Terra ءىncognىto
دۇيسەنبى, 20 تامىز 2012 0:56
ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ… بۇل كىسىنى كوزى قاراقتى جۇرت جاقسى بىلەدى. ال بىلايعى ەل ونىڭ ءومىربايانىنان, اتقارعان ءىسى مەن قىزمەتىنەن سىرتتاي بولسا دا حاباردار. ويتكەنى ول ارحەولوگيا اتتى كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى عىلىم سالاسىنىڭ قازاقستانداعى نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ولاي دەيتىنىمىز, كەمەكەڭ سانالى عۇمىرىنىڭ 48 جىلىن تابان اۋدارماي ءبىر عانا جەردە جۇمىس ىستەۋگە ارناعان جان. ول – رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى. مىنە, وسى مەكەمەدە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز اكادەميك الكەي مارعۇلان اقساقالدىڭ الدىن كورىپ, اتاقتى عالىم الەكساندر ناتانوۆيچ بەرنشتامنىڭ قارعالىدا جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنا قاتىناستى.
دۇيسەنبى, 20 تامىز 2012 0:56
ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ… بۇل كىسىنى كوزى قاراقتى جۇرت جاقسى بىلەدى. ال بىلايعى ەل ونىڭ ءومىربايانىنان, اتقارعان ءىسى مەن قىزمەتىنەن سىرتتاي بولسا دا حاباردار. ويتكەنى ول ارحەولوگيا اتتى كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى عىلىم سالاسىنىڭ قازاقستانداعى نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ولاي دەيتىنىمىز, كەمەكەڭ سانالى عۇمىرىنىڭ 48 جىلىن تابان اۋدارماي ءبىر عانا جەردە جۇمىس ىستەۋگە ارناعان جان. ول – رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى. مىنە, وسى مەكەمەدە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز اكادەميك الكەي مارعۇلان اقساقالدىڭ الدىن كورىپ, اتاقتى عالىم الەكساندر ناتانوۆيچ بەرنشتامنىڭ قارعالىدا جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنا قاتىناستى.
ودان كەيىن ول ورتالىق قازاقستان, جەتىسۋ, وڭتۇستىك قازاقستان ەكسپەديتسييالارىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, سول زەرتتەۋ وبەكتىلەرىندەگى بەسشاتىردىڭ عاجايىپ جەر استى جولدارىن, ەسىك قورعانىنداعى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن التىن ادامدى, وتىرارداعى كەرەمەت جازبا, قولونەر, ساۋلەت جادىگەرلەرىن تاپتى. مۇنىڭ سىرتىندا ءبىز ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاننىڭ عىلىمي تۇرعىدا تياناقتاعان ەكى ۇلكەن ءىسى جانە بار. ول ونىڭ ورتالىق ازيا وركەنيەتى جۇيەسىندەگى ەجەلگى قازاقستاننىڭ ورنىن ايقىنداۋعا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەندىگى جانە الماتىداعى تۇڭعىش ارحەولوگيا مۋزەيىن جاساقتاپ قۇرعاندىعى دەر ەدىك. وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستارى ءۇشىن تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى كەمەل اقىشەۆ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولىپ, قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر اتاندى. “پاراسات” وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, گەرمانيا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلىگىنە سايلاندى.
وتاندىق ارحەولوگياداعى وسىنداي تۇلعا ول جوعارىداعىداي جەتىستىكتەرگە ءبىردەن قول جەتكىزدى مە؟ اتالمىش عىلىم سالاسىنداعى اسۋلار وعان قالاي باعىندى؟ ال جالپى بۇل كىسىنىڭ ءومىر جولى, ماسەلەن جەكە ءوزى تۋرالى ءبىز وسى نە بىلەمىز؟ قانە, ويلانىپ كورەلىكشى… كوزگە ەلەستەتسەك, شىنىندا دا سول جوعارىداعىداي كىتابي انىقتامادان وزگە كوپ ەشتەڭەدەن حابارىمىز جوق سياقتى. ەندەشە…
– جالپى, مەن ءوز ومىرىمدە حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى قانەكەڭە, قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆقا قارىزدار اداممىن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەمەكەڭ. – نەگە دەيسىڭ عوي. بىرىنشىدەن, ول كىسى مەنى كىشكەنتاي كۇنىمدە اجال ارانىنان امان الىپ قالدى. ەكىنشىدەن, كامەلەتتىك جاسقا كەلگەنىمدە ماماندىق تاڭداۋىما كومەكتەستى. ۇشىنشىدەن, جۇمىسقا ورنالاسۋىما ىقپال ەتىپ, ءومىر بويعى مۇراتىمنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالعان وسى ارحەولوگيا عىلىمىنا باعىت سىلتەپ جىبەردى. بىلەسىڭ بە؟ تۇسىنەتىن ادامعا وسى جاقسىلىقتاردىڭ ءوزى از نارسە ەمەس, شىراعىم.
– سولاي دەڭىز.
كەيىپكەرىمىزدىڭ سوزىنە قاراعاندا, العاشقى وقيعا بىلاي. جانە… ءيا, جانە ماسەلە تومەندەگىدەي. ەگەر ءبىز قازاقى ءجون-جوسىققا جۇگىنسەك, كەمەكەڭ اكە جاعىنان باياناۋىلداعى اتاقتى مۇسا شورمانوۆتىڭ ۇرپاعى, ال شەشە جاعىنان سول وڭىرگە بەلگىلى دە بەدەلدى ءساتبايدىڭ يمانتايىنىڭ جيەنى بولىپ كەلەدى. سەبەبى, ونىڭ اكەسى اقىش مۇسا بولىستىڭ نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى بولسا, اناسى عازيزا بولاشاق ۇلى عالىم قانەكەڭ, قانىش اعامىزدىڭ تۋعان اپكەسى ەدى. مىنە, اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس وسى وتباسىلار 1932 جىلعى قازاق دالاسىن جايلاعان الاپات اشارشىلىقتا قاتتى ەسەڭگىرەيدى. ەلگە قىرىلۋ قاۋپى تونەدى. قىرىلادى دا. ول كەزدە قانىش يمانتاي ۇلى بالقاشتاعى قارساقباي مىس قورىتۋ كومبيناتى گەولوگيالىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە: “جاعداي وسىلاي بولىپ جاتىر”, – دەپ وعان باياناۋىلدان ارنايى ءجىبەرىلگەن ادام كەلەدى. مىنا حاباردى ەستىگەندە قانەكەڭنىڭ جۇرەگى قانجىلايدى. بىراق دەرەۋ ەسىن جيىپ, شۇعىل شەشىم قابىلدايدى. ول: “ ۇلىتاۋداعى گەولوگيالىق بارلاۋ پارتياسىنا كەتتىم”, – دەگەن سىلتاۋمەن پولۋتوركا ماشيناسىن الىپ, باياناۋىلعا قاراي تارتۋى ەدى. يت ارقاسى قيانداعى بالقاش پەن جاسىبايدىڭ اراسىندا قانشا جۇرگەنى بەلگىسىز, ەلگە كەلسە ءبىر كەزدەرى 30-40 ءتۇتىن بوپ وتىراتىن ءساتباي اۋىلىنىڭ توز-توزى شىعىپتى. جارتىسى ومبىعا, قالعانى قاراعاندىعا اۋىپ, ەشتەڭەسى قالماعان. “ۇلكەندەرىڭ ءبىر قۇدايعا امانات, ال بالالاردى ماعان بەرىڭدەر. ءبارىن جيىپ الىپ كەتەيىن. بۇلاردى امان الىپ قالۋدىڭ جولى وسى”, – دەيدى ءىسىپ-كەۋىپ جاتقان تۋىستارىنا اكەلگەن ازىق-ت ۇلىگىن ۇلەستىرىپ جاتىپ كوڭىلى بۇزىلعان ول. سويتەدى دە كەرەگەتاستاعى اۋجان قىستاۋىندا وتىرعان جەزدەسى اقىشتىڭ وتباسىن بىلۋگە بۇرىلادى. كەلسە عازيزا اپكەسى قايتىس بولىپتى. ودان قالعان قۇيتاقانداي ەكى بالا – كەمەل مەن ءراشاتتىڭ اشتىقتان ءجۇرىپ-تۇرۋعا شامالارى كەلمەي, كوزدەرى جىلتىراپ قانا جاتىر ەكەن. ورىس شوفەرى ەكەۋى بۇل بالاقانداردى ارقالارىنا سالىپ الىپ, سايداعى ماشينالارىنا كەلەدى. سويتەدى دە جيەندەرىن كۋزوۆ ۇستىندەگى وزگە جەتىمەكتەرگە قوسىپ الىپ, قارساقبايعا قاراي ءجۇرىپ كەتەدى.
– سول كەزدە مەن سەگىز جاستا ەدىم, – دەيدى كەمەل اعا اۋىر كۇرسىنىپ. – كەرەگەتاستان شىققان سوڭ ەش جەرگە توقتاماي ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن جۇرگەنىمىز ەسىمدە. ماشينا ۇستىندەگى قاپتاعان ارىق-تۇراق بالالاردىڭ ىشىندە ءبىر عانا ەرەسەك ادام بولدى. ول – قانەكەڭنىڭ ءىنىسى ءتارمىزي اعاي ەدى. ءمىنە, سول تۋىسىمىز قارنىمىز اشتى-اۋ دەگەن كەزدە ءۇستىمىزدەگى قۇرىم كيىزدى كوتەرەدى دە, ونىڭ استىنداعى بۇكتۇسىپ جاتقان ءبىزدىڭ اۋزىمىزعا سۋ تامىزادى. سودان سوڭ ارقايسىمىزدىڭ قولىمىزعا تىلدەي عانا قاتقان ناندى ۇستاتىپ, جامىلعىمەن قايتا بۇركەپ تاستايدى. باراتىن جەرگە جاقىن قالعان بولۋىمىز كەرەك, ءۇشىنشى كۇننىڭ ساسكەسىندە ماشينا ءبىر توبەنىڭ ەتەگىنە كەلىپ توقتادى. مىنە, وسى جەردە قانىش اعا مەن شوفەر ءبىزدى جەرگە ءتۇسىرىپ, وزدەرى كادىمگىدەي كوز ءىلىندىرىپ الدى. سودان سوڭ قايتا قوزعالدىق. ەرتەسىندە تاڭ قۇلانيەكتەنىپ اتقاندا قارساقباي كوشەلەرىنە دە كەلىپ كىردىك-اۋ.
قانىش اعا ۇيىنە كەلىسىمەن تايسيا جەڭگەيدى زىر قاقتىرا جۇگىرتىپ, قالانىڭ ءبىر شەتىندە تۇراتىن ەنەسى فەليتسا ۆاسيلەۆنانى شاقىرتتى. ولار ءبىزدى تاماقتاندىرىپ, سونىمەن ءبىر مەزەتتە اۋلاداعى قازانعا سۋ ىسىتۋعا كىرىستى. ءبارىمىزدىڭ شاشىمىز بەن تىرناعىمىزدى الىپ, بۇكىل بالانى ال كەپ شومىلدىرسىن دەيسىڭ. سودان 11 جان قانەكەڭنىڭ ءۇش بولمەلى ۇيىندە تۇرىپ, ءبىر ايدان سوڭ ول كىسى ەرەسەكتەرىمىزدى پانسيوناتقا ورنالاستىردى. بىراق ءراشات پەن مەنى قولدارىنا الىپ قالدى. ءسويتتى دە سول قارساقبايداعى مەكتەپكە وقۋعا بەردى.
