سونى سەرپىندى سەرىكتەستىك

جۋىردا ەىقۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى  ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەۋرووداقتىڭ استاناسى بريۋسسەلگە رەسمي ساپارمەن بارىپ, بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزگەنى بەلگىلى. ولار تۋرالى ءبىز كەزىندە وقىرمانداردى حاباردار ەتكەنبىز.  سول كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى مەن ەرەكشەلىكتەرى  تۋرالى قازاقستاننىڭ بەلگيا مەن ليۋكسەمبكرگتىگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, ەلىمىزدىڭ ەۋرووداق پەن ناتو-داعى ميسسياسىنىڭ توراعاسى ەرىك وتەمباەۆ اڭگىمەلەيدى. – ەكى كۇننىڭ ىشىندە وتە كوپ كەزدەسۋلەر بولدى, سولاردىڭ ءمان-ماڭىزدارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. – ءبىزدىڭ ەۋرووداقپەن كەلىسەتىن ەڭ ۇلكەن ماسەلەمىز – قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كوتەرىلگەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋگە ونىڭ كەلى­سى­مىن الۋ ەدى. ارينە, قازاقستاننىڭ باستا­ما­سىن ەۋرووداقتىڭ مۇشەسى بولىپ تابى­لاتىن بىرقاتار ەلدەردىڭ ليدەرلەرى قولداي­تىندىقتارىن جاريالاپ ۇلگەردى. ولاردىڭ ىشىندە فرانتسيا, يسپانيا, گەرمانيا جانە ت.ب. بەدەلدى دە سالماقتى مەملەكەتتەر باس­شىلارى بار. بىراق 27 ەلدى بىرىكتىرگەن ەۋرو­وداقتىڭ ءوز باسشىلارىنىڭ دا كەلىسى­مىن الۋ ماڭىزدى ماسەلە بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە 2007 جىلعى ليسسابوندا قابىلدان­عان كەلىسىم-شارتتان بەرى بۇل وداقتىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇستى. وندا جاڭا ينس­تيتۋتتار پايدا بولدى, سونداي-اق دامۋ باع­دارىندا جاڭا تۇجىرىمداما قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, 2,5 جىلعا تاعايىندالاتىن وداقتىڭ تۇراقتى پرەزيدەنتى ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. قازىر بۇل قىزمەتتى بەلگيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حەرمان ۆان رومپەي ات­قارۋدا. قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسۋ بارى­سىندا ول قازاقستاننىڭ ايماقتاعى تۇراق­تىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قوسىپ وتىرعان رولىنە ۇلكەن باعا بەردى جانە قا­زاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تى ەۋرووداققا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. ەۋرووداقتىڭ ەڭ جوعارعى اتقارۋشى ور­گا­نى –­ ەۋروپالىق كوميسسيا, ونىڭ قازىر­گى توراعاسى – مانۋەل جوزە بارروزۋ. ليس­سابون كەلىسىم-شارتىنا سايكەس ەۋرو­پارلامەنتتىڭ دە وكىلەتتىگى ۇلعايدى, ول ەو-نىڭ بيۋدجەتىن عانا قارامايدى, سونداي-اق قازىر ەۋروكوميسسيانىڭ توراعاسىن دا سايلاۋ قۇقى بار. بۇرىن ول كانديداتقا كەلىسىمىن عانا بەرەتىن. مىنە, ءىس باسىنداعى توراعا وسى ۇيىمداردىڭ بارلىعىنىڭ دا باس­شىلارىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر ءجۇر­گىزدى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ ەڭ ۇلكەن ناتيجەسى سول – ولاردىڭ ءبارى دە قا­زاقستاننىڭ سام­ميت تۋرالى باستاماسىن قولدادى. ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باس­شى­لارىنىڭ 1999 جىلعى ىس­تام­بۇل سامميتىنەن كەيىن الەم­دە نەشە ءتۇرلى جاڭا ءما­سەلەلەر تۋىندادى, ولاردىڭ وسى سام­ميت­تە قاراستىرىلۋى كەرەكتىگىن كەزدەسكەن تاراپ­تاردىڭ ءبارى دە دۇرىس دەپ سانادى. قازىر ەۋرووداقتىڭ قۇ­رامى 15-تەن 27-گە دەيىن ۇل­عايدى. ول مەملەكەتتەردىڭ ءار­قايسىنىڭ دا ەۋرووداق شەڭ­بەرىندە وزدە­رىنىڭ ناقتىلى باع­دار­لا­ما­لارى بار. سوندىقتان ەۋرووداقتىڭ ءبىز­دىڭ باستامانى قولداۋىنىڭ ماڭىزى زور. ارينە, ەۋرووداق سامميت وتكىزۋگە وزدىگىنەن ماندات بەرە الماي­دى, بىراق قولداعاندىعى­نىڭ ءوزىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. كەزدەسۋلەر بارىسىندا بو­لا­شاق ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبى ماسەلەلەرىن بارىنشا ماڭىزدى ەتۋ, ونىڭ كۇردەلى, اسا ماڭىزدى, كوكەيكەستى ماسەلە­لەر­گە ارنالۋى قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. وسى قا­تاردا ەڭ وزەكتى ماسەلە رەتىندە جالپى­ەۋروپالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى الدىمەن اي­تىلىپ, ونىڭ بارلىق جاقتى دا تولعان­دىراتىندىعى ەسكەرىلدى جانە كۇن تارتىبىنە الدىمەن ەنگىزىلۋى قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. سونىڭ ىشىندە قازىرگى قاۋىپسىزدىككە با­رىن­شا قاتەر توندىرەتىن تەرروريزم, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى ماسەلەلەرىن ەسكەرگەندە الدىمەن اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ قاجەتتىلىگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگى اۋىزعا الىندى. قانات ساۋداباەۆ سۇحباتتاستارىن قا­زاق­ستاننىڭ اۋعانستانداعى جاعدايدى رەت­تەۋگە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى جونىندە تولىق حاباردار ەتتى. سونىڭ قاتارىندا قازاق­ستاننىڭ 50 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە قارجى ءبولىپ, ءبىر مىڭنان ارتىق اۋعان­ستان­دىق جاستاردى ەلىمىزدە وقىتىپ جاتقانى ايتىلدى. ەۋرووداق ينستيتۋتتارىنىڭ باس­شىلارى بۇل ىستەرگە تولىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, قازاقستان باستامالارىنىڭ باسقالارعا دا ۇلگى بولۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ەۋرووداق وكىلدەرىن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ ءۇش سەبەتىن بىردەي دامىتۋ كەرەكتىگى جونىندە ايت­قان باستاماسى دا قاناعات­تان­دىرىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ اي­ماق­تىق قانا ەمەس, جاھان­دىق قاۋىپسىزدىككە قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن جاقسى ءبى­لەتىندىگى جانە ونى قىزۋ قول­داي­تىن­دىعى كەلىس­سوز­دەر بارىسىندا اتاپ ءوتىلدى. سونىڭ ىشىندە قا­زاق­ستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان­دى­عى, سەمەي پوليگونىن جاپقان­دى­عى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جو­لىنداعى ايماقتىق باستاما­لا­رى جوعارى باعالاندى. ەۋروكوميسسيانىڭ توراعا­سى م.بار­روزۋ­مەن كەزدەسۋى بارىسىندا قانات بەك­مىر­زا­ ۇلى ەو مەن ەقىۇ اراسىن­داعى ءۇن­قاتىسۋدى تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايت­تى. بۇل ەكى جاقتىڭ تۇسىنىستىككە ۇمتىلى­سىن كور­سەت­تى. ەۋرووداقتىڭ ىنتىماقتاس­تىق تۋرالى مەمو­ران­دۋم­مەن جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەندىگى اي­تىل­دى. ەگەر وسى مەمو­راندۋمعا قول قوي­ىل­سا, ول قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رە­­تىندەگى جەمىستى قادام­دارىنىڭ ءبىرى بولماق. كەزدەسۋلەر بارىسىندا بيىلعى جازدا اس­تانادا بولاتىن توزىمدىلىك جانە كەم­سى­تۋ­لەرگە جول بەرمەۋ ماسەلەسىنە ارنالعان كونفەرەنتسيا تۋرالى دا پىكىر الماسىلدى. قازاقستاننىڭ وسى باعىتتا ەرەكشە ءتاجى­ري­بەلى ەكەندىگىن اۋىزعا العان بارلىق تا­راپ­تار ونى قىزۋ قولدايتىندىقتارىن ءبىل­دىردى جانە ونىڭ ەقىۇ-نىڭ ءۇشىنشى سە­بە­تىن دامىتۋعا پايداسى تيەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. كەزدەسۋلەر كەزىندە ەكىجاقتى فورماتتا­عى ماسەلەلەر دە قاراستىرىلدى. سونىڭ ىشىندە ەۋرووداقتىڭ قازىرگى توراعاسى يس­پا­نيا مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترى م.موراتينوسپەن كەزدەسۋدە ەو مەن قازاقستان اراسىندا ستراتەگيالىق ءارىپ­تەستىككە باستايتىن كەلىسىمگە قول قويۋ ءجو­نىندە كەلىسىلدى. ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان مەن ەو اراسىندا جالپى شەڭبەردەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە 1999 جىلى قول قويىلعان. ەندى ەو قازاق­ستان­نىڭ ورتالىق ازيا سەكىلدى الىپ ايماقتاعى ماڭىزدى ەل ەكەنىن ەسكەرىپ, تىعىز ىن­تى­ماق­تاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قوي­ماق­شى. مىنە, وسى قۇجات ەو-نى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ارىپتەستەر قاتارىنا شى­عاراتىن بولادى. مۇنىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا جاڭا سەرپىن بەرەرى تاعى ءسوزسىز. م.بارروزۋمەن بولعان كەزدەسۋدە دە بۇل باستاما قولداندى. بولاشاقتا قول قويىلاتىن كەلىسىم ەو-نىڭ سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ءجونىن­دەگى جوعارعى وكىلى بارونەسسا كەتي ەش­تونمەن بولعان كەزدەسۋدە دە تالقىلاندى. بۇل كىسىنىڭ قىزمەتى ەو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دەۋگە كەلىڭكىرەيدى, سونىمەن قا­تار, ول ەۋروكوميسسيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ونىڭ پىكىرى بۇل كەلىسىمنىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا قۇندى. قانات بەكمىرزا ۇلى وعان بولاشاق قۇجاتتىڭ ەكى جاققا دا ءتيىمدى ەكەندىگى حاقىندا اڭگىمە قوزعادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى, قازاقستان رىنوگىندا ەۋروپالىق الىپ كومپانيالاردىڭ كوپتەن جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعى جانە تاعى باسقا سۇبەلى ارگۋمەنتتەر كولدەنەڭ تارتىلدى. قورىتىندىسىندا ك.ەشتون دا بۇل كەلىسىم قاجەت دەگەن كوزقاراسىن ءبىلدىردى. وسى قاتارداعى ماسەلەلەردى قاراستىر­عان ماڭىزدى كەزدەسۋ ەۋروپالىق ينۆەستي­تسيالىق بانكتىڭ پرەزيدەنتى ف.ماينشتاد­پەن بولدى. 27 قۇرىلتايشىسى بار بۇل بانكتىڭ جارعىلىق كاپيتالى 164 ملرد. ەۋرونى قۇرايدى. ول ەو-نىڭ اسا ماڭىزدى قارجىلىق ينستيتۋتى. ءبىزدىڭ “ەۋروپاعا جول” باعدارلامامىزدى ورىنداۋ بارىسىن­دا ونىمەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىك بولىپ تابىلادى. بۇل بانك اسا ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرادى. ونىڭ بۇگىنگى كۇنى قازاقستان رىنوگىنا شىعۋ مانداتى بار. سوندىقتان بۇل بانكپەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ ءبىزدى جاڭا ساپاداعى ينۆەستيتسيالىق رەجىمگە شىعارار ەدى. كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار تىعىز ىنتىماقتاسۋعا مۇددەلىلىك تانىتتى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك حاتشى ­– سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ­تىڭ ناتو-نىڭ باس حاتشىسى ا.