رومانتيكالىق «شوپەنيانا» – ەرەكشە تانىمالدىلىققا يە سپەكتاكل, وسىناۋ ءبىر ءبولىمدى بالەت قويىلماعان تەاتردى اتاۋ قيىنعا سوعار. بۇعان قوسا, قاتارداعى كورەرمەن ءۇشىن اۋەدەي قالىقتاعان سيلفيدا بەينەسى رومانتيكالىق بالەتتىڭ سيمۆولىنا, ونىڭ ايشىقتى بەلگىسىنە اينالدى.
«استانا وپەرا» قورجىنىن كلاسسيكالىق, نەوكلاسسيكالىق جانە زاماناۋي رەپەرتۋاردىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن تولىقتىرىپ كەلە جاتقان تەاتر ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى التىناي اسىلمۇراتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءبىر قاراعاندا قاراپايىم بولىپ كورىنەتىن بۇل بالەتتە ونى ورىنداۋداعى كۇردەلىلىك جاتىر. فوكين سپەكتاكلىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى, ءمان-مازمۇنى بي بولىپ تابىلادى – ونىڭ دامۋ لوگيكاسى, قيمىل-قوزعالىس پەن دەنە تۇرىسىنىڭ تولىققاندى اسەمدىگى. بالەتمەيستەر بي ارقىلى ارمان-قيال مەن قورقىنىش-ۇرەيدىڭ مۋزىكاسىن, ادامي قارىم-قاتىناستىڭ كوزگە كورىنبەيتىن اۋەنىن جەتكىزە ءبىلدى.
شىمىلدىق ءتۇرىلىپ, بىزگە قاز قالپىندا جەتكەن رومانتيكالىق بالەت كوز الدىمىزدا سالتانات قۇردى. الەكساندر بەنۋانىڭ ەسكيزدەرى بويىنشا جاسالعان (ستسەنوگراف ۆيكتور كارارە) دەكوراتسيالار ۋاقىت قويناۋىنان ورىن العان كونە ناقىشتار ىسپەتتى; كومەسكىلەنگەن جارىق (جارىق بويىنشا سۋرەتشى ۆينتسەنتسو راپوني) ەسكى بەكىنىستى تۇمان اراسىنان كورىنگەندەي ەتىپ ساۋلەلەندىرەدى, سول كورىنىستىڭ اياسىندا بوزبالا اقىن مەن سيلفيدالار شوعىرىنىڭ بەينەسى بايقالادى. سيلفيدالاردىڭ سالماقسىز, جەڭىل كوستيۋمدەرى, قىزعىلت جانە اق راۋشاننان جاسالعان گۇل شەڭبەرلەرى, جيناقى شاش ۇلگىلەرى كورىنىستى ادەمى تولىقتىرىپ تۇردى (كوستيۋمدەر بويىنشا سۋرەتشى اراسەل دوسمۇراتوۆا). كوردەبالەت ادەتتەگىدەن دە ەرەكشە ونەر كورسەتىپ, مۇڭدى سۇلۋلىعىمەن باۋراپ الدى – بالەرينالار XVIII عاسىر قاعيدالارىنا ساي شامالى يرەلەڭدەگەن دەنە يكەمدىلىگىن مەڭگەرگەن, ال اسپاندا قالىقتاعان قولدارى قوزعالىستىڭ رەتتىلىگى مەن ۇيلەسىمدىلىگىن پاش ەتتى.