ادەتتە تۇلپار بولار تايدىڭ ءجۇرىسى تۇياق سىلتەسىنەن بىلىنبەي مە؟! ەندەشە ۇلى اتاناتىن ادامداردىڭ العاشقى ءىس-ارەكەتى دە ۇلاعاتتىلىقتان باستالارى انىق. وعان كەمەل اعانىڭ قانەكەڭ جايىندا ايتقان جوعارىداعى اڭگىمەسى دالەل. ءيا, كەشەگى گولوششەكيندىك گەنوتسيد – اقسۇيەك جۇتتا ءبىزدىڭ ۇلت زيالىلارىنىڭ قاي-قايسىسى دا حالىققا قايتسەك قامقور بولامىز دەپ قولىنان كەلەر ءىستىڭ بارىنەن شەت قالماعان. ءتۇرى دە, سۇرى دا جامان زۇلماتتى جوعارعى جاققا ەرتە باستان-اق حابارلاعان. شىرىلداپ ايتقان. حات جازىپ, دابىل قاققان. قايتەدى, قولدارىنان كەلگەنى سول دا. بولماعان سوڭ شاما-شارقىنشا قانداستارىن, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە بالالاردى جەكەلەي ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان. بۇرىندارى ءبىز الاشتىڭ ايبارلى ارىسى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ سول 1932 جىلعى الاپات اشارشىلىق كەزىندە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن باتىسىنان رەسەيگە جەتىپ جىعىلىپ, قازان ۆوكزالىندا قاڭعىپ جۇرگەن قازاقتاردى ءماسكەۋدەگى پاتەرىنە پانالاتىپ, قالا سىرتىنداعى ۇكىمەت بەرگەن ساياجايىنا اپارىپ جاسىرىپ امان الىپ قالعانىن ەستۋشى ەدىك. ەندى, مىنە, ۇلتىمىزدىڭ تاعى ءبىر ۇلى تۇلعاسى قانىش ساتباەۆتىڭ دا وسىنداي ىستەن شەت قالماعانىن سوعان ءوزى تىكەلەي كۋاگەر بولعان كەيىپكەرىمىزدىڭ سوزىنەن ءبىلىپ وتىرمىز. اقىلدى ادامداردىڭ اتقارعان ءىسى ارقاشاندا اقىلدىلىقپەن اياقتالادى عوي. ەگەر قانەكەڭ سول كەزدە ەلدەن ارىپ-اشىپ كەلىپ, وزىنە ايانىشتى حابار ايتقان ادامنىڭ سوزىنە سەلت ەتپەي: “بالقاش قايدا, باياناۋىل قايدا؟ جۇمىستى قايتىپ تاستاپ كەتەمىن؟” – دەپ قاراقان باسىن عانا كۇيتتەپ بارماسا, بارعان كۇننىڭ وزىندە اۋىلىنا عانا سوعىپ, كەرەگەتاستاعى اۋجانسايعا بۇرىلماي وتە شىقسا, وندا التىن ادامدى تابۋ ارقىلى قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن اسىرعان اتاقتى ارحەولوگ مىنا كەمەل اقىشەۆ قازىر ومىردە بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى. ءاي, قايدام…
– ال, الماتىعا قاشان كەلدىڭىز؟ ءومىر بويعى مۇراتىڭىزعا اينالعان ارحەولوگ ماماندىعىن تاڭداۋعا نەندەي ءجايت سەبەپ بولدى؟ – دەدىم مەن جوعارىداعى اڭگىمەدەن كەيىن كەمەكەڭدى قايتادان سوزگە تارتىپ.
– 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالدى ەمەس پە؟ ەلمەن بىرگە مەن دە اسكەرگە شاقىرىلىپ مايدانعا كەتتىم, – دەدى ول كىسى بۇل سۇراعىما. – ودان 1944 جىلى اۋىر جارالانىپ الماتىعا كەلدىم. كەلدىم دە پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ساباق قيىن. وق تيگەن قولىممەن چەرتەجدى ازەر سىزامىن. ونىڭ ۇستىنە دەنساۋلىعىم دا ونشا وڭالىپ كەتە قويماعان كەز. ءوستىپ سۇلدەرىمدى سۇيرەتىپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە قانەكەڭ شاقىرىپ الىپ, جاعدايىمدى سۇرادى. جۇمىسى ونسىز دا باسىنان اسىپ جاتقان ادامعا سالماق سالمايىن دەگەن ويمەن: ء“بارى دە جاقسى”, – دەپ جاتىرمىن. بىراق ول كىسى مەنىڭ بۇل جاۋابىما قاناعاتتانبادى. سۇڭعىلا ادام ەمەس پە: “ماسەلە بىلاي, شىراعىم, – دەپ اڭگىمەنى توتەسىنەن قويدى. – بايقايمىن, جازۋىنان گورى سىزۋى كوپ بۇل ماماندىق بولاشاقتا ساعان قول بولمايتىن سياقتى. ويتكەنى ەرتەڭ وقۋىڭدى ءبىتىرىپ, بۇرعىلاۋ الاڭى مەن شاحتا, كارەرلەرگە بارعانىڭدا نەشە ءتۇرلى قيىندىققا كەزدەسەسىڭ. سوندىقتان ول جەرلەردەگىدەي تارسىل-گۇرسىلدەن ادا, ايعاي-شۋى از, ءوزى قىزىقتى, ءوزى قۇپيا سىرعا تولى ارحەولوگياعا بەت بۇرعانىڭ ءجون شىعار. بۇل ءبىزدىڭ عىلىمدا ءالى تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ سالا. تىنىش ماماندىق. تەك وقى, ىزدەن, وي-قيالىڭدى ىسكە باعىندىرىپ, جاڭالىق اش. بولدى! مەن كازگۋ-دەگى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى مۇساتاي اقىنجانوۆپەن سويلەسىپ كورەيىن. كەلىسسە, ءبىر وقۋ ورنىنان ەكىنشى وقۋ ورنىنا اۋىسۋ قيىن ەمەس. ءساتىن سالىپ جاتسا, سول فاكۋلتەتتەگى ارحەولوگيا بولىمىنە بارعانىڭ دۇرىس”, – دەدى. اڭگىمەنى كوبەيتىپ قايتەيىن, ءوزىڭ سۇراعان بۇل ماماندىققا, ياعني ارحەولوگيا اتتى عىلىم سالاسىنا مەن مىنە, وسىلاي كەلگەنمىن, شىراعىم. كورىپ, ەستىپ وتىرسىڭ, بۇل دا قانەكەڭنىڭ ارقاسى, سول كىسىنىڭ ماعان تيگىزگەن شاراپاتى.
القيسسا, سودان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز كازگۋ-دە بەس جىل وقيدى دا 1950 جىلى رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا كەلىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. ول كەزدە بۇل عىلىمي مەكەمەنى عالىم س.ن.پوكروۆسكي باسقاراتىن. جاس مامان مىنە, وسى جەردە ءجۇرىپ ءا.مارعۇلان, ا.بەرنشتام سەكىلدى اتاقتى ادامدار جەتەكشىلىك ەتكەن وڭتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستان ەكسپەديتسيالارىنا قاتىسادى. ءجۇرىس-تۇرىستارىنىڭ ءوزى جاتقان ءبىر تاربيە, سويلەگەن ءار سوزدەرى سىرعا تولى, تاجىريبەلەرى تاۋداي “ەكى شالمەن” بىرگە بولعان سول ساپارلار كەيىن ونىڭ تالاي رەت تۇسىنە ەنىپ, ومىرىندە وشپەستەي ءىز قالدىرعانى بار. ءوستىپ ءجۇرىپ اسپيرانتۋرانى دا ءتامامداپ, 1953 جىلى لەنينگرادتا سول كەزدەگى وداقتىق ارحەولوگيا بىلگىرلەرىنىڭ ءبىرى م.پ.گرىزۋنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن “ورتالىق قازاقستانداعى قولا ءداۋىرى” دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. بايىپتاپ قاراعان جانعا كەشەگى اشارشىلىق اتتى ناۋبەتتەن امان قالعان ءار ون قازاق بالاسىنىڭ ءبىرى, ودان كەيىنگى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جارىمجان جاۋىنگەرى, بەرتىنگى جىرتىق كوڭىل, جۇدەۋ ءجۇز ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتى ونىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندەگى العا قاراي تىرمىسقان بۇل تىرلىگىن ناعىز جانكەشتىلىك دەۋگە بولار ەدى. ويتكەنى كەمەل اقىشەۆ سول كەزدەگى عىلىمي ورتادا قالىپتاسقان ۇعىممەن الىپ قاراعاندا ء“الى ءتۇبىت مۇرت” نەمەسە “شيكىوكپە” دەپ ەسەپتەلەتىن, ياعني اكادەمياداعى جازىلماعان زاڭ بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا تىم ەرتەرەك 29 جاستا عانا بولاتىن.
