اياكوزگە دوستوەۆسكيدەن كەلگەن حات
جەكسەنبى, 26 تامىز 2012 15:06
ارينە, ۇلى جازۋشى ف.م.دوستوەۆسكيگە قاتىستى نارسەنىڭ ءبارى دە قۇندى عوي. ال بۇل حاتتىڭ بىزگە ەرەكشە باعالى بولاتىنى, وندا ۇلى عالىمىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ, شالعايداعى قازاق جەرى تۋرالى ماعلۇماتتار بار.
حاتتى كىم جازباسىن, وندا سول كەزەڭنىڭ قاراپايىم كورىنىسى مەن مەزگىل, مىنەزى بەلگى بەرىپ قالادى. ۋاقىت وتە كەلە قاراپايىم حات دەرەكتەرى ادامي, تاريحي تانىمداردى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە تۇرتكى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
جەكسەنبى, 26 تامىز 2012 15:06
ارينە, ۇلى جازۋشى ف.م.دوستوەۆسكيگە قاتىستى نارسەنىڭ ءبارى دە قۇندى عوي. ال بۇل حاتتىڭ بىزگە ەرەكشە باعالى بولاتىنى, وندا ۇلى عالىمىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ, شالعايداعى قازاق جەرى تۋرالى ماعلۇماتتار بار.
حاتتى كىم جازباسىن, وندا سول كەزەڭنىڭ قاراپايىم كورىنىسى مەن مەزگىل, مىنەزى بەلگى بەرىپ قالادى. ۋاقىت وتە كەلە قاراپايىم حات دەرەكتەرى ادامي, تاريحي تانىمداردى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە تۇرتكى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
ەۋروپادا حاتقا ەرەكشە نازار اۋدارعان حالىقتار — اعىلشىندار مەن فرانتسۋزدار. اتاپ ايتقاندا, فرانتسۋزداردىڭ حاتقا ۇقىپتىلىعى قازاق جۇرتىنا دا پايداسى تيگەن ساتتەرى بار. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاق دالاسىندا ايداۋدا بولعان پولياك رەۆوليۋتسيونەرى ا.يانۋشكەۆيچ حاتتارىنىڭ 1861 جىلى پاريجدە “قازاق دالاسىنداعى ساپاردىڭ كۇندەلىكتەرى مەن حاتتارى” اتتى تاقىرىپپەن كىتاپ بولىپ باسىلۋى قازىر اسا قۇندى دەرەكتەرگە اينالىپ وتىر.
حات دەمەكشى, ۇلى اقىننىڭ اباي قۇنانباەۆتىڭ ومبىداعى كادەت كورپۋسىندا وقىپ جۇرگەن ءىنىسى حاليوللاعا (قۇنانبايدىڭ ايعىز دەگەن ايەلىنەن تۋعان ۇلى) 1866 جىلى 8 ناۋرىزدا جانە شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ 1931 جىلى 3 قاڭتاردا جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆقا جازعان حاتتارى ويعا ەرىكسىز ورالادى. بۇل ەكى حات تا اياكوزدە جازىلىپ, ەكەۋى دە ءتيىستى سول ادامدارعا اياكوزدەن جونەلتىلگەن. حالقىمىزدىڭ تولاعاي تۇلعالى قوس پەرزەنتتەرىنىڭ قولدارىنان شىققان بۇل حاتتاردىڭ مازمۇنى مەن ولاردىڭ جازىلۋ سەبەپتەرىن ءدال قازىر بايانداۋدان اۋلاقپىز. سەبەبى, ول جادىگەرلەردىڭ تولىق ماتىندەرى سوڭعى قىرىق جىلدىڭ ار جاق, بەر جاعىندا ءبىر رەتتەن بولسا دا, جاريالانىپ ۇلگەردى. ال حاتتاردىڭ اسىل تۇپنۇسقاسىنا كەلسەك, اباي حاتى بۇگىندە پەتەربۋرگتەگى كۇنشىعىس حالىقتارىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ماڭگىلىك ساقتاۋدا جاتسا, شاكارىم حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جەكە ارحيۆتىك قورى قۇرامىندا ساقتاۋدا تۇر.