فوگ راسمۋسسەن­مەن بولعان كەزدەسۋىن اتاپ وتەر ەدىم. ايتا كەتەرلىگى, ناتو-نىڭ شتاب-ءپا­تە­رى دە بريۋسسەلدە ورنالاسقان, سوندىقتان وسىناۋ الەمدىك ماڭىزدى ۇيىمنىڭ باس­شى­سىمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتىن دە قولدان بو­ساتپاعان دۇرىس ەدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان بۇل ۇيىممەن سوڭعى جىلدارى جاقسى ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا. اۋعانستان ءما­سە­لەسىنە بايلانىستى, اسكەري جۇكتەردى قا­زاق­ستان اۋماعى ارقىلى ترانزيتتەۋ ءجو­نىن­دەگى ىنتىماقتاستىقتار ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە بولعاندا, بىلتىر استانادا سەاپ-تىڭ فورۋمى بولىپ ءوتتى. بۇل ناتو-نىڭ وزىنە مۇشە ەمەس ەلدەردىڭ اۋماعىندا ءبىرىنشى رەت وتكىزگەن فورۋمى ەدى. وسىنىڭ ءوزى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاقسى جولعا قويىلعانىن كورسەتەدى. كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى ىنتىماق­تاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. ءوز تاراپىنان ف.راسمۋسسەن دە قازاقستاننىڭ سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرگەندە قانات ساۋداباەۆتىڭ بەلگياعا ساپارى وتە كوپ ماسەلەنى قاراستىرعان ماڭىزدىلى­عىمەن جانە جەمىستىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. – قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى ونىڭ ىقپالى ازيا اۋما­عىنا دا تاراپ جاتىر. سوندىقتان, ەندىگى جەردە ونىڭ “ەۋرازيالىق ۇيىم” دەپ اتالۋى مۇمكىن بە؟ – ابدەن مۇمكىن. وزگەرمەيتىن ەشتەڭە جوق. ول اۋەلدە ەۋروپالىق ەلدەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ, سول اۋماقتىڭ ماسەلەلەرىن عانا قامتىسا, قازىر ونىڭ قۇقىقتىق شەڭبەرى ەۋروپادان اسىپ, عالامدىق ماسشتابقا كەتىپ قالدى. ونىڭ ۇستىنە شىۇ, اوسشك سياقتى ازيالىق ۇيىمدارمەن دە ىنتىماقتاسا باستادى. سوندىقتان ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىس بولۋى ابدەن ىقتيمال. جازىپ العان جاقسىباي سامرات. جۋرناليستەرگە بايقاۋ جاريالاندى ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى وسى ماسەلەنى جۇرتشىلىققا جاريا ەتۋشى جۋرناليستەر اراسىندا كونكۋرس جاريالانعانى تۋرالى ءمالىم ەتىلدى. ونى ۇيىمداستىرۋشىلار – ء“MEDىA ءLىFE” قوعامدىق قورى مەن جۋرناليستەردىڭ “تانات” استانالىق كلۋبى جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى. جۋرناليستەرگە كونكۋرسقا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارى مەن جەلتوقساننىڭ 5-ءى ارالىعىندا ەفيردەن وتكەن نەمەسە باسىلىم بەتىندە جاريالانعان ەڭبەكتەرى قابىلداناتىنىن ايتقان ۇيىمداستىرۋشىلار ونىڭ 4 نوميناتسيا بويىنشا وتكىزىلەتىنىن حابارلادى. ولار: “قازاقستان توراعالىعى–ىستىڭ باسى جانە ناتيجەلەرى”; توراعالىق كەزەڭىندە ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى ناقتى مۇمكىندىكتەر مەن كەلەشەك”; “مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايۋى–الەمدەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك اماناتى”; “دەموكراتيا – دامۋ مەن گۇلدەنۋگە جول” دەگەن 4 باعىتقا نەگىزدەلگەن. قازاق ەلىنىڭ وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداعى توراعالىعى كەزىندە اتقارعان جۇمىستارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋ ارقىلى قالىڭ جۇرتشىلىقپەن تانىستىرۋداعى جۋرناليستەردىڭ رولىنە ءمان بەرگەن ۇيىمداستىرۋشىلار ونى وتكىزۋ بارىسىندا حالىقارالىق ساراپشىلار قوعامداستىعى مەن شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن “دەموكراتيالىق بولمىستارعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋدەگى حالىقارالىق جانە ۇلتتىق تاجىريبە” تاقىرىبىندا ترەنينگ وتكىزۋ دە جوسپارلارىندا بار ەكەنىن ايتتى. انار تولەۋحانقىزى.