ۇلى دالا توسىندەگى عاسىرلارلار تاستاعان ءىزدىڭ بارلىعى دا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ تاريحىمەن بايلانىستى ەدى. بابالارىمىز تاريحىن تاسقا جازىپ كەتكەن دەسەك تە, جەل مەن كۇن تيگەن تاستىڭ ءوزى دە مۇجىلەدى. ۋاقىت وتكەننىڭ ءبارىن الداعى كۇنگە اپارا بەرمەيدى, ۇمىتتىرادى.
ادامزات وركەنيەتى كورىنىسىنىڭ ءبىرى ءارحيۆتىڭ پايدا بولۋى تاريحىمىزدى ۋاقىت شاڭىنان قورعادى. جەرىمىز بەن حالقىمىزدىڭ وتكەنىنە, دارا تۇلعالارىمىزعا قاتىستى كوپتەگەن مالىمەت اسىلدىڭ شاشىلعان سىنىعىنداي بولىپ, سىرت ەلدەردىڭ ارحيۆىندە جاتىر. قوستاناي مەملەكەتتىك وبلىستىق ارحيۆىندە ەلدىڭ, جەردىڭ وتكەنىنە كۋا قۇجاتتار تەك 1919 جىلدان بەرگى ۋاقىتتى عانا قامتيدى. بۇل حالقىمىزدىڭ سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنا باستايتىن تاريحىنا قاراعاندا تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي دۇنيە ەمەس پە؟ اعا بۋىننىڭ ايتۋىنشا, عاسىر باسىندا لاڭداتىپ, جۇرگەن جەرىن قىرىپ-جويىپ وتكەن كولچاك ارمياسى قوستانايداعى ءارحيۆتى ورتەگەن, شاشقان دەيدى. قۇندى قۇجاتتىڭ بارلىعىن الىپ كەتكەن دەگەن دە مالىمەت بار. ودان كەيىنگى بىرنەشە جىل بويى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى وبلىستىڭ دەرەكتى قۇجاتتارى سولتۇستىك قازاقستان ارحيۆىنە وتكىزىلىپ وتىردى. ەڭ وكىنىشتىسى, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايتەرەكتەرىن بەرگەن قوستاناي وڭىرىندەگى ارحيۆتەردەن شوقان, ىبىراي, الاش ارىستارى سەكىلدى بىرەگەي تۇلعالارعا قاتىستى قۇجاتتار تابۋ قيىن. ولاردىڭ رەسەيدىڭ قازان, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ورىنبور, چەليابى سەكىلدى باسقا دا قالالارىنداعى ارحيۆتەردە جاتقانى دا بەلگىلى.
ال ءبىزدىڭ بىلمەيتىنىمىز قانشاما دەسەڭىزشى؟.. ءتىپتى قوستاناي قالاسىنا قاتىستى قۇجاتتار دا سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ ارحيۆتەرىندە جاتىر. رەسەي يمپەرياسىنىڭ بودانىندا بولعان 300 جىل قازاقتىڭ ءوز جوعىن جوقتاۋىنا دا شاماسىن كەلتىرمەدى. وتارلىق سانا ءوز جەرىنىڭ قويناۋىنداعى بايلىعىن دا, ءوز ۇلدارىنىڭ تەكتىلىگىن دە وگەيسىتتى. وتكەنگە سالاۋات. تاۋەلسىزدىكتىڭ كەلۋىمەن قامىتتان بوساعان سانا دا جوعىن تۇگەندەۋمەن كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ارقىلى قىرۋار ءىس تىندىرىلدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دا حالقىمىزدىڭ وتكەنىن ماقتان تۇتىپ, بارىن باعالاۋعا, كونەنى جاڭعىرتۋعا ۇمتىلدىرادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ارحيۆ ماسەلەسى دەر ۋاقىتىندا كوتەرىلدى. كوپ جۇمىس «ارحيۆ-2025» جەتىجىلدىق باعدارلاماسىن كۇتىپ جاتقانداي ەدى. تاريحىمىزعا قاتىستى كوپتەگەن مالىمەتتەر سىرت ەلدەر ارحيۆىندەگى سورەلەردە شاڭ باسىپ جاتىر, ولار جەتكىلىكتى زەرتتەلمەگەن. تاريحشىلار زەرتتەلگەن قۇجاتتاردىڭ قاي ارحيۆتە جاتقانىن بىلگەنمەن, ونىڭ تۇپنۇسقاسى ەلگە اكەلىنبەگەن. مىسالى, كەمەڭگەر اعارتۋشى ىبىراي التىنسارينگە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسى قازاندا جاتىر. ال ونى نەگە ءوز ارحيۆىمىزدە ساقتامايمىز؟
ارىسىن ايتپاعاندا, حح عاسىردىڭ وزىندە ۇلى دالانىڭ ءتوسى نە قۇقايدى كورمەدى دەيسىڭ؟ سول وقيعالارعا قاتىستى قۇجاتتار رەسەيدىڭ قوستانايمەن كورشى چەليابى, ەكاتەرينبۋرگ, ورىنبور, ودان قالدى توم, ومبى, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ, پودولسك جانە باسقا دا قالالارىنداعى ارحيۆتەردە جاتقانى ايان. وسى جاعدايلاردىڭ بارلىعىن قورىتا وتىرىپ, جاقىندا وبلىستىق اقپاراتتاندىرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ جانە ارحيۆتەر باسقارماسى قۇرامىنا ارحيۆشىلەر, تاريحشىلار, ولكەتانۋشىلار جانە جۋرناليستەر كىرەتىن جۇمىس توبىن قۇرۋعا ءپاتۋالاستى. باسقارما ماماندار مەن عالىمداردىڭ باسىن قوسىپ, «دوڭگەلەك ۇستەل» وتكىزگەندە جۇمىس توبىنىڭ قۇرامى دا بەكىتىلەتىن بولادى. جۇمىس توبى الدىمەن شەتەلدىك جانە وتاندىق ارحيۆتەردەگى قۇجاتتاردىڭ تاقىرىبىن انىقتاپ, ولاردى ۋاقىتىنا, ماڭىزىنا قاراي تالداپ, ءبولۋ ءۇشىن ەگجەي-تەگجەيلى جۇمىس جۇرگىزەدى. سونىمەن قاتار بۇل جوبانى قارجىلاندىرۋ, شەتەلدىك ارحيۆتەردەن ماڭىزدى قۇجاتتاردى ساتىپ الۋ ماسەلەلەرىن انىقتاۋ دا شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن.
