ەرتەدە ەلگە سىيلى, حالىققا قادىرلى زەرە اتتى انامىز ءوتىپتى. وسى انامىزدا كونەدەن كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا, ەنەدەن كەلىنگە مۇرا رەتىندە بەرىلۋى ءتيىس اسىل تاستاردان جاسالعان وتە قىمبات القا بولىپتى. زەرە انامىز قارتايعان شاعىندا ءوز كىندىگىنەن تاراعان جەتى كەلىنىن شاقىرىپ الىپ: «مىنا القانى ەجەلگى جوسىن بويىنشا بىرەۋىڭە تاپسىراتىن كەز كەلدى, ەگەر بىرەۋىڭدى تاڭداپ امانات قىلىپ تاپسىرسام, وندا قالعان التاۋىڭ وكپەلەيسىڭدەر. دەمەك, ولاي جاساۋعا بولمايدى. ەگەر ەكەۋىڭدى تاڭداپ الىپ, القانى ەكىگە بولسەم, وندا ءبىر مونشاق ارتىلىپ قالادى, ولاي دا بولمايدى. سول سياقتى القانى ۇشكە, تورتكە, بەسكە جانە التىعا بولسەم, وندا ءاربىر ءبولىس كەزىندە ءبىر مونشاق ارتىلىپ قالادى, ياعني بولىسكە تۇسپەيدى. ەگەر القانى جەتىگە بولسەم, وندا القا مونشاقتارى قالدىقسىز تەڭدەي بولىنەدى. بىراق القانى ەجەلگى وسيەت بويىنشا بولىسكە سالماي بۇتىندەي ءبىر كەلىنگە تاپسىرۋىم كەرەك. ەندەشە وسى القادا قانشا مونشاق بار, كىم ءبىرىنشى شەشەدى القا سول كەلىنگە بەرىلەدى» دەگەن ەكەن.
17-ءشى ەسەپ:
ورمەكشى قانشا ۋاقىتتا جەرگە تۇسكەن؟
قابانباي اتامىز قارتايعان شاعىنا دەيىن جەكپە-جەككە شىعىپ, جەڭىلىپ كورمەگەن تەڭدەسى جوق ەرەكشە باتىر بولعانى ەلگە ايگىلى. مىسالى, «قابانباي باتىر» جىرىندا قارت ساردار سوڭعى جەكپە-جەگىنە شىعاردا استىنداعى سايىس تۇلپارى قۋباس اتپەن «مەن كەلدىم جەتپىس سەگىزگە, سەن كەلدىڭ وتىز سەگىزگە...» دەپ سەرتتەسكەنى بار. اتامىز كەزەكتى ءبىر سايىستا اۋىر جارالى بولادى. ەمشى-دومشىلار ونى كەرەگەسى 12 قانات, بيىكتىگى 5 مەتر كيىز ۇيگە جاتقىزىپ ەمدەيدى. بىراق جاراقات اۋىر, كۇننەن-كۇنگە باتىردىڭ جاعدايى تومەندەي بەرەدى.
ءبىر كۇنى شاڭىراقتان سالبىراپ تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان ورمەكشىنى كورىپ قالعان قابانباي باتىر مۇنى جاقسىلىققا جورىپ, ورمەكشى جەرگە تۇسسە جازىلاتىن شىعارمىن دەپ ۇمىتتەنەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ورمەكشى قايتادان جوعارى كوتەرىلە باستايدى. ونى كورىپ باتىردىڭ كوڭىلى قۇلازيدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن ورمەكشى قايتادان تومەندەيدى. ونى كورگەندە باتىردىڭ ءۇمىتى ويانادى. وسىلاي بىرنەشە دۇركىن قايتالانادى. قابەكەڭ اڭداپ قاراسا ورمەكشى 15 مينۋت سايىن 2 مەتر تومەندەپ كەلەسى 15 مينۋتتا 1 مەتر جوعارىلاپ, ودان كەيىن قايتادان 15 مينۋت بويى 2 مەترگە تومەندەپ, ودان قايتادان 15 مينۋت بويى 1 مەترگە جوعارىلايدى ەكەن.
ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ورمەكشى جەرگە ءتۇسىپتى. قابانباي باتىر: «بۇل تاڭىردەن كەلگەن نىشان, مەن جازىلامىن, ەندى ماعان قايتىپ جاتۋعا بولمايدى» دەپ, توسەكتەن تۇرىپ كەتىپتى. بۇعان قۋانعان ەل-جۇرتى قۇرباندىققا اقبوزات شالادى دا, بۇدان بىلاي باتىرعا ەندى قايتا جەكپە-جەككە شىعۋعا تىيىم سالادى. قۇرمەتتى وقىرمان, «ورمەكشى شاڭىراقتان قانشا ۋاقىتتا جەرگە تۇسكەن؟» وسىنى تاپساڭىزدار؟
18-ءشى ەسەپ:
قازدار سانى قانشا؟
كەلەدى ۇشىپ ءبىر توپ قاز,
سۋالىپ كولى بولىپ ساز.
مۇنى بىلمەي كەزىككەن,
– ەسەنسىز بە, ءجۇز قاز,
دەدى كەلىپ ءبىر قاز.
موينىن بۇرىپ باستاۋشى
ءبىلدىردى وعان بىلاي ناز.
– توپقا تاعى وسىنداي
جەتپەي تۇر عوي قوسىلماي,
بۇعان ونىڭ شيرەگى,
جانە جارتى كەرەگى.
ءوزىڭ جالعىز كەزىككەن,
قوسىلارىن سەزىپ پە ەم؟
ءبارىن بىرگە جيناساق,
ءجۇز قاز سوندا بولامىز.
وسىنىڭ ءبارىن ەسەپتەپ,
ايتشى سوندا, جالعىز قاز,
قانشا ەدىك باستا ءبىز؟
گازەتىمىزدىڭ 20-شى جەلتوقسان كۇنگى №242 سانىندا جاريالانعان قارا ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابى:
13-ءشى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى:
ەسەپ شارتى بويىنشا: «بۇمەن تۇمەن» = 100 000*10 000, «تۇمەن بۇمەن» = 10 000*100 000. بۇل ەسەپ «ەكى جەردەگى ءۇش كوپ پە, الدە ءۇش جەردەگى ەكى كوپ پە؟» دەگەن ەسەپپەن دالمە-ءدال كەلەدى. ارينە, كوبەيتكىشتەر ورىن اۋىستىرعانمەن, كوبەيتىندى وزگەرمەيدى. ەندەشە ولار ءوزارا تەڭ بولادى.
14-ءشى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى:
جولاۋشى جانە ونىڭ ەكى بالاسى ءۇش تۇيەگە ءمىنىپ, ارقايسىسى ءتورت اپتالىق سۋ-تاماعىن الىپ ءبىر اپتالىق جول جۇرگەندە, ولاردىڭ ارقايسىسىندا ءۇش اپتالىق قور قالادى. وسى جەردە ءبىرىنشى تۇيەدەگى كىشى بالاسى ەكىنشى تۇيەگە, ياعني اعاسىنا ءبىر اپتالىق سۋ مەن تاماق جانە ءۇشىنشى تۇيەدەگى اكەسىنە دە ءبىر اپتالىق سۋ مەن تاماق بەرىپ, ءوزى ءبىر اپتالىق قورمەن امان-ەسەن ورالادى. ال ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تۇيە تاعى ءبىر اپتا جول جۇرگەن سوڭ, ولاردىڭ ارقايسىسىندا تاعى دا ءۇش اپتالىق قور قالادى. وسى جەردە ەكىنشى تۇيەدەگى ەكىنشى بالا ءبىر اپتالىق سۋسىندى ءۇشىنشى تۇيەدەگى اكەسىنە بەرىپ, ءوزى ەكى اپتالىق قورىمەن امان-ەسەن ورالادى. ال ءۇشىنشى تۇيە وزىندەگى ءتورت اپتالىق قورمەن ەكى اپتالىق مەجەگە جەتىپ, وسى جەرگە قايتىپ ورالعاندا, ونى وسى جەردە ەكىنشى تۇيەگە مىنگەن ۇلكەن بالا توسىپ تۇرادى دا ول ءوزىنىڭ ءبىر اپتالىق سۋىن ءۇشىنشى تۇيەگە بەرىپ, قايتۋ ساپارىن بىرلەسىپ تاعى ءبىر اپتاعا جالعاستىرادى. بۇل جەردە ولاردى ءبىرىنشى تۇيەگە مىنگەن كىشى بالا كۇتىپ تۇرادى دا, ول ءبىر-ءبىر اپتالىق سۋدى العاشقى ەكى تۇيەگە ءبولىپ بەرىپ, بارلىعى بىرگە امان-ەسەن ەلگە ورالادى.