– تاريح ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەي باستاعان سول 50-ءشى جىلداردا ءوزىڭىز جەكە جەتەكشىلىك ەتىپ شىققان العاشقى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا ەسىڭىزدە مە؟ – دەدىم مەن كەلەسى ساتتە كەمەكەڭە اراداعى ءۇزىلىپ قالعان اڭگىمە جەلىسىن قايتا جالعاۋعا تىرىسىپ.
– نەگە ەسىمدە بولماسىن. ەسىمدە. ول جەتىسۋدىڭ ىلە اڭعارىنداعى بەسشاتىر وبالارىن قازۋ عوي, – دەدى عالىم اعامىز سول ءبىر كەزدى ساعىنا ەسكە العانداي بولىپ.
– ول ساپارعا شىعۋعا نەندەي ءجايت سەبەپ بولدى؟
– 1954 جىلى عىلىم اكادەمياسىنا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنەن ارنايى نۇسقاۋ كەلدى. وندا سول كەزدەگى ونجىلدىق مۇعدارىندا ىلە وزەنى بوگەلىپ, ول جەردە ۇلكەن سۋ قويماسى سالىناتىندىعى, سوندىقتان بۇل ماڭايداعى تاريحي ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر مەن وبالار بولسا ولاردى قازىپ زەرتتەپ, قورىتىندى جاساۋدىڭ قاجەت ەكەندىگى ايتىلىپتى. سەبەبى, ىلە بوگەلسە, اڭعارداعى ءبىراز ارحەولوگيالىق وبەكتىلەردىڭ سۋ استىندا قالىپ قويۋى مۇمكىن. بۇل سودان كەيىنگى 16 جىلدان سوڭ, ياعني 1970 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن قاپشاعاي گەس-ىنە بايلانىستى دايىندىقتىڭ باسى ەدى. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, 1985 جىلعى گورباچەۆتىك قايتا قۇرۋ كەزىندە ءتۇرلى قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى: “الماتى ىرگەسىندەگى سۋ ەلەكتر ستانساسى ويلاستىرىلماي جاسالعان ءىس بولدى. قوناەۆتىڭ بۇل يدەياسى ىلەنىڭ فاۋناسى مەن فلوراسىنا سۇمدىق زيان كەلتىردى”, – دەپ شۋلادى عوي. بوس ايىپتاۋ. ساندالعان ءسوز. سول كەزدەگى ۇكىمەت ول قادامعا بارۋ ءۇشىن اتالمىش ايماقتى بارلىق سالا ماماندارىنا ون جىل ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەتىپ, سودان سوڭ عانا بارىپ ىسكە كىرىسكەن. سونىڭ ءبىرى جوعارىداعىداي تاپسىرما العان ءبىزدىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا ەدى.
ءجا, سونىمەن بەسشاتىردى قازۋعا كىرىستىك دەيسىڭ. بۇل ءوزى كونە دۇنيەنىڭ كەرەمەت ءبىر كوزى دەپ تاڭدانىسپەن ايتۋعا تۇراتىن كەشەن بولىپ شىقتى. سىزدەر ءبىزدىڭ 1970 جىلعى ەسىك قورعانىنان تاپقان التىن ادامىمىزدى اۋىزدارىڭىزدان تاستامايسىزدار عوي. ال, بەسشاتىر… ءيا, بەسشاتىر… و-و, ول ودان دا عاجاپ دەر ەدىم! ارينە, تابىلعان ولجا جونىنەن ەمەس… ارحەولوگيالىق سۇلۋلىق جاعىنان! مۇنداعى باتىستان شىعىسقا قاراي 1 شاقىرىم, ال سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي 2 شاقىرىم القاپتاعى ۇلكەندى-كىشىلى 31 وبانىڭ ارحيتەكتۋرالىق شەشىمى قانداي دەسەڭىزشى شىركىن! ولاردىڭ اراسىنداعى كەيبىرەۋلەرىنىڭ بيىكتىگى ءتىپتى 20 مەترگە دەيىن باراتىن مۇنارالاردىڭ تاسپەن ءورىپ تۇرىپ قالانعان ەرەكشە ءبىتىمى شە؟! عاجابى سول, بەلگىلى ءبىر اراقاشىقتىقتى ساقتاي وتىرىپ تىزبەكتەلە ورنالاسقان 6 ۇلكەن وبالاردا ءبىر-بىرىمەن جالعاسقان جەر استى جولدارى – كاتاكومبا بار بولىپ شىقتى! بۇل جەردەگى ءبىزدى ەرەكشە تاڭعالدىرعان نارسە مىنە, وسى قۇبىلىس دەر ەدىك. سودان سوڭ…. ءيا, سودان سوڭ ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان بەسشاتىر كەشەنىن تۇرعىزعان ءبىزدىڭ قادىم عاسىرداعى بابالارىمىز – ساقتاردىڭ اسقان ەڭبەكقورلىعىن اتاپ ايتا كەتپەسكە بولمايدى. ويلانىپ كورىڭىزشى, جوعارىداعى 31 وبانىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن دەگەن ءبىر ءۇيىندىگە 50 مىڭ تەكشە مەتر تاس پەن توپىراق كەتكەن. ونىڭ ماڭىنداعى قورشاۋ تىزبەكتەرىنە 3 شاقىرىم جەردەگى كارەردەن دايىندالىپ اكەلگەن مىڭعا جۋىق قالاقتاس جۇمسالعان. وسىنداي ءىرى وبالاردىڭ ىشىندەگى تايپا كوسەمدەرى مەن قولباسشىلار قابىرىنىڭ قابىرعالارىن تۇرعىزۋعا جۇمسالعان تيان-شان شىرشاسىنىڭ بورەنەلەرى شە؟ ولار قورىمنان 200-250 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى الاتاۋ بوكتەرىندە دايىندالىپ, وزەن ارقىلى اققان سالمەن جەتكىزىلگەن. مۇنىڭ ءبارى سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماندا اتقارىلعان ءىس ەكەنىن ەسكە الساق, وعان قالاي, قايتىپ تاڭعالماسسىڭ؟! ال كەشەننەن تابىلعان ارحەولوگيالىق قۇندىلىقتارعا كەلسەك, ولاردىڭ ىشىنەن قورشاۋ قالاقتاستارىنداعى قازاقتىڭ “كوز” تاڭباسىنا ۇقساس كونە تايپا ايىرىمدارىنا ءتان كۇن ءرامىزىن, قابىرلەردەگى كوبەلەك ءتارىزدى باينەگى بار قىسقا سەمسەر – اقيناقتى, ءىشى قۋىس التىن تۇيىرشىكتەردى قوساقتاپ دانەكەرلەگەن مونشاقتاردى ايتۋعا بولادى. بۇل زاتتىق دەرەكتەر بەسشاتىر قورىمىنىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءVى-V عاسىرلاردا سالىنعانىن كورسەتەدى.