ءبىز سىرتتاعى ارحيۆتەردەن تاريحىمىزعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسىن, كوشىرمەسىن ەلگە جەتكىزۋ جۇمىستارىن ءۇش كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرامىز. ءبىرىنشى كەزەڭدە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وزىمىزگە ىرگەلەس چەليابى, ورىنبور, ەكاتەرينبۋرگ, قورعان جانە ودان ارىرەك ومبى, توم, تاعى باسقا قالالارىنداعى ارحيۆتەرىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدار جاسايمىز. اتالعان قالالارداعى ارحيۆتەردە نە بار, نە جوعىن انىقتاۋ دا وسى كەزەڭنىڭ ەنشىسى بولادى. ودان كەيىنگى كەزەڭدە ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى, تاتارستان, باشقۇرتستانداعى قۇجاتتاردى انىقتاۋ مەن ولاردى ساتىپ الۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزۋ تۇر. ءۇشىنشى كەزەكتە تۇركيا, يران, قىتاي, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ارحيۆتەرىندە دە قوستاناي-تورعاي وڭىرىنە قاتىستى قۇجاتتاردى ىزدەستىرۋدى قولعا الامىز.
جالپى, رەسەي ارحيۆتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى بىزدە بۇرىننان بار. ءبىز 1999 جىلدان باستاپ بۇل ەلدەگى, اسىرەسە, شەكارالاس وبلىستارداعى ارحيۆتەرمەن بايلانىس ورناتتىق. 2001-2004 جىلدار ىشىندە ومبى, چەليابى, ەكاتەرينبۋرگ قالالارىنداعى ارحيۆتەردەن قوستاناي ءوڭىرىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحىنا قاتىستى ءبىرسىپىرا قۇجاتتى انىقتاپ, ولاردىڭ كوشىرمەسىن الدىق. 2013-2017 جىلدار ارالىعىندا ماسكەۋدەگى, تاتارستانداعى ارىپتەستەرمەن بايلانىس ورناتتىق. ەندى ناقتى جوسپار, باعدارلاما بويىنشا وسى جۇمىستار جەمىستى جالعاسىن تابارىنا سەنەمىن.
الدىمىزدا «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى بويىنشا وتە اۋقىمدى جۇمىستار تۇر. وعان دايىندىق تا كەرەك. سوعان وراي ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورىسىمەن ونى جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ ءىسىن ءبىز دە قولعا الدىق. كوپشىلىكتىڭ بىرنەشە رەت باسىن قوسىپ, ماقالانى تالقىلادىق. «قوستاناي وبلىسىنىڭ ۇزدىك ارحيۆ قىزمەتكەرى» اتتى بايقاۋ وتكىزدىك. بۇگىندە ارحيۆتەردە, قوعامدىق مادەني ورىنداردا «ەلباسى قوستاناي جەرىندە», «توبىلداعى قالاشىق», «ۋاقىت تەرەڭىنەن» اتتى فوتوقۇجاتتىق كورمەلەر مەن تاقىرىپتىق ەكسپوزيتسيالار جاساۋ ءىسى جالعاسىپ جاتىر. «قوستاناي ءوڭىرىنىڭ تانىمال ادامدارى» اتتى سەريا بويىنشا «ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرلەر» اتتى كورمە دايىندالىپ جاتىر.
ەلباسى ماقالاسىنان باستاۋ العان يىگىلىكتى ءىس تەك ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىمەن بىتپەيدى. بۇل تاريحشى عالىمداردىڭ, ولكەتانۋشىلاردىڭ, حالقىمىز بەن وتانىمىزدىڭ تاريحىنا جاي قاراي المايتىن تاعى باسقا دا زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىلا كوتەرۋىمەن, تياناقتى ەڭبەگىمەن جۇزەگە اسادى.
سالتانات تاسشانوۆا,
قوستاناي وبلىستىق اقپاراتتاندىرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جانە ارحيۆ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى
