جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى

بيىلعى جولداۋىندا ەلباسى “قا­زاقستان-2030” دامۋ ستراتەگيا­سى مەن ونىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىق ناتيجەسىن بىلاي قورىتىندىلادى: - ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 2008 جىلى ەكى ەسەگە ارتتى; -  ورتاشا ايلىق جالاقى – 5 ەسەگە, ال زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى –  3 ەسەگە ءوستى; - ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭ­گەيىنەن از تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى –  4 ەسەگە, ياعني 50 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن ازايدى; - ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى 65-تەن 68 جاسقا دەيىن ۇلعايسا, انا ءولىمى ەكى ەسەگە ازايىپ, بالا تۋ ءبىر جارىم  ەسەگە ءوستى; - 652 مەكتەپ پەن 463 دەن­ساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى. وسى جەتىستىكتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دا مويىنداپ, قازاق­ستاندى ادام الەۋەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى بار ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىپ وتىر. جولداۋدا قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن  بەس باستى باعىت ايقىن­دال­عان. بىرىنشىدەن, ەكونوميكانى داعدا­رىستان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ ماسە­لەسى تۇر.  ول ءۇشىن ەلباسى بيزنەس-ورتانى جاقسارتۋ, قارجى سەكتورىن نىعايتۋ جانە سەنىمدى قۇقىقتىق ورتانى قالىپ­تاستىرۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. 1.1.  دامىعان كاسىپكەرلىك سەك­تور كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالايدى. دەپۋتاتتار تاراپىنان وتكەن جىلى قولدانىستاعى زاڭناماعا جەكە كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى بويىن­شا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ونىڭ باس­تى ماقساتى – تەكسەرۋلەردىڭ جالپى سانىن ازايتۋ جانە بيزنەس­كە اكىمشىلىك قىسىمداردى تومەن­دەتۋ. جالپى العاندا, وسى زاڭ  مەملە­كەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ كۇتىلۋدە. دۇنيەجۇزىلىك بانك “بيزنەستى جۇرگىزۋ” اتتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى.  2008 جىلى قازاقستاننىڭ رەي­تينگى 181 ەلدىڭ ىشىندە 70-ورىندا بو­لا­تىن, ال 2007 جىلى 80-ورىندا  ەدى. وتكەن جىلعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان 183 ەلدىڭ ىشىندە 63-ورىندا, قىرعىزستان 41, وزبەكستان 92-ورىندا,  رەسەي 120-ورىندا, بەلورۋسسيا 58-ورىندا. سينگاپۋر وسى رەيتينگ بويىنشا ءتورت جىل قاتارىنان ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. بيزنەس ورتانى جاقسارتۋ ماق­سا­­تىندا وتكەن ايدا قولدانىستاعى زاڭنامالارعا زاڭدى تۇلعالاردى مەم­لەكەتتىك تىركەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل زاڭنىڭ ماقساتى – “كاسىپورىندى اشۋ” ينديكاتورى بويىنشا دۇنيە­­جۇزىلىك بانك رەيتينگىسىندە قازاق­ستاننىڭ ۇستانىمىن ودان ءارى جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. زاڭمەن ادىلەت ورگاندارىندا بيزنەستى اشۋدا شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتى­لەرىن تىركەۋ ۋاقىتى ءبىر جۇمىس كۇنىنە دەيىن, ال قالعان زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋ ۋاقىتى 10 جۇمىس كۇنىنەن 7 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىس­قار­تىلدى جانە تاعى دا باسقا جەڭىلدىكتەر كوزدەلدى. زاڭ­ناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر قازاق­ستاننىڭ بيزنەسكە قاتىستى رەي­تينگىسىن بۇدان كەيىن دە وزگە­رۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىز. ەلباسى تاعى دا ءبىر ناقتى ماق­سات­تى العا قويدى. ول قولايلى بيز­­نەس ورتاسى بار 50 ەلدىڭ قاتا­رىنا ەنۋ ماقساتى. وسىعان وراي مى­ناداي جۇمىستار اتقارىلۋى ءتيىس. