ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىمەن تانىسا وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىنا, اتا-بابالارىمىزدىڭ تاپقىرلىعىنا, تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدىگىنە تاڭداي قاعىپ, تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز.
ماقالانىڭ نەگىزگى تۇجىرىمى حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن, ۇلتارالىق تاتۋلىعىن ساقتاي وتىرىپ, سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىستار مەن نىساندار رەتىندەگى عۇرىپتىق, ماڭىزى بار تاريحي وقيعالاردى كەڭىستىك بەتىنە شىعارىپ, ۋاقىت تارازىسىنا سالۋعا شاقىرادى. بۇل جولى ەلباسى حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنان سىر شەرتەتىن قۇندى دۇنيەلەر جايلى ايتتى. ەندىگى كەزەكتە ولاردى زەرتتەپ-زەردەلەپ جاستارعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. تابيعي جانە تاريحي-مادەني مۇرالار نىساندارىنىڭ تۇرلەرىن, كەڭىستىكتەگى ورنىن, پايدا بولۋ تاريحىن, وعان قاتىستى قازىرگى داستۇرلەرىن وقىپ-ۇيرەنۋ, قادىرلەپ-قاستەرلەۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ بولمىسىن وزگەگە دە, وزىمىزگە دە تانىتۋ جانە ساقتاۋ بارىسىن قولعا الۋىمىز كەرەك.
ەلباسى ماقالادا « ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر تەحنولوگيالار مۋزەيىن اشۋعا تولىق مۇمكىندىك بار ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. ماقسات – قازاقستان جەرىنەن تابىلعان قۇندى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن ارحەولوگيالىق كەشەندەردىڭ ەكسپوزيتسيالارىن قويىپ, تاريحي ءداۋىردىڭ قانداي دا ءبىر كەزەڭىنەن ماعلۇمات بەرەتىن مادەني ورىن قالىپتاستىرۋ. سوڭعى جىلدارى تۋريستىك سالانى دامىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. مىسالى, تالدىقورعان وڭىرىندەگى بىزگە جەتكەن مادەني مۇرالاردى سىرتتان كەلەتىن تۋريستەرگە تانىستىرۋ بارىسىندا تارتىمدىلىعىمەن, بىرەگەيلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن تاريحي-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى زامان تالابىنا ساي قالپىنا كەلتىرىپ, تۋريستىك نارىققا ۇسىنۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى, الماتى وبلىسىندا تاۋ الدى جازىقتارى مەن الاسا تاۋلى القاپتاردا ەجەلدەن حالىق ءجيى قونىستانعانىن ايعاقتايتىن تاريحي-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر وتە كوپ. ادامزات قوعامى دامۋىنىڭ باسپالداعى بولعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس تارماعىنىڭ بويىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك اۋماقتىق ماڭىزى بار ەرتە ورتا قالالار, سونداي-اق قولا, ساق-عۇن كەزەڭدەرىنىڭ جارتاستاعى سۋرەتتەرى, قورعاندارى مەن بالبال تاستارى, كەرۋەن جولدارىنىڭ بويىنداعى ساۋدا بەكەتى, اسكەري باقىلاۋ قونىسىن اتقارعان قاراۋىل توبەلەر مەن وربۇلاق, بورشا, اڭىراقاي سياقتى قازاق-جوڭعار سوعىسى كەزىندە كەسكىلەسكەن شايقاس بولعان ورىندار جەتەرلىك. وسىنداي ەرتە زامان تاريحىنان سىر شەرتەتىن رۋحاني-ماتەريالدىق مۇرالاردى وقىپ-ۇيرەنىپ, زەرتتەۋگە, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا ءتيىمدى پايدالانۋعا, عىلىمي-تانىمدىق, زياراتتىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا زور مۇمكىندىك بار. جەتىسۋ جەرىندە عىلىمي-تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا بولاتىن جەردىڭ ءبىرى – سارقان اۋدانى. اۋدان اۋماعىنداعى ەرتە ورتا عاسىردا گۇلدەنگەن ح-ءحىى عاسىرلاردا قارلۇق قاعاناتىنىڭ استاناسى بولعان ەجەلگى قويلىق (قايالىق) قالاسى بار. قالا ورنىندا تاريحيلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن, مەملەكەتتىك قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە تاريحي-ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى ورنالاسقان. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا انىقتالعان شىعىس مونشاسى حامام, باي ساۋداگەردىڭ ءۇيى مەن كەرۋەن سارايى, مۇسىلمان مەشىتى, بۋددا حرامى سەكىلدى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق عيماراتتاردى باستاپقى قالپىنا كەلتىرىپ, تابىلعان قۇندىلىقتاردى جادىگەر رەتىندە قويىپ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا تۇسسەك, سارقان اۋدانىنداعى قويلىق قالاسىن ورتالىق ازياداعى ورتا عاسىرلىق وركەنيەتتىڭ ءىرى ورتالىعى بولعانىن دالەلدەر ەدىك. قولدا بار قۇندىلىقتاردان اشىق اسپان استىنداعى تاريحي-ارحەولوگيالىق قورىق-باق اشۋ ارقىلى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ابدەن بولار ەدى.
