تۇراقتىلىققا تولى جىل بولماق
تاياۋدا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى اتو براۋن قازاقستاندا ءىجو ءوسىمىنىڭ وتكەن جىلعى دەڭگەيىنە تالداۋ جاساپ, جاڭا جىلداعى ەكونوميكالىق قارقىننىڭ قالاي بولارىن ايتقان بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزدىق دەڭگەيدە ساقتالعانى ەلدەگى ماكروەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىن كورسەتەتىن جاقسى ينديكاتور دەپ باعالاۋعا بولادى.
̶ جاھاندىق احۋالدى ەسكەرسەك, كوپتەگەن ەلدەردىڭ دامۋ كورسەتكىشىندە پروبلەمالار بار. بۇل تۇرعىدا قازاقستان ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە جەتتى. «Doing Business» رەيتينگىندەگى «ادامي كاپيتال» يندەكسىندە ءوزىنىڭ پوزيتسيالارىن جاقسارتتى. بۇگىندە الەم كۇردەلى جاعدايدا ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك, وسى ورايدا سانكتسيالىق ماسەلەلەردىڭ سالدارى بار. بۇل احۋال اياسىندا ءتيىستى كەدەرگىلەر تۋىندايتىنى انىق. بىراق دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتى ءۇشىن 2019 جىلى ىشكى رەفورمالاردى كۇشەيتكەن ابزال. اسىرەسە قازاقستانعا ونىمدىلىك باعىتىنا ەكپىن قويۋ كەرەك, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ارقىلى تابىس كولەمى ءوسىپ, ادامدارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى, − دەدى اتو براۋن. دۇنيەجۇزىلىكتىڭ بانك وكىلى 2019 جىلى ەل ۇكىمەتى نازارعا الاتىن باعىتتاردىڭ ءبىرى بانك سەكتورى بولۋى ءتيىس ەكەنىن دە ايتقان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە شاعىن بيزنەسكە قاجەتتى مۇمكىندىكتەردى ۇسىنۋ ءۇشىن بانك سەكتورىن رەفورمالاۋ ماڭىزدى بولماق. بۇگىندە مەملەكەتتىڭ جەكە سەكتورعا قاتىسۋىن تومەندەتۋ تۇرعىسىندا ۇكىمەتتە ءتيىستى باعدارلاما بار. بۇل رەتتە جەكە سەكتور نارىقتىق جاعدايدا دامىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ءىرى كاسىپورىنداردى ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك تۋماق.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقىنى 1,5 ەسە, بيۋدجەتتىك ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ورتاشا العاندا 35%-عا كوتەرۋ, قوسىمشا الەۋمەتتىك جاردەماقىلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل ءوسىم حالىقتىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن تۇراقتاندىرىپ, الەۋمەتتىك احۋالدىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى.
ازيا دامۋ بانكىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنە سايكەس, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2019 جىلى 3,5% مولشەرىندە بولادى. بۇعان دەيىن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ 2019 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى 3,8% بولاتىنىن حابارلادى. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم بيىل 9,4 مىڭ اقش دوللارىن قۇراپ, 2023 جىلى 12,1 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن ۇلعايادى. ال وڭدەۋ ونەركاسىبى – 4,1%, تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسى – 3%, اۋىل شارۋاشىلىعى – 6,4%, قۇرىلىس سالاسى – 4,1%, ساۋدا – 4,4% ءوسىم كورسەتپەك. 2019 جىلى ەكسپورت كولەمى − 54,1 ميلليارد اقش دوللارىن, يمپورت كولەمى – 32,9 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراماق. ال ەلىمىزدە 88 ميلليون توننا مۇناي وندىرىلمەك. ينفلياتسيا دەڭگەيى بۇعان دەيىنگى جوسپارعا سايكەس 4-6% مولشەرىندە ساقتالادى.
ەلدىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنە اسەر ەتەرىن فاكتورلار مەن قانداي تاۋەكەلدەرگە بارۋعا تۋرا كەلەتىنىن, ناقتى قانداي سالالار ەكونوميكا تىزگىنىن ۇستايتىنىن ساقا ساراپشىلاردان سۇراپ كورگەن ەدىك. سولاردىڭ ءبىر لەگىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ماقسات حالىق, «Pro gente» ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ەكونوميست:
– الەمدەگى قارجىلىق شيەلەنىستەردىڭ ارتىپ, ساۋدا سوعىسىنا ۇلاسىپ جاتقان ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە سالىپ جاتقان سانكتسيالارى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تۇرالاۋىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى بىلتىرعى كورسەتكىشتى ساقتاسا, بيىل ءبىز ءۇشىن تۇراقتى بولار ەدى. دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا تالداۋ جاساعان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى – 3,1 پايىزدىڭ كولەمىندە بولماق. ال دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامى 3,5 پايىزدىق كورسەتكىشكە سايادى. ەلدەگى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىگىنىڭ جوسپارىنا سايكەس ءىجو 3,8 پايىز بولماق. بۇعان دەيىنگى 2 جىلدا, ياعني 2017-2018 جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسى 4 پايىزدىق دەڭگەيىندە ساقتالعان بولاتىن. وسى تۇراقتىلىق 2019 جىلى دا ساقتالاتىن بولسا, ەكونوميكا ءۇشىن جاقسى كورسەتكىش بولار ەدى. ايتا كەتەرلىگى, تەڭگە ەركىن اينالىمعا ەنگەننەن بەرى ەلدىڭ ءىجو-ءسى اقش دوللارىمەن ەسەپتەگەندە 2 ەسە تۇسكەندىگىن كورىپ وتىرمىز. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو 13 600 اقش دوللارىن قۇراسا, 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا 10 مىڭ دوللاردان تومەندەگەن. كەلەر جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى تابىسى ورتاشا دەڭگەيدى قۇرايتىن دامۋشى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلادى دەگەن ءۇمىت بار.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى دامۋ كورسەتكىشتەرى سانالاتىن مۇناي-گاز, تاۋ-كەن سالاسى دەسەك, الداعى ۋاقىتتا بۇل قاتارعا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا باسىم باعىتتار رەتىندە تانىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دا جاتقىزۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ءبىر عانا مىسال, كورشى قىتاي مەملەكەتى قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە سۇرانىسىن ارتتىرۋدا. راسىمەن, ەلىمىزدەن شىعاتىن ەت, ۇن, ءسۇت, ماي ونىمدەرى قىتايدا ايتارلىقتاي سۇرانىسقا يە. كەلەر جىلى بۇل سالانىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋ ءۇشىن ارنايى كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل دا مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ كولەمىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرعانىنىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار لوگيستيكا سالاسىن دا اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, ۇلى جىبەك جولى يدەياسىن جاڭعىرتىپ, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» ءدالىزى سالىنۋىنىڭ ءوزى اتالعان سالانىڭ جاندانۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتپەك. ەلدەگى لوگيستيكا سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بولادى دەپ ويلايمىن.
باۋىرجان يسكاكوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت:
– ءاربىر نارىقتىق قاتىناستارداعى مەملەكەتتىڭ العا قويعان ماقساتى − ەلدىڭ سىرتقى يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن ارتتىرۋ, شىعارىلاتىن ونىمدەر كولەمىنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساۋ. وسىعان بايلانىستى ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنداعى مەملەكەت ءۇشىن كەلەشەكتە يندۋستريالدى دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ, «نۇرلى جول» جانە «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ وزەكتى بولماق. سوندىقتان دا وسى باعدارلامالار ەسەبىنەن وڭدەۋشى ونەركاسىبى − 4,2%, اۋىل شارۋاشىلىعى – 5,7%, قۇرىلىس سالاسى – 4,0%, كولىك – 5,1%, ساۋدا 3,5% دەڭگەيىندە نەعۇرلىم جوعارى ءوسۋ قارقىنى كۇتىلۋدە دەپ ايتۋعا بولادى. ەگەر وسى باعدارلامالار قالىپتى داميتىن بولسا, سىرتقى ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزەر زارداپتارىنىڭ الدىن الۋعا بولادى.
اجار بەيسەنباەۆا, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
− ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى, سۇرانىستىڭ قالىپتى جاعدايى, شيكىزاتتىڭ ورتاشا باعاسىنىڭ تۇراقتى دەڭگەيىنە تاۋەلدى بولادى. دەگەنمەن, حالىقتىڭ تۇتىنۋ جانە ەكسپورتتىڭ بىرقالىپتى جانە تۇراقتى ءوسۋى ەسەبىنەن ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ جوعارىلاۋىندا ورنىقتى جانە ۇدەمەلى ەكونوميكالىق سەرپىن كۇتۋگە بولادى. 2019 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى 3,9-4,2 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا درايۆەرى رەتىندە اگرارلىق سەكتوردى اتاۋعا بولادى. سەبەبى مەملەكەت تاراپىنان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن تسيفرلاندىرۋ ماقساتىندا, بيولوگيالىق اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءۇي شارۋاشىلىعى مەن فەرمەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ, ءتيىمدى جاڭا قۇرالدار پايدالانۋ ارقىلى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار اتقارىلۋدا.
مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا كەلەر بولساق, ارينە بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەر ەتىپ, شيكى مۇنايدى ەكسپورتتاۋ بويىنشا بيۋدجەتكە تۇسەتىن ءتۇسىم ازايادى. سونىمەن قاتار مۇناي باعاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزەدى. تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى ءوندىرىس سەكتورىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ مەحانيزمىن كۇشەيتۋ اۋاداي قاجەت. مەملەكەت ەكونوميكانىڭ وسىنداي باعىتتارىنا باسىمدىق بەرۋدە.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان