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى” دەپ اتاعان وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى ەنگىزىلەدى. سوندىق­تان ءبىز نەسيەلەر بويىنشا پايىز­دىق ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نە­سيەنى ءىشىنارا كەپىلدەندىرۋ, بيزنەس جۇرگىزۋگە سەر­ۆيستىك قولداۋ كورسە­تۋ, مامانداردى قايتا دايارلاۋ جانە ولاردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ, جاستار پراكتيكاسى مەن الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولىگىندە قولدانىستاعى زاڭنا­مالارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋىمىز قاجەت. وڭىرلەردى دامىتۋ ەل ەكونومي­كا­­سى­نىڭ نەگىزىن قالايدى. قازىرگى كەز­دە وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن دامى­تۋ ءۇشىن  ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتا­لىقتارىن قۇرۋ قاجەت. وسىعان باي­لانىستى, باتىستا مۇناي-گاز سەك­تورى, حيميا ونەركاسىبى, جابدىق­تار ءوندىرىسى مەن كولىكتى دامىتۋ قولعا الىناتىن بولادى. ورتالىقتا, سولتۇستىكتە, وڭتۇستىك پەن شىعىستا كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى, اتوم جانە حيميا ونەر­كاسىبى, اگرارلىق ين­دۋستريانى دامىتۋ قاجەت. ودان باسقا, الما­تى جانە استانا قالا­لارىن دا دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. وڭىرلەر­دەگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات ماسەلەسى باستى نازاردا  بولادى. قازىرگى تاڭدا 7 الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەرلىك كورپوراتسيالار جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ميسسياسى  ءوڭىر­دە­گى باسە­كە­گە قابىلەتتى وندىرىستەردى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ. ودان باسقا, ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك جوبالارىن ىسكە اسىرۋ مەن  ونداعى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىن جاقسارتۋ ەدى. كورپو­راتسيالار قۇرىلعاننان بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. الايدا, 7 كورپورا­تسيانىڭ 3-ءنىڭ جۇمىسى دامىپ, ناتيجەلى بولىپ وتىر, ال قالعان­دارى ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەنى شەشۋمەن كەلە جاتىر. ەندىگى جەردە, ولار “بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى وڭىرلىك كورپورا­تسيالار” دەپ اتالىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلەتىن بولادى. بۇل كورپوراتسيا­لار اكىمدەردىڭ باسشىلىعىمەن ءوڭىر­لەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. 1.2. ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسى تۇراقتى بولۋى قاجەت. قارجى جۇيە­سىنىڭ تۇراقتى بولۋىنان جول­داۋداعى كوزدەلگەن بارلىق جوسپار­لاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى تاۋەلدى بولادى. اتاپ ايتقاندا, باسەكەگە قابى­لەتتى الماتى قارجى ورتالىعىنىڭ دا جۇمىسى جاندانادى. وسى ماق­ساتتاردا قولدانىستاعى “كونتسەس­سيالار تۋرالى” زاڭعا ءتيىستى وزگەرىس­تەر ەنگىزىلەتىن بولادى, وندا ەرەكشە قۇقىقتىق مارتەبەسى بار جوبالىق ۇيىمدار قۇرۋ كوزدەلەدى. ودان باسقا, ەكونوميكالىق اي­ماق­تار تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. 