتايلاق جانە باسقا كەيىپكەرلەر بەينەسى كو­رەر­مەن كوڭىلىندە قالعانى انىق. اسىرەسە ءا.ءتا­جى­باەۆتىڭ “مايرا” پە­ساسىنداعى ءانشى مايرا بەي­نەسىنىڭ شوقتىعى بيىك. ويتكەنى, مۇندا كۇلاش اپامىزدىڭ بويىن­داعى ەكى بىردەي ارتىستىك قابىلەتى مەن انشىلىك تالانتى قوسىلا كە­لىپ, كەيىپكەر بەينەسى جارقىراپ اشىلعان. ونىڭ سىرتىنداعى تى­نىم­سىز  ەڭبەكتى ايتساڭىزشى! ء“ان­شى مايرانىڭ بەينەسىنە بوي­لاپ ەنۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى اي بويى ەر­تىس ۇستىندە پاروحودتان تۇسپەدىم. تابيعات سىرىن, ەركە ەرتىس سىل­دىرىن,  ءانشى جانىن سوندا عانا ءتۇ­سىنگەندەي بولدىم” دەيدى بۇگىندە كۇلاش اپاي. ءبىر ابزالى, توگىلگەن تەر, ال­تىن ۋاقىت تەككە كەتكەن جوق. سول مايرانى ويناعان 1958 جىلى قا­زاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتا­عىنا يە بولسا, ءدال سول جىلى رەسپۋب­لي­كا جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ ساي­لاندى. وزىنە حالىق ءار­تىسى اتاعى بەرىلگەنىن قى­رىمداعى “ورلينوە گنەزدو” ساناتوريىندە دەمالىپ جاتقاندا ەستىدى. سول شاقتا قاتار دەمالىپ جاتقان امە­ريكانىڭ اتاقتى ءانشىسى پول روبسوننىڭ مۇنى ۇلكەن اتاعىمەن قۇتتىقتاعانىن قايتىپ ۇمىتار. ءارتىس-ءانشى ومىرىنە قاتىستى وقي­عا­لاردى ءوز كوزدەرىمەن كورگەن ونەر جان­اشىر­لارى دا ەشتەڭەنى دە ۇمىتقان ەمەس. ايتالىق, اپاي­دىڭ سەكسەن جىلدىعىندا سەمەي تەاترى وزبەك دراماتۋرگى سايد احمات­تىڭ “كەلىندەر كوتەرىلىسى” دەگەن پە­ساسىن ساحناعا شىعارعان ەدى. سوندا وسىن­داعى باستى ءرولدى  اپامىز بيلەپ ءجۇرىپ وي­نادى. سول شاقتا بۇل كىسىگە سەمەي قالاسى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلگەن بولاتىن. كۇلاش اپامىز بۇگىندە دە ساح­نادان تۇسكەن جوق. كەزىندە ءماس­كەۋدەگى كىشى تەاتر اكتەرى اننەن­كوۆ ءجۇز جاسىندا ساحنادا ءجۇردى ەمەس پە! بۇل كىسىگە دە سونداي با­قىت بۇيىرىپ جاتسا, نەسى بار. بىزبەن اڭگىمە سوڭىندا تەاتر ءۇشىن, ساحنا ءۇشىن جارالعان جان كوڭىلىندەگى ءبىر الاڭدى جاسىرىپ قالا الماعان. مىنە, سوڭعى بىرەر جىلدان بەرى سەمەي تەاترى باس رەجيسسەرگە جارىماي-اق كەلەدى. ءتيىس­تى جانداردىڭ سونى ويلاس­تىر­ماي وتىرعانى جانىنا بات­پاي­دى ەمەس, باتادى. سولاي بولا تۇرسا دا, ءارتىس-ءانشى ءوز ۇيىندەي بولىپ كەتكەن سەمەي تەاترىنىڭ بولاشاعىنان ەش ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس. ۇزبەيدى دە! داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي. قازاق ايەلى باياعىدان-اق كاسىپكەر بولعان ادامزاتتىڭ ءاردايىم بيىك ۇستايتىن قاسيەتى – تاربيە. ءومىردىڭ ءمانى دە وسى. تورگە ورلەگەن ادامداردىڭ ءبارى وسىعان قارىزدار. تاربيە كوردىڭ بە, تاربيە بەرە ءبىل. بۇل اسىل ۇعىم. حالىق ونى بىلەدى. وسىندايدا زامزاگۇل مىرزاحمەتوۆا ەسكە تۇسەتىنى بار دەسەم, مەرەكە قارساڭىندا زامزاگۇل ەستايقىزىمەن جولىققانبىز. *** – ءزامزا, سىزگە مىناداي سۇراق قويايىن, اكەڭىز بەن انا­ڭىزدىڭ اتى­نان بادەل قاجىلىق جاساپسىزدار. بۇل نە ءۇشىن كەرەك؟ – ءتار­بيە­­گە باي­لا­نىستى. پارىز – قۇل­شىندىرۋشى كۇش. اكەم دە (جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆ), انام دا وسى ساپاردى اسىل پارىز سانادى. بۇرالاڭ بەلدەگى ءومىر وعان جەتكىزبەدى. بىرەۋلەر اي­تا­دى – ول مىندەتتى ەمەس دەپ. وسى ورايدا, پارىزعا ساعىنىشتى ادام بوپ جۇرگەنىمىزدى قوسساق بولماي ما؟ – تۇسىنىكتى. تاربيە ءتىنى دەيسىز عوي. وسى­ناۋ ماڭگىلىك ماسەلەگە بايلانىستى ءوز كوز­قاراسىڭىزدى بىلدىرە كەتسەڭىز, ارتىق بولماس. – ماڭگىلىك دەدىڭىز عوي. ايتسە دە ءتار­بيە – ورتاق. قىزدىڭ تاربيەسى – تاۋ­سىل­ماي­تىن ءىلىم. قايتالاۋعا ۇرىنباۋ ءۇشىن اكە-شە­شەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە توقتالساق. اكەم توردە وتىراتىن. كوپ بالالى وتباسى بولعانىمىزبەن, جالعىز قىز مەن ۇنەمى وڭ جاعىندامىن. الايدا قاتتى ەركەلەتپەيتىن. نە ايتسا دا, ءوسىرىپ سويلەيتىن. ال انام مەنى انا بولۋعا ۇيرەتتى. – قاتتى قۋانعان كۇنىڭىز ەستە مە؟ – ارينە. كۇنىمىزدىڭ ۇزارعانى – قۋا­نىش­تان. سوندا دا, ەكەۋىن بولەكتەپ ايتقىم كەلەدى. “ەگەمەنگە” جازۋشى ەس­اعا دەپ جا­زىپ ەدىڭىز عوي, سول كىسى 80 جاسقا تول­عان­دا (ون ءبىر رەت وتاشىنىڭ پىشاعىنا ىلىنگەن ادام) قاتتى قۋاندىم. ودان كەيىن ۇلىم ءاشىر-تۇرار­دىڭ امەريكادا وتكەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ “تۇراقتى الەم عىلىمي جوباسى” وليم­پيادا­سىن­دا ەكىنشى ورىن العانىن ەستىگەندە ءماز-مەيرام بو­لۋ­دىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىم. تاعى بىرەۋىن ايتقىم كە­لە­دى. ءازىز دەگەن ۇلىمدى ءتۇر­كياعا الا بارعانبىز. ال­ماتىداعى اۋەجايعا قونار تۇستا ءوز-وزىنەن “نازارباەۆ اتاما راحمەت” دەگەنى... مەنىڭ­شە, وسىنىڭ ءبارى وتباسىنداعى تاربيەنىڭ اسەرى. – زامزاگۇل, ءسىزدىڭ كەزىندە قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى وت­با­سى جانە گەندەرلىك ساياسات جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولعانىڭىزدى ءبى­لە­مىز. ەندەشە, ەندىگى اڭگىمەنى وسى گەندەر جونىندە تارقاتساق. – “گەندەر” دەگەنىمىز تەڭدىككە ۇمتىلۋ. ايتالىق, قازىر كوپتەگەن ايەلدەر ۇيدە وتى­رىپ قالۋدا. بۇل دۇرىس ەمەس. قول قۋسىرىپ وتىرا بەرمەي, ءوزىڭنىڭ نەگە مۇمكىندىگىڭ بار, سوعان قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋ كەرەك. ايەل مەن ەركەك تەڭ قۇقىلى بولۋى ءۇشىن ءبىر-ءبى­رىنە مۇمكىندىگىنشە كومەكتەسۋى قاجەت. ءتار­بيە ماسەلەسى وسى ارا­دا تاعى الدىمىزدان شى­عا­دى. مەنىڭ وسكەن وشاعىم ەر كى­سىنى سىيلاۋدى ۇيرەتتى. حا­لىق­تىڭ كورەگەندىگى, دانىشپان­دىعى وسىندا. گەندەرلىك سايا­سات تا وسىنى كۇيتتەيدى. مەن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءبىرازىندا بولدىم. ارابتاردا, ەگيپەت, تۇركيا, پاكستاندا. ايەل­دەر باستارىنا جاۋلىق سالىپ, ونىڭ ەكى ۇشىن قول­دا­رى­مەن ۇستاپ جۇرەدى ەكەن. ال, ەرلەرى جانىنداعى ەكى-ءۇش با­لاسىنا قاراپ, جىلاسا جۇباتىپ, مۇرنىن ءسۇرتىپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقانى. مىناداي مىسال اي­تاي­ىن. تۇركيادا دۇكەنگە كىر­دىك. جانىمىزداعى ەر كىسى ايە­لىنە اياق كيىم الىپ بەرگىسى