15-ءشى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى:
ادەتتە بۇل ەسەپتى كوپتەگەن وقىرمان ءبىرىنشى جولداسقا جەتى لاق, ەكىنشى جولداسقا بەس لاق, ال, ءۇشىنشى جولداسقا ءتورت لاقتان بەرۋ كەرەك دەپ شەشەدى. سوندا بارلىعى 16 لاق بولادى. بىراق بۇل دۇرىس ەمەس. سەبەبى بارلىعى 16 سومدىق تاۋارلاردى ءتورت ادامعا تەڭدەي بولگەندە ارقايسىسىنا ءتورت سومدىق تاۋار تيەدى. دەمەك, ءتورتىنشى جولداس ءبىرىنشى جولداسىنىڭ كومەگى ارقىلى ءۇش سومدىق تاۋار جانە ەكىنشى جولداسىنىڭ كومەگىمەن ءبىر سومدىق تاۋار الادى. ال, ءۇشىنشى جولداس, بىلايشا ايتقاندا, ءوز اقشاسىنا عانا ءتيىستى تاۋار الادى. وسى سەبەپتى لاقتار ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جولداستارعا ءبولىنۋ كەرەك. ەندەشە 16 لاقتى ءتورت سومعا باعالاساق, وندا ءبىر سومعا ءتورت لاق پارا-پار بولۋ كەرەك (16 لاق: 4 سوم = 4 لاق/سوم). دەمەك, ءبىرىنشى جولداس 4*3=12 لاق, ال, ەكىنشى جولداس 4*1=4 لاق الۋ كەرەك. دۇرىس جاۋابى: ءبىرىنشى جولداس 12 لاق, ال ەكىنشى جولداس 4 لاق الۋى كەرەك.
گازەتىمىزدىڭ وتكەن 20-شى جەلتوقسان كۇنگى №242 سانىندا جاريالانعان 13,14,15-ءشى قارا ەسەپتەردىڭ جاۋابىن شىعارۋعا كوپتەگەن وقىرماندارىمىز ۇلەس قوستى. بىراق بۇل رەتكى ەسەپتەر شىن مانىندە لوگيكالىق ويلاۋمەن ماتەماتيكالىق قيسىنعا نەگىزدەلگەندىكتەن شەشۋى وتە كۇردەلى-ءتىن. دەسە دە, بۇعان دەيىنگى ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابىن تاۋىپ, تۇراقتى اتسالىسىپ كەلە جاتقان اقمولا وبلىسى, زەرەندى اۋدانى, اقكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بايان زيادانقىزىنىڭ لوگيكالىق پايىمداۋ ءتاسىلى ءتانتى ەتسە, تاعى ءبىر تۇراقتى وقىرمانىمىز بەلگىلى قالامگەر قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى, سول سياقتى استانالىق ازامات اباي دۋلاتي, قىزىلوردالىق ابدىرازاق ابدىحالىق ۇلى 14 جانە 15-ءشى ەسەپتەردىڭ جاۋابىن دۇرىس تاپسا, مەكتەپ وقۋشىلارى تارازدىق ارنۇر جەڭىسبەك ۇلى مەن قىزىلوردالىق ءازيزا بيماعانبەت سوڭعى ەسەپتى ءدال شەشكەن.
ەسكەرتۋ: ەسەپ جاۋاپتارىن info@egemen.kz پوشتاسىنا جولداۋلارىڭىزدى وتىنەمىز!
دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