1.3. بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋدە ازاماتتار مەن كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ماسەلەسى دە  نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. سەنىم­دى قۇقىقتىق ورتانىڭ بار بولۋى ىشكى جانە سىرتقى ينۆەستيتسيالار تارتۋدا ماڭىزدى بولىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا سوت جۇيەسىنىڭ اشىق­تىعىن نىعايتۋ, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, حالىقتىڭ قۇقىقتىق ءما­­دەني دەڭگەيىن ارتتىرۋ كوزدەلەدى. ەكىنشىدەن, جەدەل يندۋستريا­لاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە قول جەتكىزۋ ءما­سەلەسى تۇر. مەنەدجمەنتتى حالىقارالىق دامىتۋدىڭ الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىقتىڭ 2009 جىلعى ەسەبىندە  قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگى رەيتينگىسى وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 3 ۇستانىمعا كوتەرىلىپ, 36-شى ورىنعا شىقتى. رەيتينگ ءنا­تيجەلەرى قازاقستان­نىڭ داعدارىسقا قارسى  ساياساتى­نىڭ دۇرىستىعىن راستايدى. جولداۋدا ەلباسى ەكونومي­كانى داعدارىستان كەيىن دامى­تۋداعى مىندەتتەردى اتاپ ايتتى. ەكونوميكانى دامىتۋدا يننو­ۆاتسيالار, سەرپىندى باستامالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار ەندىرۋ ماڭىز­دى بولىپ كەلەدى.  جولداۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا يننوۆاتسيا­لىق قىزمەت تۋرالى زاڭنامانى جەتىل­دىرۋ قاجەت. ەلىمىزدە يننوۆا­تسيالىق قىزمەت تۋرالى دەربەس زاڭ جوق. “يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملە­كەتتىك قولداۋ تۋرالى” قولدانىس­تاعى زاڭدا تەك قانا ۇلتتىق يننو­ۆاتسيالىق قورعا عانا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلىپ كەلدى.  ودان باسقا, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا بايلانىسىن قۇرۋ, تەحنوپاركتەردى ۇتىمدى پايدالا­نۋدى شەشۋ بارىسىندا تالپىنىس­تار بولدى. بىلتىرعى جىلى قول­دانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەردە يننوۆاتسيالىق قىز­مەت سۋبەك­تىلەرىنىڭ شەڭبەرى ۇل­عايتىلدى. يننوۆاتسيالىق گرانت­تار بەرۋ ارقىلى يننوۆا­تسيالىق جوبالاردى قارجىلاندى­رۋدىڭ پارمەندى تەتىكتەرى قاراستى­رىلدى. بيىلعى جولداۋدا وسى ماقسات­تارعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ وتىر. وسى قاراجاتتاردى يگەرۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. ال “عىلىم تۋرالى” زاڭنىڭ جوباسى تەزىرەك قاراۋدى قاجەت ەتەدى. 2005 جىلدان باستاپ ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنى قۇرۋ جانە دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان بولاتىن. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جالپى ىشكى ءونىمنىڭ قۇرىلىمىنداعى يننوۆاتسيالىق ونىمدەردىڭ ۇلەسى 2005 جىلى 1,58 پايىزدى, 2006 جىلى 1,53 پايىز­دى, 2007 جىلى 1,19 پايىزدى, 2008 جىلى 0,7 پايىزدى قۇرايدى. يننو­ۆاتسيالىق تۇرعىدا بەلسەندى كاسىپ­ورىندار بارلىق كاسىپورىن­دار سانىنىڭ تەك قانا 4 پايىزىن قۇرايدى. بۇگىندە يننوۆاتسيانى دامىتۋ سالاسىندا بىرقاتار قولايسىز جاع­دايلار ورىن الىپ وتىر. ولار جايلى ەسەپ كوميتەتىنىڭ اقپاراتى بار. 2010 جىلدان باستاپ “يندۋس­تريالىق بەسجىلدىق” باستالادى. وسى باعىت بويىنشا ەلدى 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان جەدەل يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامى­تۋدىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى مەن  قازاقستاندى يندۋستريالان­دىرۋدىڭ كار­تاسىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. كار­تاداعى 162 جوباعا ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 6,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى. كارتادا باتىس قازاقستان وب­لى­سىندا 8 جوبانى  سالۋ قاراستى­رىل­عان, وعان تارتىلاتىن ينۆەستي­تسيانىڭ كولەمى 18 ملرد. 746 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قۋاتتىلىعى جىلىنا 7400 توننا زىعىر مايىن شىعارا­تىن مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋ زاۋىتى, ورال قالالىق جىلۋ ەنەرگيا ستانساسى, جىلىنا 2073 توننا ەت بەرەتىن دامىعان ينفرا­قۇ­رى­لىمى بار زاماناۋي مال بور­دا­قىلاۋ الاڭى, وڭىرلىك دەڭگەيدە  500 مال باسىنا ارنالعان ءسۇت-تاۋارلى فەرما سالۋ, “بيۋللەر” فير­ماسى­نىڭ ديىرمەن كەشەنىن سالۋ, ميا تامىرىن قايتا وڭدەۋ تسەحىن سالۋ جانە جۇمىسىن ۇيىم­داس­تىرۋ,  گاز ايدايتىن اگرەگاتتار مەن گازدى-تۋربينالى ەلەكتر ستانسالارىن ازىرلەۋ جانە داي­ىن­داۋ كوزدەلگەن. جاقىن ارادا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ودان باسقا, قولدانىستاعى زاڭ­ناماعا قازاقستاندىق قامتۋ ماسە­لەلەرى بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسى وزگەرىستەر ەل ەكونوميكاسىنا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. ەلدى ينفراقۇرىلىمدىق دامى­تۋدا ەنەرگەتيكا, كولىك جانە تەلە­كوممۋنيكاتسيا سالالارىن جاڭ­عىر­تۋعا باستى كوڭىل بولىنەتىن بولادى. ولار ەكونوميكانى جەدەل ءارتاراپ­تاندىرۋعا جانە ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى سەگ­مەنتى - ول اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ. وتكەن جىلى بۇل سالاعا  بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان كومەك كور­سەتىلدى. يندۋستريالىق بەس جىل­دىقتا اگروونەركاسىپتىك كە­شەن­دە ونىمدىلىكتى ەكى ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ودان باسقا, شەشى­لەتىن ماسەلە – ول ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتتا ەلدىڭ عىلىمي تەحنولو­گيالىق دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالاارالىق جوسپارى ازىرلەنەتىن بولادى. ۇشىنشىدەن, ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بولاشاققا بەلسەندى ينۆەس­تيتسيالاۋ  ماسەلەسى تۇر. ادام رەسۋرستارىنىڭ سانى مەن ساپاسى كەز كەلگەن ەلدىڭ بولاشا­عىن ايقىندايتىن اسا ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلاتىندىعى بارىمىزگە ءمالىم. ءوز كەزەگىندە, ادام كاپيتالى يننوۆاتسيانىڭ جانە ەكونومي­كانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ باس­تى قوزعاۋشىسى. وسى ماقساتتا زاڭ­ناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. تورتىنشىدەن, قازاقستاندىق­تاردى ساپالى الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەت­تەر­مەن قامتا­ماسىز ەتۋ جونىندەگى ماسەلە. وسىعان بايلانىستى, الەۋ­مەتتىك سالاعا قاتىستى ماسەلە­لەر قاتارىندا تۇرعىن ءۇي, ياعني حالىق­تى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇر. وتكەن جىلى ۇلەستىك قۇرىلىسقا قاتىسۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدا ءتيىستى زاڭمەن ناقتى مەحانيزم قۇرىلعان بولاتىن. وسى ماقساتتا قولدانىس­تاعى زاڭناماعا تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق سالا ماسەلەلەرى بويىن­شا  وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. جولداۋداعى باستى وزگەرىس – ول  حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتۋدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىسى ارقىلى جاڭا ءادىس ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. بولاشاق­تا, سالىمشىلار تۇرعىن ءۇي قۇ­نى­نىڭ ءبىر بولىگىن بانكىدە جيناپ, قىم­بات ەمەس  نەسيە الاتىن بولادى. 2011 جىلى تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نالدىق شارۋاشىلىقتى كەڭ اۋ­قىم­دى جاڭعىرتۋدىڭ 2020 جىلعا ارنالعان جوسپارى ازىرلەنەدى. تۇيىندەي كەلگەندە, قازاق­ستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى تەك قانا ەلىمىزدە ۇلتارالىق كەلىسىم ساقتالعاندا عانا ورىن الادى. جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ اركىمنىڭ دەربەس مىندەتى بولىپ تابىلاتىن­دىقتان, ونى ىسكە اسىرۋدا بارشا­مىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن. نۇرلىعايىم جولداسباەۆا, سەناتتىڭ ەكونوميكالىق جانە وڭىرلىك ساياسات  كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى. سايلاۋشىلار سەنىمىن اقتاۋ – باستى بورىش ءاربىر ادامنىڭ اتقارعان