– ەندىگى كەزەك ءسىزدىڭ وسىدان 33 جىل بۇرىن تاپقان ەڭ ۇلكەن ارحەولوگيالىق ولجاڭىز — التىن ادامنىڭ تاريحىن بايانداۋعا كەلگەن سياقتى. الەم عالىمدارى تاراپىنان ء“دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەت ءۇشىن ماڭىزى اسا زور جاڭالىق” دەپ ءبىراۋىزدان مويىندالعان وسى جادىگەر قالاي تابىلدى, كەمەكە؟ سول جىلى ءوزى ەسىك قورعانىنداعى بۇل وبانى قازۋعا نە سەبەپ بولدى؟ ءسوزدىڭ توقەتەرى: بار وقيعانى, ماسەلەنىڭ بۇكىل ءمان-جايىن وسى ەكسپەديتسيانىڭ باسشىسى ءارى تىكەلەي كۋاگەرى بولعان ادام رەتىندە ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەك…
– ادەتتە ۇلكەن نارسەنىڭ ءبارى ەشكىم كۇتپەگەن كەزدەيسوق ىستەن باستاۋ الاتىنى تاريحتا تالاي رەت دالەلدەنگەن ءجايت. مىنا وقيعا دا ءدال سولاي بولدى دەسەم, ەش قاتەلەسپەيمىن عوي دەپ ويلايمىن. بارىنە قوزعاۋ سالعان ءبىزدىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا ءبىر ورىس جىگىتىنىڭ ءوتىنىش ايتىپ كەلۋى بولدى. ول ءوزى الماتى ىرگەسىنەن 50 شاقىرىم جەردەگى ەسىك قالاسىنىڭ اۆتوبازا ديرەكتورى ەكەن. ايتقان شارۋاسى: اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى بۇلارعا كولىك كاسىپورنىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ ءۇشىن قوسىمشا جەر بەرىپتى. بىراق وندا مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان ەكى وبا بار دەيدى. اۆتوبازا ديرەكتورىنىڭ ويى: ەرتەڭ قۇرىلىس باستالىپ كەتكەندە داۋ تۋماس ءۇشىن ءتارتىپ بويىنشا سول توبەلەردى ارحەولوگتارعا قازدىرىپ, ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋ ەكەن. “كەلىپ كورسەڭىزدەر. ەگەر سىزدەرگە تراكتور, بۋلدوزەر قاجەت بولىپ جاتسا, ونىڭ بارىنە كومەكتەسەمىز”, – دەيدى.
– بۇل قاي جىلى ەدى؟
– 1969 جىلدىڭ تامىز ايى بولاتىن. ال, قىركۇيەكتە ءبىز ەسىككە بارىپ, قورعاننىڭ وڭتۇستىك شەتىندەگى كىشى وبانى قازۋدى باستادىق. بىراق كوز اشپايتىن كۇزگى جاڭبىرعا ۇرىنعان سوڭ جۇمىستى توقتاتىپ, 1970 جىلعى جازدا ونى قايتا جالعاستىردىق. كىشى وبا دەپ وتىرعانىمىز بيىكتىگى 5 مەترلىك توبە ەدى. وكىنىشكە قاراي ودان ەشتەڭە شىقپادى. تۇك قالدىرماي توناپ كەتىپتى. سودان سوڭ ۋاقىت وزدىرماي ەكىنشىسىن, ياعني بيىكتىگى 6, ال ديامەترى 60 مەترلىك ۇلكەن ءۇيىندىنى قازۋعا كىرىستىك. ونىڭ ورتاڭعى بولىگىنە كەلگەنىمىزدە, مۇنداعى قابىردىڭ دە تونالعانى بەلگىلى بولدى. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە وسىنداي وبالارداعى جەرلەۋ راسىمدەرى بىرەۋ عانا بولماۋعا ءتيىس-ءتىن. العاشقىسى كوز الداۋ, اداستىرۋ, ال ەكىنشى نە ءۇشىنشىسى باقيلىققا اتتانعان اتاقتى ادامنىڭ (ەگەر ول اتاقتى بولماسا مىناداي ۇلكەن وبا تۇرعىزىلماس ەدى) ناعىز ءوز قابىرى بولىپ كەلەتىن. سوندىقتان دا قازبا جۇمىسىن ودان ءارى كەڭەيتە جۇرگىزىپ جاتقانىمىزدا, العاشقى تونالعان بولىك جانىنداعى 10 مەتر قيىس تۇستان كەرەمەت اعاش قابىرعا شىعا كەلدى. بايقايمىز… ءبۇتىن. بۇزىلماعان بورەنەلى بولمە. “قۇداي بەردى!” – دەدىك ءىشىمىزدەن. سويتتىك تە ونى توپىراقتان ارشي باستادىق. توبەسىن اشىپ قاراعانىمىزدا نە كوردىك دەيسىز عوي؟! شەگەندەلگەن تابىت… ال ىشىندە… ءيا, ىشىندە ەتى الدەقاشان اعىپ كەتكەن اقسوڭكە ادام سۇيەگى, ونىڭ ۇزىنا بويىن اينالا قورشاپ جارق-جۇرق ەتكەن ءجۇز الدە مىڭعا جۋىق التىن اشەكەيلەر كوزگە شالىندى. عالامات, عاجاپ كورىنىس ەدى!