ەندى نەگىزگى اڭگىمەمىز — ف.م.دوستوەۆسكيدەن اياكوزگە كەلگەن ءبىر حات جايىنا كوشەيىك. 1859 جىلى 23 قازاندا ورىستىڭ ايگىلى جازۋشىسىنىڭ قولىمەن جازىلعان حات اياكوزگە كەلىپتى. ول ارتەم يۆانوۆيچ گەيبوۆيچ دەگەنگە جولدانىپتى. بارشاعا ءمالىم, بولاشاق ۇلى جازۋشى ف.م.دوستوەۆسكي (1821-1881) كەزىندە “پەتراشەۆسكيشىلەردىڭ ءىسى” دەپ اتالعان رەسەيدەگى سامودەرجاۆيەلىك قۇرىلىستى وزگەرتۋگە تىرىسقان جاستاردىڭ جاسىرىن ۇيىمىنا قاتىسقانى ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ (1849), ارتىنان بۇل جازا ۇزاق مەرزىمدى كاتورگالىق جۇمىسپەن اۋىستىرىلعان, اياعىندا ول قاتارداعى سولدات تا بولعان. ايداۋ مەن سۇرگىننىڭ ەڭ سوڭعى بەس جىلىن (1854-1859) ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ سەمەيدە اسكەري قىزمەتتە وتكىزگەنى تاعى راس. سەمەي قالاسىنداعى جىلدار ونىڭ ومىرىندەگى ەلەۋلى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. قاتاڭ كاتورگالىق جۇمىس پەن تۇرمەلىك تاس قاماۋ سەمەيگە اۋىستىرىلعان سوڭ باسەڭسيدى. قاتارداعى سولداتتان ول ەكى جىلدان كەيىن ۋنتەر-وفيتسەر, ودان سوڭ ىلە-شالا ءبىر جىلعا جەتپەي پراپورششيك شەنىنە يە بولادى. ول مۇندا تالاي تانىستار مەن قيماس دوستار تابادى. ءتىپتى ول تۇڭعىش رەت ۇيلەنەدى.
مىنە, ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ جەكە باسىنداعى وسىنداي ورەلى وزگەرىستەر مەن جاعىمدى جاقسىلىقتارىنىڭ باستاۋلارىندا ارتەم يۆانوۆيچ گەيبوۆيچ دەگەن كىسى تۇرادى. ۇلى جازۋشى سەمەيدە ورنالاسقان سىبىرلىك جەتىنشى باتالوننىڭ ءبىرىنشى روتاسىنا قاتارداعى سولدات بولىپ قابىلدانعان ساتتەن ونىڭ وسى روتا كومانديرى كاپيتان ا.گەيبوۆيچ اراسىندا قاتاڭ اسكەري تارتىپپەن قاتار ىزگى نيەتتى ادامگەرشىلىك نىشاندارى قالىپتاسا باستادى. جىل وتكەن سايىن بۇل ارنالى ادال دوستىققا ۇلاسادى.
وسى ورنىقتى وفيتسەر وتىز جاسقا دەيىن-اق “بەيشارالار” اتتى رومان مەن ارقايسىسى ءبىر-ءبىر رومان جۇگىن ارقالاۋعا تۇرارلىق “ۇيبيكە”, “اق كۇندەر”, “ەگىزدىڭ سىڭارى” سىندى پوۆەستەر جازىپ, باستىرىپ ۇلگەرگەن ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ جازۋ ونەرىندەگى تابيعي تالانتىن جەتە ءتۇسىنىپ, ونىڭ بۇل باعىتتاعى ۇمتىلىستارىنا بوگەت جاسامادى. قايتا ونى قوزعاۋشى رەتىندە جازۋشىنى ول سولدات كازارماسىنان شىعارىپ, بولەك پاتەردە تۇرۋىنا جاعداي تۋدىرادى. ءوزىنىڭ ءۇي كىتاپحاناسىنداعى ادەبيەتتەردى وقۋىنا دا مۇمكىندىك جاسادى. از دا بولسا, اسكەري شەنىنىڭ جوعارىلاۋىنا ىقپال ەتەدى. اقىرىندا ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ كەزەكتەن تىس اسكەري قىزمەتىنەن بوسانۋىنا جول اشادى. ءسويتىپ, دوستوەۆسكي 1859 جىلى 2 شىلدەدە ءوز وتباسىمەن “جان-جاقتى اياۋشىلىققا بولەنىپ”, موسكۆا مەن پەتەربۋرگكە بارۋعا قۇقى جوق, تەك قالىڭ ەلى رەسەيدىڭ ءبىر پۇشپاعى تۆەر قالاسىندا عانا تۇرۋ ءۇشىن سەمەيدەن ءبىرجولا اتتانىپ كەتەدى.