ءىسى­نىڭ جەمىستى بولىپ, يگى ناتيجەگە قول جەتكىزۋى ونىڭ كۇندەلىكتى ءومىر تىنىسىن تەرەڭ اڭعارۋىمەن تىعىز بايلانىستى. العا قويعان ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا جاساعان قادامى حالىقتىڭ كوڭى­لىنەن شىعىپ, قولداۋعا يە بولىپ جاتسا, بۇل ونىڭ ەڭبەگىنە بەرىل­گەن  بيىك باعا بولىپ تابىلادى. وسى ءبىر تالاپ تۇرعىسىنان قاراعاندا زاڭ شىعارۋشى­لىق قىزمەت ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە كەلەدى. سوندىقتان دا نۇروتاندىق دەپۋتاتتار توقسان سايىن ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنا ارنايى ساپارعا شىعىپ, كوپشىلىكپەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرادى. مۇنداي باسقوسۋلار كەزىن­دە سايلاۋشىلار وزدەرى جاۋاپ ىزدەپ جۇرگەن سان قيلى ساۋال­داردى ورتاعا سالىپ, شىن كوڭىلدەن پىكىر الىسادى. ەل ادامدارىنىڭ العا تارتقان ماسەلەلەرى تەك قانا قابىلدانىپ جاتقان زاڭدار ساپاسىنا قاتىستى ەمەس, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ سان سالالى قىرىن قامتيدى. ادەت­تەگى­دەي, مۇنداي كەزدەسۋلەردە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ەڭبەكپەن, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ, جالا­قىنى ءوسىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى پروبلەمالارى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق­قا قاتىستى سۇراقتار قويىلادى. وسىنداي جۇزدەسۋ بارىسىندا حالىق قالاۋلىلارى ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارۋعا ءتيىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ايقىنداۋعا مۇمكىندىك تۋادى. دەپۋتاتتار وڭىرلەردەن ورالعان سوڭ فراكتسيا مۇشە­ل­ەرى سايلاۋشىلار كوتەرگەن بارلىق پروبلەمالارعا تالداۋ جاساپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شەشىمدى تالاپ ەتەتىندەرىن ءوز جۇمىستارىنداعى اۋقىمدى مىندەت رەتىندە العا قويادى. ولاردى شەشۋ ىسىنە ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ساپار قورىتىندىسى بويىنشا دايىندالعان پروبلەمالاردى جيناقتاپ, پرەمەر-مينيستر مەن باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ اتىنا ساۋال سالۋ تاجىريبەسى قولعا الىنعان. مىسالى, 2009 جىلدىڭ اياعىندا فراكتسيا اتقارعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شەشىمىن تابۋى ءتيىس بىرقاتار ناقتى پروبلەمالار ۇكىمەتتىڭ الدىنا باتىل قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ بارلىق ءوڭىر­­لەرىنە ءتان شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىن­دارىن نەسيەلەۋگە, ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تەرىس سالدارلارىن جويۋعا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ۇيگە قاتىستى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى پروبلەمالارعا باسا نازار اۋدارىلدى. ۇكىمەت قابىلداعان شارالاردىڭ ناتيجەلەرى بويىن­شا سايلاۋشىلاردى حاباردار ەتۋ ماقساتىندا اتقارىل­عان شارالار ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانىپ, كوتەرىلگەن پروبلەمالاردى شەشۋ اياعىنا دەيىن جەتكى­زىلۋ ءۇشىن پارلامەنتتىك باقىلاۋ ودان ءارى دە جۇرگىزى­لىپ وتىرىلادى. وسى ورايدا قوردالانىپ قالعان كوپتە­گەن ماسەلەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىل­عا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا كورىنىس تاپتى. تۇتاستاي العاندا, سوڭعى ءبىر جىلدىڭ وزىندە بارلىق باعىتتار بويىنشا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى. بىراق مۇنىمەن بارلىق ماسەلە تولىق شەشىمىن تاپتى دەۋگە بولمايدى. ماسەلەن, ءالى كۇنگە دەيىن 260 مىڭ بالا بالالار باقشاسىنىڭ كەزەگىندە تۇرعاندىعى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى. سوندىقتان بۇل يگىلىكتى باستاما الدا دا جالعاسۋى ءتيىس. ەلباسىمىز ءوزىنىڭ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا  وسى پروبلەماعا ەرەكشە ماڭىز بەرىپ,  ءتيىستى ورىندار الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويدى. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسى 2010-2012 جىل­دارى 217 مىڭ ورىنعا, 2013 جىلى 34,6 مىڭ ورىن­عا كوبەيەدى. ال, 2009-2015 جىلدارى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەر سانىن  335-كە ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. وتكەن جىلدىڭ وراق ناۋقانى رەسپۋبليكامىز ءۇشىن بەرەكەلى بولعاندىعى بەلگىلى. 2009 جىلدىڭ استىعىن ساتىپ الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك رەسۋرستارعا ۇكىمەت بيۋدجە­تىنەن 11,2 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 22 قاڭتارىنا 620,8 مىڭ توننا استىق ساتىپ الىندى. 2009 جىلعى 27 قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, “ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پوراتسياسى” اق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرىنەن 2,0 ملن. توننا استىق ساتىپ الۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 16 قاڭتارىنا  ساتىپ الىنعان استىق كولەمى 814,9 مىڭ تونناعا جەتتى. ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋ جونىندەگى مەملە­كەتتىك كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس, كورپوراتسيا ۇلتتىق قوردان قارىزعا بەرىلگەن قاراجات ەسەبىنەن 3 ملن.تونناعا دەيىن استىق ساتىپ الادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا بۇل كورسەتكىش 2,6 ملن.توننانى قۇرادى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالا جۇيەسىندە كوندومينيۋم وبەكتىلەرىن باسقارۋ نىساندارىن جەتىلدىرۋگە بايلانىستى قايتا قۇرۋ جۇرگىزۋگە, قولدا بار تۇرعىن ءۇي قورىن كۇتۋ مەن جاڭارتۋ ءۇشىن قارجى تەتىگىن انىقتاۋعا باعىتتالعان “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋ­رالى” زاڭ قابىلداندى. زاڭدا قاراستىرىلعان شارالار كوپ ءپا­تەرلى ءۇيدى ۇستاۋعا, كۇردەلى ءجون­دەۋگە  جوسپارلى تۇردە بىرتىندەپ قاراجات جيناۋعا جانە ولاردىڭ جۇمسالۋىنىڭ اشىقتىعىن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تۇرعىن ۇيلەردەگى ليفتىلەر جۇمىسى سىن كوتەرمەيتىن جاعدايدا. اكىمدىكتەر مەن كاسىپكەرلەر ليفتىلەردى جوندەۋ مەن كۇتىمىن قارجىلاندىرۋدى ءوز مەنشىكتەرىنە الۋعا ءازىر. بىراق, “تۇرعىن ءۇي قاتىناس­تارى تۋرالى” زاڭ نورمالارىنا سايكەس, ليفتىلەر كون-دو­مينيۋم وبەكتىلەرىنىڭ ورتاق م ۇلىگىنە جاتقىزىلىپ, پاتەر يەلەرىنىڭ ورتاق م ۇلىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ليفتىلەردى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نەمەسە جەكە مەنشىك قۇرىلىمداردىڭ مەنشىگىنە بەرۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. وسى ماسەلە ۇكىمەتتىڭ 2010 جىلعا ارنالعان زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن جانە ونى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى”  زاڭ جوباسىن پىسىقتاۋ بارىسىندا شەشۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ء“بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق” دەيدى حالىق دانالىعى. ەگەمەن ەلىمىزدە    دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن­دا اتقارىلىپ جاتقان شارالار وتە قوماقتى. بۇگىنگى زامانا تالابىنا ساي مەديتسينالىق ورتالىقتار قاتارى جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. اقىسىز مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدى كولەمى  شەڭبەرىندە ساتىپ الىنىپ وتىرعان ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسىن رەتتەۋ جونىندە ارنايى تاپسىرما بەرىلدى. بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەردە مەديتسينالىق قىزمەت