كە­لىپ, انا ءتۋفليدى, مىنا ءتۋفليدى كيگىزىپ, بايەك بولۋدا. ايەلى ورامالى­نىڭ ەكى ۇشىن ۇستاعان كۇيى تۇر. ارينە, بۇل كورىنىس, ءبىر قاراعاندا ەرسىلەۋ. ءبىزدىڭ ەركەك­تەر قولىن ءبىر-اق سىلتەيتىن شى­عار. دەسەك تە, ولاردىڭ ايەلدى سىيلاۋى, انا, ارۋ قىز, اسىل جار دەپ قا­راۋى بولەك دۇنيە. بىزدە دە وسى ءۇردىس دۇرىس قالىپتاسسا, مادەنيەتىمىز, تەڭ قۇقى­لى­عىمىز دامي تۇسەر ەدى. – قالاي ويلايسىز, قاراپايىم وتباسىن­داعى ايەلدەردىڭ مىندەتى مەن بيلىك تۇت­قا­سىن ۇستاپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ ۇرپاق ءوربىتۋ­دەگى مىندەتىندە ايىرماشىلىق بار ما؟ – جوق. قازىر ايەلدەر بيلىك تۇتقاسىن ەركەكتەرمەن بىردەي ۇستاۋدا. دەسەك تە, ولار بالالارىن ءوسىرىپ, قاتارعا قوسۋدى ويدان شىعارعان ەمەس. وسى ارادا ايتا كەتەيىن, كەيبىر باقۋاتتى وتباسىلار بالانى دۇنيەگە اكەلىپ, ۇيلەندىرۋ دەگەن سونشاما شاشىلۋ, ودان دا بىردەن ءۇي اپەرىپ, ماشينە مىنگىزىپ, شەتەلگە ساياحاتقا جىبەرۋ قاجەت دەپ ويلايدى. ال, ونىڭ سوڭى نەگە سوعادى؟ ول تۋرالى ويلامايتىندار دا بار. ءسابيلى بول­سا دا “اجىراسىڭدار” دەيتىندەرگە نە ايتۋعا بولادى؟ قىزمەتى بار بولسىن, جوق بولسىن, بالا تابۋدى كەيىنگە شەگەرە تۇراتىندار شىقتى. اتا-انا دا وعان اسا ىقىلاس بىلدىرمەيدى. مىنە, قاراپايىم وتباسىندا قانشاما قايشىلىقتار, قيىندىقتار بار دەسەڭىزشى. ەلباسى جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءبىر تارماعى وسى. – تاربيە – كەڭ ۇعىم. قوعام تاربيەسى جايلى وي وربىتسەك قايتەدى. – قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى ادەتتە ءجيى ايتامىز. مەن ۇلتتىق كو­ميسسيانىڭ قۇرامىندا جامبىل, پاۆلو­دار وبلىستارىندا بولعانىم بار. پاۆلو­دار­دا وزگە ۇلت وكىلدەرى وتە كوپ. سوعان قا­راماستان, ونداعى قازاق ايەلدەرى بار ءمۇم­كىندىكتەرىن سالىپ ەڭبەك ەتۋدە. ال, تارازدا باسقاشا كورىندى. سونداعى قۇربىلارىما ء“سىز نەگە جۇمىس ىستەمەيسىز؟” دەسەم, كۇيەۋىم اسىرايدىعا سايادى. داعدىلانىپ قالعان سياقتى. قوعامعا, ۋاقىت تىنىسىنا قاراۋ كەرەك قوي. ءيا, ءبارىمىز دە قوعامداعى ءوز ورنىمىزدى سەزىنۋىمىز كەرەك. جاقسى كۇيەۋ ء“بارىن ءوزىم تابام, ۇيدە وتىرا بەر” دەمەيتىن شىعار. داعدىلانىپ العانبىز. قالاي دەسەك تە, بالا-شاعانىڭ قامىمەن سالپى ەتەك, ساۋىر قامشىلى بولىپ ءجۇرۋ بۇگىنگى تاڭدا ويلاناتىنداي-اق جاعداي. قازاق ايەلدەرى باياعىدان كاسىپكەر بولعان. تىركەلۋ, تىركەلمەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ءما­سەلەسى. انالار سيىرىن ساۋىپ, ءسۇت-ماي­ىن, جۇمىرتقاسىن ساتىپ, ءوز وتباسىنا دە­مەۋ بولدى. ولاردى نەگە كاسىپكەر دەمەسكە؟ وڭ كوزقاراس جاساپ, مۇمكىندىك بەرەيىك. ءۇي-ءىشىنىڭ بەرەكەسى وسىعان دا بايلانىستى. قوعام ءبىزدى ۇيىستىرىپ جاتسا, وعان دەگەن جاۋاپكەرشىلىك تە بولۋعا ءتيىستى. سابيلەرىمىزدىڭ جۇرەگىنە يماندىلىقتى ۇيالاتايىق. قاداعالاۋ كەرەك. كۇيەۋىمىز ساعاتقا قاراماي جۇمىس ىستەيدى. بۇل دۇرىس ەمەس. قوعام مۇنى دا ەسكەرۋى كەرەك. اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك, كوكشەتاۋ.