بار بولعان وقيعا مىنە, وسى, شىراعىم. ال ودان ارعى جايتتەر: جەرلەنگەن ادامنىڭ كىم ەكەنى, جاس مولشەرى, كيىمىندەگى التىن اشەكەيلەر سانى, ونىڭ قاي داۋىرگە جاتاتىنى, ءبارى-ءبارى كەيىن باسپاسوزدە سان مارتە قايتالانىپ جازىلدى ەمەس پە؟ ولجانىڭ تولىق انىقتاماسى مەنىڭ 1978 جىلى ماسكەۋدەگى “يسكۋسستۆو” باسپاسىنان جارىق كورگەن “كۋرگان يسسىك” اتتى كىتابىمدا حاتتالىپ-شوتتالىپ تۇرىپ ايتىلعانى جانە بار. سوندىقتان ولاردى ەندى تاعى دا ەجىكتەي قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ول بۇل جەردە باسى ارتىق اڭگىمە.
مىنا سوزدەردى تىڭداپ وتىرعانىمدا مەنىڭ ويىمدى تاعى ءبىر سۇراق مازالادى. ول: “كەزىندە قابىردە كيىمدەرى ءشىرىپ, ەتى اعىپ, تەك قاڭقاسى عانا قالعان التىن ادامدى ارحەولوگ ماماندار وسى كۇنى ءبىز كورىپ جۇرگەندەي ەتىپ قالاي ادەمىلەپ كيىندىرىپ, ونى قالاي اياعىنان تىك تۇرعىزدى ەكەن؟”, – دەگەن ساۋال ەدى.
– ول بىلاي بولدى, – دەدى بۇعان ويلانا ءتىل قاتقان كەيىپكەرىمىز. – وباداعى ولجا ابدەن ارشىلىپ الىنعاننان كەيىن ونى سول جەردەگى اشىق اسپان استىندا 2 اي بويى اسىقپاي زەرتتەپ كورىپ, قاجەتتى سيپاتتامانىڭ ءبارىن جاساپ الدىق. سويتتىك تە عىلىم اكادەمياسىنىڭ لابوراتورياسىنا كەلىپ, التىن ادامنىڭ سۇلباسىن سومداۋعا كىرىستىك. بۇل شارۋامەن ەكى ادام – زەرگەر-ۇستا ۆلاديمير سادومسكي جانە مەن ءوزىم شۇعىلداندىم. ارىپتەسىمە جۇكتەلگەن تاپسىرما: ساق جاۋىنگەرىنىڭ ۇستىندەگى كيىمىنەن تابىلعان ۇلكەندى-كىشىلى جانە ءارتۇرلى پىشىندەگى 4 مىڭ التىن اشەكەي بار ەمەس پە؟ مىنە, وعان سونىڭ كوشىرمەسىن جارقىراۋىق سارى انودتى اليۋميني قاڭىلتىرىنان جاساپ شىعۋ تاپسىرىلدى. ال مەنىڭ مىندەتىم – ساق جاۋىنگەرىنىڭ مانەكەن سەكىلدى دەنە تۇرقىن ومىرگە اكەلىپ, سونىڭ نەگىزىندە وعان قاجەت كيىمدەردى ولشەپ, تىگۋ بولدى. وسى جەردە ۆلاديمير سادومسكيدىڭ كەرەمەت ەرىك-جىگەرى مەن توزىمىنە, ءوز ىسىنە شەكسىز بەرىلگەن ادالدىعى مەن تۇيمەدەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەرلىگىنە ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالامىن. نەتكەن ءبىلىم, نەتكەن مادەنيەت, نەتكەن ادامگەرشىلىك دەسەڭىزشى! بۇل ءوزى جازۋشى نيكولاي لەسكوۆ اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندەگى بيتتەي ءبۇرگەنىڭ ءوزىن بايقاتپاي تاعالاپ جىبەرگەن ۇستانىڭ ەرتەگىدەي ەرەن ەڭبەگىنە پاراپار ءتىرلىك بولدى. ەكى جىل بويعى كوز مايىن تاۋىسقان قيىن دا كۇردەلى جۇمىسقا مىڭق ەتپەدى-اۋ سابازىڭ.
سودان نە كەرەك, 1973 جىلدىڭ كوكتەمىندە التىن ادامدى وسىلاي جاساپ بولا بەرگەنىمىزدە, عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھماردان ەسەنوۆ ەكەۋمىز قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ساتتار يماشەۆتىڭ قابىلداۋىنا شاقىرىلدىق. ونداعى اڭگىمەدە سول جىلدىڭ كۇزىندە الماتىدا ازيا-افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ V حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى وتەتىنى, جەر شارىنىڭ 69 مەملەكەتىنەن كەلەتىن سول قوناقتارعا مۇنداعى ورىس شىركەۋىنە ورنالاسقان مۋزەيدەن باسقا كورسەتەتىن كوپ ەشتەڭەمىزدىڭ جوق ەكەنى ايتىلدى. ءسوز رەتىنە قاراي ءوزىمىزدىڭ ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلعان جادىگەرلەردى جيناپ, شەتەلدىك قوناقتار كەتكەنشە كورمە سياقتى بىردەڭە ۇيىمداستىرىپ قويۋعا بولماس پا ەكەن دەگەن ماسەلە دە ايتىلىپ قالدى.
– نەگە بولماسىن. بولادى, – دەدىم مەن بۇل ساۋالعا بىردەن. – ەگەر عيمارات تابىلسا, ونى وسى جەردە ناقتى شەشىپ بەرسەڭىزدەر كورمە ەمەس, ءتىپتى ارحەولوگيالىق مۋزەي دە جاساۋعا بولادى؟
– راس پا؟
– راس.
– وعان سوندا نە قويامىز؟ بىزدە ءبىر زالدى تولتىرا الاتىنداي ەكسپونات بار ما ءوزى؟
– اكادەميا مەن ورتالىق مۋزەيدە مىڭعا جۋىق ارحەولوگيالىق جادىگەر تۇر. ءبارى دە باعالى. ءوز سالماعى بار دۇنيەلەر. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى ماسەلەن ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن ادام.
– بارەكەلدى! وندا ىسكە كىرىسەيىك, جىگىتتەر!