اياسىن كەڭەيتىپ, ەمدەلۋشىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ىشكى باقىلاۋ قىزمەتى قۇرىلدى. بۇگىنگى كۇنگە بۇل قىزمەت بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەر بازاسىندا جۇمىس جاساۋدا. مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن باسقارۋدىڭ ەكىنشى جۇيەسى – تاۋەلسىز ساراپشىلار ينستيتۋتى بولىپ تابىلادى. ولار ەمدەلۋشىلەردىڭ قاجەت كولەمدە ءتيىستى مەديتسينالىق قىزمەت الۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنە تاۋەلسىز ساراپتامالار جۇرگىزەدى. ەمدەلۋشىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا  وڭىرلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارى­نىڭ جانىنان ەمدەلۋشىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى قوعامدىق كوميتەتتەر ۇيىمداستىرۋ ءىسى دە قاراستىرىلعان. بۇل كۇندە قازىنالى قازاقستان بۇكىل الەمگە ءتان عالامدىق داعدارىستىڭ قيىندىقتارىن ەڭسەرىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ حالىققا ارناعان بيىلعى جول­داۋىندا ەڭسە كوتەرگەن ەل الدىنداعى تاياۋداعى ون جىل ىشىندە اتقارىلۋعا ءتيىستى  ماڭىزدى مىندەتتەر اي­قىندالدى. دەپۋتاتتاردىڭ “نۇر وتان” حدپ فراكتسياسىنا مۇشە بولىپ تابىلۋى ولاردىڭ ەل الدىنداعى, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. وسىنى تەرەڭ سەزىنگەن حالىق قالاۋلىلارى سايلاۋشىلار مۇددە­سىنە قىزمەت ەتۋدى وزدەرىنىڭ باستى بورىشى دەپ بىلەدى. دىنمۇحامەد  حامەتوۆ, “نۇر وتان” حدپ-نىڭ پارلامەنت ماجىلىسىندەگى فراكتسياسى اپپاراتىنىڭ كونسۋلتانتى. ايتايىن دەگەنىم... قارت انا سۇراۋى قاناعاتتاندىرىلا ما؟ ەرزات الزاقوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. شويبەكوۆ باۋىرجاندى “اۋدي-80” ماركالى كولىگىمەن مەرت ەتكەن ىشكى ىستەر ورگانى قىزمەتكەرى ءمايىتتى مورگتان الىپ, ورىس زيراتىنا كومىپ تاستاعان كىناسى دالەلدەنگەنىمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل ءىستى اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىرعان كورىنەدى. وسى اقپان ايىنىڭ 4-14 جۇلدىزى ارالىعىندا وڭىرلەردە سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا مەنىڭ قوعامدىق قابىلداۋىمدا بولىپ, ءوزىنىڭ جالعىز ۇلىنىڭ ولىمىنە جاۋاپتى كۇدىكتىنى ىزدەستىرۋ كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان ادىلدىك تابا الماعان ن.جۇماشەۆانىڭ جانايقايىن جەتكىزگىم كەلىپ وتىر. قايعىرىپ, ادىلدىك ىزدەگەن انا وسىدان بەس جىل بۇرىن ۇلى شويبەكوۆ باۋىرجاندى “اۋدي-80” ماركالى كولىگىمەن مەرت ەتكەن ىشكى ىستەر ورگانى قىزمەتكەرىنىڭ كىناسى دالەلدەنگەنىمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل ءىستى اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىرعاندىعىن العا تارتادى. ياعني, 2005 جىلدىڭ 13 تامىزىندا وسى اتالعان قىلمىس ورىن الادى, الايدا وسى قىلمىسقا قاتىستى ازاماتتىڭ جەرگىلىكتى ىشكى ىستەر ورگانىندا باسشىلىق قىزمەتتە ىستەۋىنە بايلانىستى بۇل اتالعان وقيعا دەر كەزىندە اشىلمايدى. قايتىس بولعان ازاماتتىڭ ءمايىتىن كۇدىكتى ءوزى قورعاشتاپ تۇركىستان قالالىق مورگىنا جاسىرىپ قويادى. ول جەرگە شويبەكوۆ باۋىرجاننىڭ ءمايىتىن ىزدەپ كەلگەن تۋىستارىنا ونىڭ ءمايىتىنىڭ ول جەردە جوق ەكەنىن ايتقىزدىرىپ شىعارىپ سالادى. كەيىن كۇدىكتى ءمايىتتى مورگتان الىپ ورىس زيراتىنا كومىپ تاستايدى. ۇلىنىڭ ءمايىتىن تابۋ ءۇشىن اشىنعان انا ارتىنان 8 اي ىزدەۋ سالىپ ارەڭ تابادى. وندا دا ۇلىنىڭ ءمايىتىنىڭ ەشقانداي جۋرنالعا نومىرلەنبەگەن, تىركەلمەگەندىگىنەن بىرنەشە ءمايىتتى قازۋعا تۋرا كەلگەن. وسى ىسكە بايلانىستى بىرنەشە كۋاگەرلەر بولسا دا, جالعىز ۇلىنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان كۇدىكتىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن بوستاندىقتا جۇرگەنىن قارت