ەۋروپا مەن ازيانى جالعاعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا كەزىندە ءار 150-200 شاقىرىم قاشىقتىقتا اكىمشىلىك جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ماڭىزى بار نىساندار سالىنعان. ونىڭ قاتارىندا قويلىق, كوكتۇما, ەكىوعىز سياقتى قالالار بولعان. وسى قالالاردىڭ 20-25 شاقىرىمىندا اۋدانى 200ح200 مەتر بولاتىن شاعىن ساۋدا جانە اسكەري بەكەتتەر بولعانىن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىپ وتىرمىز. بىراق الاكول اۋدانىنداعى جايپاق, ىنتالى, كولباي اۋىلدارىنا ارحەولوگتاردىڭ قولى جەتپەي جاتىر. ەگەر وسى ەلدى مەكەندەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزسەك, ءالى تالاي تىڭ دەرەكتەردىڭ كوزى اشىلادى. جالپى الاكول جاعالاۋىندا دەمالىسپەن قاتار تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن رەسۋرستار وتە كوپ.
كوكسۋ, قاراتال اۋداندارىنداعى ەكىوعىز (ەكۆيۋس), جارلىوزەك, مۇسابەك قالاشىقتارىن, بالقاش جانە كەربۇلاق اۋداندارىنداعى بوياۋلى, اعاشاياق, اقتام, قارامەرگەن جانە تاعى باسقا دا پايدا بولعان قالاشىقتاردى تەرەڭىرەك زەرتتەسەك, ۇستالىق, زەرگەرلىك, بىلعارى وڭدەۋ, قىشتان ىدىس جاساۋ, مەتالل وڭدەۋ كاسىبى دامىعانىن بۇلتارتپايتىن دايەكتەر تابار ەدىك. جالپى جەتىسۋ جەرىنىڭ شەشىلمەگەن جۇمباقتارى وتە كوپ. ەلباسى ماقالاسىنان كەيىن عالىمدارىمىز, تاريحشىلارىمىز, ىزدەنۋشى جاستارىمىز وسى جۇمباقتاردى شەشۋگە, بىلەك سىبانا كىرىسەدى دەپ ويلايمىن.
ماقالادا ايتىلعان «اڭ ءستيلى» باعىتى بويىنشا زەردەلەسەك, جەتىسۋ وڭىرىندەگى قۇلجاباسى, قاراباستاۋ, ەشكىولمەس, بايانجۇرەك, المالى تاۋلارىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەردىڭ باسىم بولىگىندە جۇپ تۇياقتى ۇساق جانۋارلار مەن جىرتقىشتاردىڭ, تاۋ ەشكىنىڭ قوزعالىستاعى بەينەسى, قۇلجا مەن ارقاردىڭ بەدەرلى بەينەلەرى, تاعى باسقا اڭنىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان. ميفولوگيالىق ونەرگە جاقىن بولعاندىقتان, الىستان قاراعاندا جارتاستاعى سۋرەتتەگى بەينەلەر تۇككە تۇرعىسىز سەكىلدى كورىنەدى. ال سۋرەتتەردىڭ سالىنۋ ماقامى مەن مازمۇنىنا تەرەڭ ۇڭىلسەك, اتا-بابالارىمىزدىڭ تىرشىلىك قارەكەتىن كورەمىز. تالدىقورعان قالاسىنىڭ ماڭىنداعى بۋراقاي, ەشكىولمەس, لاباسى تاۋلارىنداعى گرانيتتى القاپتارداعى اندەزيتتى دايكالاردا, ۇساق كريستالدى بازالتتى جارتاستاردا ەرتە زامانداعى ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي الىپ كۇشتىڭ, قۇنارلىقتىڭ نىشانى بولعاندىقتان جەر جىرتىپ جاتقان وگىزدىڭ, جاتقان اڭنىڭ بەينەلەرى ءجيى كەزدەسەدى. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن پروفەسسور زەينوللا ساماشەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندەگى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بايانجۇرەك, المالى, ەشكىولمەس تاۋلارىنىڭ تار شاتقالدارىندا شامامەن 3000-4000-عا جەتەتىن جارتاستاعى سۋرەتتەر بار ەكەن. ارينە, باسىم كوپشىلىگىندە اڭداردىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان. بۇل بۇگىنگى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىنىنا كۇمانىمىز جوق. مەن «اڭ ستيلىنە» قاتىستى ءبىر عانا جەتىسۋ وڭىرىندەگى بۇگىندە تانىمال بولعان زەرتتەۋلەردى ايتىپ وتىرمىن. ال ءالى ەلىمىز بويىنشا زەرتتەلمەي, سىرى اشىلماي جاتقان قانشاما قۇندىلىقتارىمىز بار.
ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىر عانا ۇلى جىبەك جولى تارماعى ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستاعى قابىلەتىنىڭ زور ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە وسەر ۇرپاقتىڭ ەلىنە, جەرىنە, وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرادى. اتا-بابامىزدىڭ قاسىق قانى قالعانشا قورعاپ, مۇرا ەتىپ بىزگە جەتكىزگەن قۇندىلىقتارىن سول قالپىندا ساقتاۋعا ۇيرەتەدى. قالپىن بۇزباعان دۇنيەلەردى كەلەر ۇرپاققا ۇسىنا بىلسەك, ولار ءتۇپ-تامىرىنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ, اتا-باباسىنىڭ بارلىق سالادا امبەباپ بولعانىن تانىپ, ماقتان تۇتىپ وسەدى دەگەن ويدامىن.
قۋات بايمىرزاەۆ,
ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تالدىقورعان