فوكين شوپەنيانانىڭ ەكىنشى رەداكتسياسىن تاڭعاجايىپ ۇمتىلىسپەن ءۇش كۇن ىشىندە قويىپ شىقتى, كوردەبالەتتىڭ كەيبىر كورىنىستەرىن انتراكت كەزىندە شىمىلدىق تۇرىلەر الدىندا رەجيسسەرلەردەن تاعى دا ءسال ۋاقىت سۇراپ, سيلفيدالار توبىنىڭ دەنە تۇرىسىن رەتتەي وتىرىپ, سوڭىنا جەتكىزدى. «اسىعىستىقپەن جاسالعان دۇنيەلەردى سوڭىندا وزگەرتكەن ەمەسپىن, – دەپ ەسكە الاتىن بالەتمەيستەر جانە ونىڭ حورەوگرافياسىن ورىنداۋداعى از-كەم ەركىندىك تانىتقانعا دا كۇيزەلە, قىنجىلا قارايتىن. «سەزىممەن جاسالىپ, ىشكى نيەتتەن تۋىنداعان نارسە ەڭ دۇرىس ءارى ناقتى بولىپ شىعاتىن». «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ قويىلىمىندا اۆتوردىڭ ءستيلىن بارىنشا جەتكىزە وتىرىپ, سەزىمدى دە, كۇشتى دە ساقتاپ قالۋعا تىرىستىق. كوركەمدىك جەتەكشى باستاعان تالىمگەرلەر وسىعان بار كۇشىن سالدى, ارتىستەر دە وسىعان ۇمتىلدى. تەاتردىڭ پريما-بالەريناسى ءمادينا باسباەۆا سيلفيدانىڭ كەمەل بەينەسىن الىپ شىقتى, قارقىندى مازۋركا مەن مۇڭدى جەتىنشى ءۆالستى ەرەكشە ستيل سەزىنۋشىلىكپەن ورىندادى. ەكىنشى كۇنى ايگەرىم بەكەتاەۆا ءوزىنىڭ سۇڭعاقتىعىمەن حVIII عاسىرداعى رومانتيكالىق بالەرينالاردىڭ ناقىشتارىن ەسكە سالدى. ادەلينا تولەپوۆا مەن اسەل شايكەنوۆا ون ءبىرىنشى ءۆالستى ورىنداۋدا ۇزدىك بولۋعا تالاستى, ال ماريكو كيتامۋرا مەن اناستاسيا زاكلينسكايا اتاقتى پرەليۋدتە بىرنەشە سەكۋند ارابەسكادا قيمىلسىز تۇرىپ, عاجاپ تەپە-تەڭدىك ۇلگىسىن كورسەتتى. بوزبالا (ەركىن راحمەتوللاەۆ, ولجاس تارلانوۆ), ءسىرا, وسىناۋ قيالشىل بالەتتەگى جالعىز «جاندى» كەيىپكەر ەدى, مۇنىڭ ءوزى ورىنداۋشىلاردىڭ تازا اكادەميالىق بي, جەڭىل سەكىرۋلەر مەن دىبىسسىز جەرگە ءتۇسۋ ارقىلى ارمانشىل اقىننىڭ جەڭىل بەينەسىن قۇرۋلارىنا كەدەرگى كەلتىرگەن جوق. بالەت ءبىر دەممەن ورىندالدى جانە «شوپەنيانا» كورەرمەننەن بولەك تەاتر افيشاسىنا ماڭىزدى ستيلدىك بوياۋ ەنگىزدى.
ەكىنشى بالەت – 1910 جىلى فوكين ارنايى «ورىس ماۋسىمدارى» ءۇشىن قويعان «شەحەرازادا» تاماشا ەرتەگىسى, شەتەلدىڭ كوپتەگەن ساحنالارىندا تابىستى ءجۇرىپ جاتقانىنا قاراماستان, «شوپەنيانادان» گورى كەڭەستىك بالەت اۋماعىندا ۇزاق ۋاقىت بويى بەلگىسىز بولىپ كەلدى. تەك 1993 جىلى رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى اندريس ليەپانىڭ قايتا وڭدەۋىنىڭ ارقاسىندا ءوز وتانىنا قايتارىلعان: «مەن م.فوكيننىڭ تۇپنۇسقا جازبالارىن تاۋىپ الدىم, ولار سانكت-پەتەربۋرگتەگى ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى كىتاپحانادا تۇر. 1957 جىلى ميحايل ءميحايلوۆيچتىڭ ۇلى ۆيتالي فوكين اكەسىنىڭ قۇجاتتارى سالىنعان ەكى ۇلكەن شابادان جولدادى, مەن وندا كوردەبالەتكە ارنالعان بارلىق بي قيمىلدارىن, دەنە قالىپتارىمەن بايلانىستى ەرەكشە تارتىمدى نيۋانستاردى كوردىم. بۇدان بولەك, حورەوگراف كينوسۇيەر جان بولعان ءارى كوپتەپ كينو تۇسىرگەن. قازىرگى تاڭدا نەمەرەسى يزابەل فوكينا باسقارىپ وتىرعان قوردا م.فوكين مەن ونىڭ ۇلى تۇسىرگەن 16 ساعاتتىق دەرەكتى فيلمدەر ساقتالعان. وندا «شەحەرازادانىڭ» دايىندىق ساتتەرى بار, سوندىقتان قيمىلدار تۇپنۇسقا جازبادان الىندى», دەيدى ول بىزبەن وي ءبولىسىپ.