سودان تۋرا ءۇش اي وتكەندە, ياعني, 1859 جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا كاپيتان ارتەم يۆانوۆيچ گەيبوۆيچتىڭ دە سەمەي قالاسىمەن قوش ايتىسۋىنا تۋرا كەلدى. سەبەبى, ول سول كەزدەگى باتىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قاراستى سەمەي وبلىسىنداعى اياكوز وكرۋگىنىڭ اسكەري گارنيزون باستىعى بولىپ تاعايىندالعان ەدى. تۇراقتارى بىرىنەن-ءبىرى ايتارلىقتاي قاشىقتىقتا بولسا دا, بولاشاق ۇلى جازۋشى مەن ورىس ارمياسىنىڭ وسى ءبىر وفيتسەرى اراسىنداعى قالىپتاسقان شىنايى دوستىق ودان ءارى دە جالعاسىن تاپقان. ارينە, بۇل حات ارقىلى جۇزەگە اسقان. ا.گەيبوۆيچ وزىنە جولداعان جوعارىداعى ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ حاتىن جاڭا ورىنعا بارعاننان كەيىنگى ەكىنشى ايدا-اق الىپ ۇلگەرگەن. بۇدان اڭعارعانىمىزداي, جازۋشى قيىن كۇندەردە وزىنە قامقورلىق ءىلتيپاتىن كورسەتكەن ا.گەيبوۆيچتى ۇمىتپاعان, قايتا بارىنشا قادىر تۇتقان.
ەندى ف.م.دوستوەۆسكي حاتىنىڭ كەيبىر تۇستارىن تۇپنۇسقا تىلىندە سويلەتىپ كورەلىك: “دوبرەيشي ي نەزابۆەننىي, درۋگ ناش, بلاگورودنەيشي ارتەم يۆانوۆيچ, نە ستانۋ پەرەد ۆامي وپراۆدىۆاتسيا ۆ دولگوم مولچاني, نو ەسلي پەرەد ۆامي ۆينوۆات, تو كليانۋس بەز ۆينى!.. نيكوگدا نە زابۋدۋ ناشەگو پوسلەدنەگو دنيا راستاۆانيا, كوگدا (گوۆوريا ميموحودوم) يا پوريادوچنو پوچوكالسيا سو ۆسەمي” — دەسە, ودان ءارى تاعى دا: “… منە تاك ۆسە پونياتنو سەميپالاتينسكوە, ي تو كاك ۆى ناس پرينيمالي, كاك رادۋشنو مى سوشليس ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا”, — دەپ اعىنان جارىلدى.
ودان ءارى ف.م.دوستوەۆسكي حاتىندا وزدەرىنىڭ جاڭا قونىسقا قانداي قيىنشىلىقتارمەن جەتكەندەرىن, تۆەر قالاسىنىڭ سۇرەڭسىزدىگىن, قىمباتشىلىقتىڭ شىرقاپ تۇرعانىن, قالا تەاترىنىڭ تۇككە تۇرعىسىزدىعىن اشىنا باياندايدى. ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ بۇل حاتىندا حالقىمىزدىڭ ۇلى عالىمى ش.ءۋاليحانوۆ تۋرالى تولىققاندى تانىمدىق ءبىر دەرەك قوسا بار. ول بىلاي دەپ جازادى. “ۆاليحانوۆ وبياۆيل منە, چتو ەگو ترەبۋيۋت ۆ پەتەربۋرگ ي چتو چەرەز مەسياتس ون تۋدا ەدەت”.