سودان قاۋىرت جۇمىس باستالىپ كەتتى دەيسىز. وبالى نە, ورتالىق كوميتەت ايتقان سوزىندە تۇردى. قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنەن بۇل مۋزەيگە كەرەك دەپ لەنين داڭعىلىنىڭ “يسكرا” كينوتەاترى ۇستىندەگى بولاشاق گاسترونوم ءۇيىن بىزگە ج ۇلىپ الىپ بەردى. ونى قايتا جابدىقتاپ جاساۋعا قۇرىلىس ءمينيسترى مۇستاقىم ىقسانوۆتى مىقتاپ جەگىپ قويدى. بارىمىزدە مازا جوق. تىنىمسىز تىرلىك, بىتپەيتىن ءجۇگىرىس. كۇنىنە 16-17 ساعاتقا دەيىن جۇمىس ىستەگەن كەزدەرىمىز دە بولدى. قويشى, سودان ارادا 4 اي ءوتىپ, كونفەرەنتسيا اشىلۋعا 15 كۇن قالعاندا ءبارىن ءبىتىرىپ, “ۋھ” دەدىك-اۋ. مۋزەيدى كورۋگە قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ ءوزى كەلدى. تۇڭعىش تانىسۋى عوي, اينەكپەن قورشالعان قاراك ۇلىڭگىر بۇرىشتاعى جارقىراي ساۋلە شاشىپ تۇرعان التىن ادامعا قاراپ تاڭعالدى. باسقا ەكسپوناتتارعا دا زەيىن قويا ءۇڭىلىپ, زال ىشىندە وتە كوڭىلدى ءجۇردى. ءبارىن ارالاپ بولعان سوڭ ۇجىم مۇشەلەرىن جيناپ الىپ العىس ايتتى. كەتەرىندە ماعان بۇرىلىپ: “نە ءوتىنىشىڭ بار, كەمەل؟ ارحەولوگيالىق جۇمىستارعا بايلانىستى تۋىنداعان پروبلەما بار بولسا, جاسىرماي ايت. ونى مىنا باستىقتارىڭ تۇرعاندا, ءبارىمىز بىرىگىپ شەشىپ كەتەيىك”, – دەدى ك ۇلىپ. “باستىقتارىڭ”, – دەگەنى قاسىنا وزىمەن بىرگە ەرىپ كەلگەن ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا حاتشىسى ساتتار يماشەۆ پەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھماردان ەسەنوۆ ەدى.
– وتىراردى قازۋ كەرەك, ديمەكە, – دەدىم مەن بىردەن ول كىسىنىڭ جاڭاعى ءسوزىن كۇتىپ تۇرعانداي-اق اسىعا-اپتىعا ءتىل قاتىپ. – بىلەسىز… وڭتۇستىك قازاقستاندا سونداي كونە قالا ورنى بار عوي… مىنە, سوعان قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋدى باستاۋ كەرەك.
– ءيا, ءيا… بىلەمىن. بىراق وعان ءبىزدىڭ شاشىمىز جەتە مە؟ 200 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان جەردى قالاي قازامىز؟ وعان كوپ قاراجات كەرەك قوي.
– سولاي بولعاننىڭ وزىندە دە بۇل قازبا جۇمىسى بىزگە كەرەك. ويتكەنى كوپ نارسەگە كوز جەتكىزۋ قازىر وسى ماسەلەگە بايلانىستى بولىپ وتىر.
– سوندا ودان نە تابامىز؟
– ەلدىڭ ساناسىنا كونە قازاق جەرىندە قالا بولعان دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرامىز. ۇلى جىبەك جولىنداعى شاھاردىڭ ساۋدا ورتالىعىنا اينالىپ, ءوز اقشاسىن شىعارۋى, ساۋلەت ۇلگىلەرىن ومىرگە كەلتىرىپ, سۋ قۇبىرلارى جۇيەسىن جۇرگىزۋى, قورعان مەن تسيتادەل سالۋى – ءوركەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى. وتىراردا مىنە, بۇلاردىڭ ءبارى بار. ەندى تەك سونى قازىپ, زاتتاي ايعاق رەتىندە ورتالىققا كورسەتۋىمىز, دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋىمىز كەرەك. ماسەلە وسىندا.
ديمەكەڭ مىنا ءسوزدى ەستىگەندە قاتتى ويلانىپ قالدى. كەتەرىندە قولىمدى قۇشىرلانا قىسىپ تۇرىپ: ء“تۇسىندىم. ءبارى دە بولادى. كونفەرەنتسيا وتكەن سوڭ جوبا-جوسپارىڭدى جاساپ, ماعان كەل”, – دەدى. بىراق ول كىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولا المادىم. مەنىڭ ورنىما عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھماردان ەسەنوۆ كىرىپ, ءبىزدىڭ ينستيتۋت جاساعان “وتىرار ارحەولوگيالىق كەشەندى ەكسپەديتسياسىنىڭ كوپ جىلدىق قازبا جۇمىسى جوسپارىنا” ديمەكەڭنىڭ كەلىسىمىن الىپ شىقتى. سونداعى ءبارىمىزدى قۋانتقان نارسە, اسىرەسە, جوباداعى وتىراردى قازۋشى ماماندارعا جىل سايىن بولىنۋگە ءتيىس دەپ كورسەتىلگەن 100 مىڭ سوم اقشانىڭ قىسقارماي قولداۋ تابۋى ەدى. ول كەزدە بۇل دەگەنىڭىز وتە مول قارجى بولاتىن. سودان 1975 جىلدان 1987 جىلعا دەيىن سول سوما بىزگە ەش كىدىرىسسىز كەلدى دە تۇردى. ال 1988 جىلدان باستاپ ۇزدىك-سوزدىق بولىپ ءبولىنىپ بەرىلىپ ءجۇردى دە 1990 جىلى مۇلدە توقتادى. بۇل كەزدە ءبىز دە وتىرارداعى ءوز جۇمىسىمىزدى بىتىرگەن ەدىك. ءسويتىپ التىن ادامنىڭ تابىلۋىمەن, ونى ديمەكەڭنىڭ ارنايى كەلىپ كورۋىمەن وتاندىق ارحەولوگيادا ەكى ۇلكەن ءىس – الماتىداعى رەسپۋبليكالىق ارحەولوگيا مۋزەيى مەن وتىراردى قازۋ جونىندەگى كوپ جىلدىق كەشەندى ەكسپەديتسيانى قۇرۋ ماسەلەسى قوسا بىتكەنى بار.
كەمەل اعا جوعارىداعى سوزدەردى ايتىپ بولدى دا: “ال, تاعى نە سۇرايسىڭ؟” – دەگەندەي ماعان ويلانا قارادى. مەن ۇندەمەدىم. ويتكەنى كەيىپكەرىمىزگە قويىلار سوڭعى ساۋال – ونىڭ ارحەولوگياداعى تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىعى بىزگە بەلگىلى بولاتىن. ول عالىمنىڭ وسىدان 4 جىل بۇرىن استانا ىرگەسىنەن مۇلدە بەلگىسىز كونە قالانىڭ ورنىن تاپقاندىعى ەدى. سول كەزدە, ياعني 1999 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ءبىز اتالمىش جەردە قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتقان كەمەكەڭدى ىزدەپ بارىپ اڭگىمەلەسىپ, بارلىق جاعدايعا قانىعىپ قايتقانبىز. ونى قىسقاشا باياندار بولساق بىلاي.