ۇمىت بولعان جاۋھار تۋىندىنى كورە العانى ءۇشىن بالەتكە قۇمار جانداردىڭ قۋانىشى ارتا ءتۇستى. ال ارتىستەر وسى بالەتتە كوپ نارسەلەردى ۇيرەنۋ جانە ءوز دارىنىن قالاي كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. كوپتەگەن ويىندار, قىزىقتى پانتوميمالار, اكتەرلىك جاعىنان قايتا تانىلۋ كوردەبالەت پەن سوليستەر ءۇشىن كورىنىس تۇڭعيىعىنا ەنۋگە مۇمكىندىك بەردى. تاماشا شوپەنيانا قويىلىمىنان كەيىن ءوز مۇمكىندىكتەرىن تەكسەرۋ – شىعىس ەرتەگىسىنىڭ بەينەلى كورىنىسىنە ەنۋ, وسىنداي قاراما-قايشى ويعا شومىلۋ ارتىستەر ءۇشىن پايدالى, دەپ سانايدى التىناي اسىلمۇراتوۆا. تەاتردىڭ شەبەرحانالارىندا ساپالى دايىندالعان سالتاناتتى كوستيۋمدەر, كوپتەگەن اكسەسسۋارلار مەن تۇرمىستىق زاتتار ارتىستەرگە, ءتىپتى ستانيسلاۆكيشە ايتقاندا, «الداعى ۋاقىت جاعدايىندا» جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتۋىنە سەبەپ بولدى.
ساحناداعى لەۆ باكستىڭ ەسكيزدەرى بويىنشا دايىندالعان سالتاناتتى دەكوراتسيالار (سۋرەتشى – اناتولي نەجنىي, كوستيۋمدەر – ەلەنا نەتسۆەتاەۆا-دولگالەۆا) ايتارلىقتاي ء سۇيسىندىردى. ەرەكشە جاراسىمدى قىزىل, جاسىل, كوك, كۇلگىن, اقشىل كۇلگىن تۇستەر ۇيلەسىمدى كەڭىستىكتى قۇرعان, مۇندا ماحاببات, قۇمارلىق, قىزعانىش پەن وپاسىزدىق تا تاماشا بەينەگە يە بولعان. سپەكتاكلدى قويۋشى اندريس ليەپانىڭ ەسەپتەۋىنشە, «استانا وپەرا» زالى شاحريار شىعىس سارايىنىڭ ەرتەگىلىك سالتاناتىنىڭ جالعاسى بولاتىنداي ەتىپ, باكستىڭ ستسەنوگرافياسىن ايرىقشا بەينەدە تولىقتىرا تۇسەدى. بالەتكە ارنايى جازىلماسا دا, فوكينمەن جەتكىلىكتى تۇردە ارالاستىرىلعان ريمسكي-كورساكوۆتىڭ بەينەلى مۋزىكاسى ەرتەگىگە تولى شىعىستىق وقيعانى كەرەمەت جەتكىزگەنى سونشالىق, كورەرمەن قاۋىم قاندى شەشىمدى كۇتۋمەن بولادى. قىزىل ەدەن – بالەتتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي, قايعىلى فينالدى مەڭزەيدى, دەگەنمەن دە, ول كۇتپەگەن جايتقا اينالادى. ماحاببات ورگياسى كورىنىسىنەن كەيىن (تەاتر ارتىستەرى پاكتىكپەن, تازالىقپەن ورىنداعان) شاحرياردىڭ قاندى جازاسى ءوزىنىڭ قارقىنىمەن, شىنايىلىعىمەن تاڭداندىردى, ال مۇنى ستانيسلاۆسكيشە ميحايل فوكين مۇقيات قويا بىلگەن!