حات يەسىنىڭ وسىلاي دەپ جازۋىن تومەندەگىشە تۇسىندىرۋگە بولادى. ف.م.دوستوەۆسكي تۆەرگە كوشىپ بارا جاتىپ, قۇجاتتارىن رەتتەۋمەن ءۇش تاۋلىك ومبىدا (حاتتا بۇل دا ايتىلادى) ايالداسا كەرەك. مىنە, وسى كۇندەردە سوندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن, ءوزىنىڭ قازاق جەرىندە قالىپ بارا جاتقان قيماس دوسى ش.ۋاليحانوۆپەن تالاي جۇرەكجاردى اڭگىمەلەر قۇرعان بولار. ەندەشە جوعارىداعى دەرەك قاشقاريا ساپارى تۋرالى ءوزىنىڭ پەتەربۋرگتە ەسەپ بەرۋ شارۋاسى كۇتىپ تۇرعانىن سول كەزدەسۋدىڭ بىرىندە شوقان اۋزىنان شىققانى باسى ارتىق تۇسىندىرمەنى قاجەت ەتپەسى انىق. بۇدان تاعى ءبىر اڭعارارىمىز, ا.گەيبوۆيچ ش.ءۋاليحانوۆتى بۇعان دەيىن دە بىلەتىنگە سايادى. سەبەبى, ا.گەيبوۆيچكە بىلمەيتىن ادامى تۋرالى ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ جازۋى ەشبىر قيسىنعا كەلمەيدى. شوقانمەن ا.گەيبوۆيچتىڭ تانىسۋىنا ۇلى جازۋشىنىڭ ءوزى دانەكەر بولعان دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ اسكەري وقۋ ورنىن ويداعىداي ءبىتىرىپ, باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى كەڭسەسىندە جاۋاپتى ىستەر اتقارىپ جۇرگەن, ءالى جيىرما بەسكە تولماعان جاس وفيتسەر شوقاندى ارا-كىدىك ىسساپارمەن سەمەي قالاسىنا كەلگەندە, ءوز باستىعى ا.گەيبوۆيچكە تانىستىرۋى ابدەن مۇمكىن, كوڭىلگە قونار بولجام.
حاتىن ف.م.دوستوەۆسكي بىلايشا اياقتايدى: “ۆوت ۆام درۋجەسكايا ينسترۋكتسيا: ۆ پەرۆوم جە پيسمە ۆاشەم ۋۆەدومتە ناس, ۆو-پەرۆىح, وب اياگۋزە, و ۆاشيح زناكومىح ي ۆووبششە و جيتە پودروبنەە, كاكيە ليۋدي, كاكيە ليتسا. ۆو-ۆتورىح, كاك ۋ ۆاس پو سلۋجبە ۆووبششە. ۆ-ترەتيح, پودروبنەە وبو ۆسەم ۆاشەم سەمەيستۆە, ي ۆ وسوبەننوستي و زينايدە ارتەموۆنە ي ليزاۆەتە نيكيتيشنە”.
ا.گەيبوۆيچ جازۋشى دوسىنا جاۋاپ حاتىن ءبىرشاما كەشىكتىرىپ, التى ايدان كەيىن, ياعني, 1860 جىلى 25 ناۋرىزدا جازىپ جونەلتەدى. حاتتىڭ مازمۇنىنا, ناقتىلىعىنا قاراعاندا, ونى جازعان ادامنىڭ زيالىلىعىنا ەش كۇمان تۋعىزبايسىز. وقيسىڭ دا يلاناسىڭ. ءتىپتى, ونىمەن بىرگە بولعانداي سەزىنەسىڭ. ا.گەيبوۆيچ الدىمەن جاۋاپتارىن جۇيەلەپ, تارماقتاپ باياندايدى. بەس تارماقتان تۇراتىن جاۋاپتارىندا ول جاڭا ورىنداعى تۇرمىس-تىرشىلىگىن, قاتتى سۋىقتان ءبىر قىستا ەكى رەت پاتەر اۋىستىرعانىن, ۇلكەن قىزى ماشانى (ماريانى) تۇرمىسقا ۇزاتقانىن, جازۋشىعا ءوزى بىلەتىن تانىس, بەيتانىستاردىڭ قايدا جانە نە ىستەپ جاتقاندارىن بايىپپەن باياندايدى. اياكوز وڭىرىندە كۇزدە جەلدىڭ, قىستا بوراننىڭ ءجيى بولاتىنىن دا حابارلايدى. وكرۋگ ورتالىعى اياكوز قالاسىنىڭ ەندىگى جەردە سەرگيوپول دەگەن اتپەن اتالارىن دا حاتىندا ءتۇسىندىرىپ كەتەدى.
سويتسە دە, حاتتا ا.گەيبوۆيچتىڭ ف.م.دوستوەۆسكيگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى بارىنشا جوتالانا كورىنىس بەرەتىندىكتەن, وقىرمان نازارى سوعان اۋدارىلاتىنى دا تۇسىنىكتى. ولاي بولسا, ا.گەيبوۆيچ حاتى دا سول سىردى اقتارىپ كورسىن…
“بلاگورودنەيشي دوبرەيشي فەدور ميحايلوۆيچ, پرينوشۋ ۆام يسكرەننەە چۋۆستۆو موەي بلاگودارنوستي زا ۆاشي بلاگودەيانيا, كوتورىمي بلاگودارنايا دۋشا ۆاشا تاك پرەيسپولنەنا, چتو ۆ وتدالەننوستي پومنيتە ي نە پەرەستاەتە وسىپات ۆاشيمي ميلوستيامي.
ميلوي, دوبروي ي نەوتسەنەننوي مارە دميتريۆنە س گلۋبوچايشيم پوچتەنيەم تسەلۋيۋ رۋكۋ ي دونوشۋ, چتو ۆسە ۆەششي پودارەننىە منە كاك يمي, تاك ي ۆامي سوحرانيايۋتسيا ۋ مەنيا ۆ تسەلوستنوستي ي بەرەجليۆوستي”.
مىنە, وسىنداي حات جولدارىنان ا.گەيبوۆيچتىڭ ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسىنا دەگەن تازا جۇرەك ءلۇپىلىن, جان الەمىن وڭاي تۇسىنەمىز. حاتتىڭ سوڭعى سوزدەرى شىنايى ىستىق ىقىلاسپەن اياقتالادى. حاتقا تاعى كوز جۇگىرتەلىك. “يتاك, پوجەلاۆ ۆام ۆسەگو حوروشەگو, ۆەسەليا, بلاگوپولۋچيا, زدوروۆيا ي منوگيح لەت, وستايۋس س يستيننىم ۋۆاجەنيەم ي پرەداننوستيۋ ۆاش پوكورنىي سلۋگا ارتەم يۆانوۆيچ. 25 مارتا 1860 گودا, گورود سەرگيوپول”.
وسى ءبىر ەكى ادام اراسىنداعى كەشكەن جايدى حاتقا ءتۇسىرۋ, ونى سارى التىنداي اسپەتتەپ ساقتاي ءبىلۋ جاقسى ءداستۇردى العا تارتادى.
ال ا.گەيبوۆيچ حاتىنىڭ كوشىرمەسى بۇل كۇندەردە ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ پەتەربۋرگتەگى, موسكۆاداعى, تۆەردەگى جانە سەمەيدەگى مۇراجايلارىنىڭ قابىرعالارىنان لايىقتى ورىن العان. ءسويتىپ, جازۋشى ومىرىنەن ءبىر ۇزىك سىر شەرتىپ تۇر. بۇل, سايىپ كەلگەندە, بۇگىنگى تىرلىك قامىنان باسقا, بەيقامدىققا قۇنتسىزدىققا بوي الدىرماۋ كەز كەلگەن نارسەنىڭ يگىلىكتى ورنى بار ەكەنىن مەزگەيتىن قاجەتتى قۇبىلىستار.
عابيت زۇلحاروۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياكوز قالاسى.
27 اقپان 2002 جىل.