ارحەولوگ اعامىزدىڭ قولىنا بىردە ءحVىىى عاسىردا ءومىر ءسۇرگەن ورىس وفيتسەرى, توپوگراف ي.شانگيننىڭ كۇندەلىگى تۇسەدى. وندا: “مەن ەسىل جاعاسىندا قيراپ جاتقان قالانى كوردىم. كەزىندە تاماشا ەلدى مەكەن بولعانى بايقالادى. ءبىزدى اسىرەسە ونىڭ ىرگەسىندەگى سۋى تۇششى كولدىڭ عاجايىپ كورىنىسى تاڭعالدىردى”, – دەپ جازىلعان ەكەن. كەمەكەڭ وسى دەرەكتى نەگىزگە الا وتىرىپ ارحيۆتەن تسەلينوگراد (قازىرگى اقمولا – رەد.) وبلىسىن 1974 جىلى اەروفوتودان تۇسىرگەن كورىنىستى تاۋىپ الدىرتادى. سالىستىرىپ قاراعاندا, توپوگراف ي.شانگيننىڭ كۇندەلىگىندە ايتىلعان كولدىڭ سۋالعان ورنى مەن ونىڭ جاعاسىنداعى شاھار قۇلاندىسى قازىرگى استانا ىرگەسىنەن 10 شاقىرىم جەردە جاتقانى انىقتالادى. ول كىسى باسقارعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى مىنە, 4 جىلدان بەرى وسى جەردى قازۋ ۇستىندە. 3 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتى توپىراقتان ارشىعان كەزدە كونە قالانىڭ ەكى قۇرىلىس قاباتىنان تۇراتىندىعى بەلگىلى بولدى. ونىڭ ۇستىڭگىسى ءحىىى-حV عاسىرلارعا ءتان دەسەك, استىڭعىسى ح-ءحىى عاسىرلارعا جاتادى. شاھاردىڭ ورتاسىنداعى توبەدەن 20-دان استام قابىر مەن 5 مازار تابىلىپ, توڭىرەكتەن قالىڭدىعى 5 سانتيمەرلىك بولەك فورمالى كىرپىشتەر, كۇمىس تيىن, تەمىر جەبە قازىپ الىندى.
قالادا شاعىن كاسىپكەرلىك ورىندارى بولعانى بايقالادى. وندا قىشتان ءتۇرلى ىدىس-اياقتار جاسالىنىپ, كىرپىش كۇيدىرەتىن ارناۋلى ورىن جانە ۇستاحانا جۇمىس ىستەگەنىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر بار. اسىرەسە شاھار حالقىنا قاجەت سۋ ىرگەدەگى كولدەن تىكەلەي تارتىلعاندىعى ايرىقشا اسەر قالدىرادى. وعان دالەل, كولدەن تۇششى سۋ الۋ ءۇشىن ەكى ورتاعا شاعىن كانال قازىلعان ەكەن. وندا جەل ارقىلى اينالاتىن سوراپ مەحانيزمى جۇمىس ىستەپ تۇرعان. سۋ سونىڭ كۇشىمەن جوعارىعا قاراي شىعارىلىپ وتىرعان.
مىنە, وسىنداي جايلار انىقتالعان سوڭ كەمەكەڭ ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا كىرگەنى بار. عالىم وندا مەملەكەت باسشىسىنا استانا ىرگەسىندە ح-ءحىى عاسىرلاردا پايدا بولعان بۇزوق اتتى قالا تۋرالى تولىق ايتىپ بەردى. ءسوزدىڭ توقەتەر ءتۇيىنى, قازاقستاننىڭ قازىرگى ەلورداسىنىڭ ورنىندا سول ورتا عاسىرلاردا-اق اسكەري ستاۆكا جانە بيلىك رەزيدەنتسياسى رەتىندە قىزمەت ەتكەن قالا بولعان دەپ ەسەپتەيدى ارحەولوگ.
حالىقارالىق لەكسيكوندا “terra ءىnسognىto” دەگەن ءسوز تىركەسى بار. بۇل ۇعىم كوبىنەسە ساياحاتشىلار مەن جاراتىلىستانۋشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە قولدانىلادى. ونىڭ تۋرا اۋدارماسى – بەلگىسىز جەر. ءيا…
Terra ءىnسognىto – بەيمالىم ەل, اشىلماعان ارال, بەيتانىس قيىر شەت.
Terra ءىnسognىto – قۇپياسى مول قۇرلىق, جۇمباق جەر, اقتاڭداق نۇكتە.
Terra ءىnسognىto…
ەگەر قازاقستان ارحەولوگياسىن اتلانتيداعا تەڭەسەك, ونىڭ جەر استىنداعى قۇپيا, جۇمباق تىلسىمعا تولى سىر ساندىعى — تerra ءىnسognىto الەمىن اشىپ, يگەرۋگە ءىزاشار بولعان ساناۋلى ادامداردىڭ ءبىرى دەپ ءبىز كەمەل اقىشەۆتى ايتار ەدىك. ويتكەنى بەلگىسىز دۇنيە بەسشاتىر مەن قۇمتەكەيدەگى قۇپياسى كوپ شىعۋ شاھارىن, اشىلماعان ارال — التىن ادام مەن ويشىلدار وتانى وتىراردى, استانا ىرگەسىندەگى اقتاڭداق نۇكتە بۇزوقتى terra ءىnسognىto ەمەس دەپ كىم ايتادى. جالپى تىڭعا تۇرەن سالۋ, جەر قاباتىندا جاتقان جاڭالىقتاردى جارىققا شىعارۋ ونىڭ كاسىبى, ومىرلىك مۇراتى. ۇنەمى بەلگىسىزدىكتەن بەلگىسىزدىككە ۇمتىلۋ وسى ءبىر تىنىمسىز ىزدەنىس يەسىنىڭ ستيحياسى. ول مىنە, وسى جانكەشتى ەڭبەگى ارقىلى ارحەولوگيادا ايتارلىقتاي جاڭالىقتار اشۋمەن كەلەدى. اشا بەرىڭىز, اقساقال!
جانبولات اۋپباەۆ,
“ەگەمەن قازاقستان”
2003 جىل.