دەسە دە, وسىناۋ بالەتتىڭ قۇندىلىعى زوبەيدا مەن التىن قۇلدىڭ تاماشا دۋەتىندە جاتىر, بۇل ەكەۋى دۋەتپەن ورىندالاتىن اداجيونىڭ تەڭدەسسىز بىرەگەي بەينەسى, ولار كونتسەرتتىك باعدارلامالاردا دا ۇسىنىلادى, ءتىپتى سپەكتاكلدەن «ج ۇلىنىپ» الىنسا دا, سونداي اسەرلى كۇش-قۋات پەن سيقىرعا يە بولىپ قالا بەرمەك. كەيبىر سوليستەردىڭ بۇل دۋەتپەن بۇرىننان تانىس بولعانى بەكەر ەمەس.
«بۇعان دەيىن اندريس ماريسوۆيچپەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن ەدىم, كيەۆكە وسى پارتيانى ورىنداۋ ءۇشىن شاقىرىلعان سوليست بولدىم, سونداي-اق ونى تۇركيا مەن بەلارۋستە بيلەدىم. بۇل مەنىڭ بايقاۋعا قاتىسۋشى رەتىندە ەمەس, ءبيشى رەتىندە شەتەلگە شىعا باستاعان العاشقى رولدەرىمنىڭ ءبىرى. التىن قۇل – سول كەزدىڭ قىمبات ويىنشىعى ءتارىزدى, كەرەكتى زات رەتىندە ونى توردا ۇستاعان. بۇل پارتيا اكتەر ءۇشىن دە, ءبيشى ءۇشىن دە سان قىرلى. تەحنيكالىق جاعىنان ول وتە كۇردەلى: سەكىرۋلەردەن بولەك, وزىندىك ايرىقشا يىلگىشتىك بار. مەن قۇلدىڭ ادەتتەرىن كورسەتۋگە ءتيىستىمىن, سونىمەن قاتار الدەبىر جاڭا دۇنيەگە دەگەن الىپ ۇشقان ىنتىزارلىقتى جەتكىزۋگە ءتيىسپىن. وسى پارتيانى بۇرىن-سوڭدى ورىنداعانىما قاراماستان, ءوزىم ءۇشىن جاڭا دۇنيەنى اشاتىنىما سەنىمدىمىن» دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەرا الدىندا تەاتردىڭ جەتەكشى ءسوليسى باقتيار ادامجان.
باس دايىندىق قارساڭىندا ول ماسكەۋدەن ورالدى, ول جەردە ءارتىس مايا پليسەتسكاياعا ارنالعان كونتسەرتكە قاتىسىپ, «پاريج قۇداي اناسىنىڭ سوبورى» جانە «دون كيحوت» بالەتتەرىنە كۇردەلى دۋەتتەردى ورىنداعان. ول ء اپ-ساتتە تۇساۋكەسەردە ەش قيىندىقسىز يكەمدى, يىلگىش, ءلاززات قۇمار ءارى مىقتى جانعا اينالا كەتتى. ءوزىنىڭ كەرەمەت يكەمىمەن, شىر اينالۋىمەن, ءمىنسىز تەحنيكاسىمەن باقتيار ادامجان قازىرگى زاماننىڭ ەڭ ۇزدىك ءبيشىسى دەگەن اسقاق مارتەبەنى تاعى ءبىر رەت دالەلدەدى, ال ءوزىنىڭ سەكىرۋى مەن اۋەدە قالىقتاپ, ۇشۋى ارقىلى التىن قۇلدىڭ ەڭ العاشقى ورىنداۋشىسى – تەڭدەسسىز ۆاتسلاۆ نيجينسكيدىڭ بەينەسىن ەرىكسىز تۇردە ەسكە سالدى. دەگەنمەن, زوبەيدا پارتياسىن ورىنداۋشى, بالەت ءسوليسى اناستاسيا زاكلينسكايانىڭ ونەرىنەن دە وتكەن كۇننىڭ بەينەلەرى كوز الدىمىزعا كەلدى, ونىڭ اسقان سۇلۋلىعى يدا رۋبينشتەينمەن بايلانىستى بولسا, ال كەيبىر دەنە قالىپتارى مەن تۇرىستارى, باس قيمىلدارى, قىلىقتارى ەرەكشە تەڭدەسى جوق زوبەيدا – التىناي اسىلمۇراتوۆانى ەسكە سالدى.
وسى پارتيانى ەكىنشى كۇنى ورىنداعان Cەرىك ناقىسبەكوۆتىڭ التىن ق ۇلى ناعىز جاڭالىق بولدى. كەرەمەت دايىندىعى, جاقسى تەحنيكاسىمەن قاتار, تاماشا كەلبەتكە يە ارتىسكە باكست ستيلىندەگى سالتاناتتى كوستيۋمدەر مەن شىعىس گريمى ۇيلەسىمدى جاراسا تۇسكەن. ونىمەن بىرگە دۋەت قۇرىپ جەتەكشى بالەت ءسوليسى گاۋحار ۋسينا بيلەدى, ول ءۇشىن بۇل پارتيا تانىس.
مۋزىكا – وسى قويىلىمداعى باستى قاتىسۋشى بەينەلەردىڭ ءبىرى. كورىكتى تابيعات, ريمسكي-كورساكوۆقا ءتان مۋزىكا باستاپقىدا بالەتكە ەمەس, سيمفونيالىق سيۋيتا رەتىندە جازىلعانىنا قاراماستان, سپەكتاكلدىڭ دراماتۋرگياسىن ايقىنداي تۇسەدى. الايدا فوكيننىڭ ۋۆەرتيۋرا رەتىندە بەرىلگەن باعدارلامالىق تۋىندىنىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە الداعى بولاتىن درامانىڭ اسەرلى بەينەلەرى اشىلا تۇسەدى. زوبەيدا تاقىرىبى شىرقالادى, وسى قۇشتارلىققا تولى سكريپكا ءۇنى (قالامقاس جۇماباەۆا, باعدات ءابىلحانوۆ) وركەستردى سوڭىنان جەتەلەپ, بىردە نازىك, بىردە قۇشتارلانا تۇسەدى.
سپەكتاكل سوڭىندا ءبىرىنشى سكريپكا قالامقاس جۇماباەۆا كورەرمەن الدىنا شىققان كەزدە, ونىڭ مۋزىكاعا تولىقتاي بەرىلگەن ونەرىن سۇيسىنە تاماشالاعان جۇرت نەلىكتەن زالدى جاڭعىرتا قوشەمەت كورسەتكەنى تۇسىنىكتى بولدى. «استانا وپەرا» سوڭعى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى – كەيبىر سپەكتاكلدەردە ۋۆەرتيۋرا جوعارىعا كوتەرىلگەن وركەسترمەن ورىندالادى. تەاتردىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋى سپەكتاكل بارىسىندا كورەرمەندەردىڭ ديريجەر جۇمىسى مەن مۋزىكانتتاردىڭ ونەرىن تاماشالاي الۋى ءۇشىن وركەستر شۇڭقىرىن ەشبىر ارتىق دىبىسسىز كوتەرىپ-تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قويۋشى ديريجەر ارمان ورازعاليەۆ اتاقتى كومپوزيتورلاردىڭ پارتيتۋرالارىنا جانە بالەتكە ارنالعان ديريجەرلەۋگە وتە مۇقيات نازار اۋدارعان.
فليۋرا مۋسينا