انا ۇلكەن قىنجىلىسپەن ايتادى. وسى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مۇقيات قاراپ, ناتيجەلەرى بويىنشا زاڭدا كورسەتىلگەن مەرزىمدە ماعان جانە ارىز يەلەرىنە جاۋاپ بەرۋىن سۇرايمىن. سەناتورلار ساۋال جولدادى سەناتتىڭ وسى بەيسەنبىدەگى كە­زەكتى جالپى وتىرىسىندا 26 دەپۋ­تاتتىق ساۋال جاريالانعان بولاتىن. ولار ۇكىمەت باسشىسى مەن بىرقاتار مينيسترلەرگە ارنالدى. دەپۋتاتتىق ساۋالداردا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسارتۋعا قاتىستى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. 2006 جىلعى 24 ماۋسىمدا ءازىر­بايجان, قازاقستان, قىرعىز رەس­پۋبليكالارى, رەسەي فەدەراتسياسى, تاجىكستان, تۇركىمەنستان جانە ءوز­بەكستان رەسپۋبليكالارى اراسىندا ەسىرتكى قۇرالدارى, پسيحوتروپتىق زاتتار جانە پرەكۋرسورلاردىڭ زاڭ­سىز اينالىمىمەن كۇرەس جونىندە ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك اقپا­رات­تىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان بولاتىن. كەلىسىم 2009 جىلعى 22 ناۋرىزدا كۇشىنە ەندى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات بەرىك يماشەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مي­نيس­ترى ك.ماسىموۆتەن ۇيىمداعى ورتالىقتىڭ ەرەكشەلىگىنە وراي كە­لى­سىم تالاپتارىن ساقتاۋ ءۇشىن ۇكى­مەتتىڭ قاۋلىسىن قابىلداۋدى وتىنەدى. دەپۋتات قۋانىش ايتاحانوۆ پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى­نىڭ  شىمكەنت قالاسى مەن ءتۇر­كىس­تان, ارىس, كەنتاۋ, سارىاعاش, سايرام, تولە بي, ورداباسى اۋداندارىنان كەلگەن 200-دەن استام تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىش-حاتتارى سەبەپ بولعانى ايتىلدى. ولاردىڭ كەزىندە پايىزدىق ۇستەمەسى جوعارى يپوتەكالىق جانە تۇتىنۋشىلىق ماقساتقا  نەسيە العاندىقتارىن, الايدا, الەمدىك داعدارىستىڭ اسەرىنەن جاعدايلارىنىڭ ناشارلاپ كەتكەندىگىن, ەندى يپوتەكالىق جانە تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرىن تولەي الماي وتىرعاندىعىن ايتىپ, اتالعان ماسەلە بويىنشا كومەك كورسەتۋدى سۇرايدى. ق.ايتاحانوۆتىڭ پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆتىڭ اتىنا جول­داعان تاعى ءبىر ساۋالىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا حالىق سا­نى­ كوپ جانە حالىقتىڭ تابيعي ءوسۋ قار­قىنى وتە جوعارى. الايدا, وبلىستا دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا بيۋد­جەت­تەن ءبولى­نەتىن قارجى ءبىر ادامعا شاققاندا رەسپۋبليكانىڭ ورتا كورسەتكىشىنەن 20 پايىزعا, ال حا­لىققا تەگىن بە­رىلەتىن مەديتسي­نالىق كومەكتىڭ كە­پىلدىك كولەمى 30 پايىز­عا از. باس­تاپقى مەديتسينالىق كو­مەك كورسەتۋ وبەكتىلەرىنىڭ ماتە­ريال­دىق-تەح­نيكالىق بازاسى تومەن بولىپ وتىر. قازىرگى كەزدە وبلىستا­عى قۇ­رى­لىسى 2008 جىلى باستالىپ كەيىن­نەن قارجى جەتىسپەۋدىڭ سال­دارىنان سەكۆەسترلەنگەن 4 دەنساۋ­لىق ساقتاۋ وبەكتىلەرىنىڭ قۇرىلى­سى وتكىر تۇرعان ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. سوندىقتان وسى نىسانداردى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2010 جىلى 2 000 000 مىڭ تەڭگە قارجى كەرەك ەكەنى ايتىلعان. سەناتور قۋانىش سۇلتانوۆ قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­مەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆتىڭ اتى­نا دەپۋتاتتىق ساۋالىندا الماتى وبلىسىنىڭ قىتايمەن شەكارالاس پانفيلوۆ  اۋدانىنىڭ بىرنەشە ەلدى  مەكەندەرىندە, اۋدان ورتالىعى – جاركەنت قالاسىندا بيىل ادەت­تە­گى­دەن تىس وراسان كوپ قار جاۋعا­نى, ودان سۋ تاسقىنى باستالىپ, مىڭ­داعان ۇيلەرگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانى ايتىلدى. تۇرعىن ۇيلەر, ەلدى مەكەندەر زارداپقا ۇشىراسا, مەملەكەت كومەك كورسەتۋگە ءماجبۇر بولادى. سوندىقتان پانفيلوۆ اۋدانىنا ناقتى كومەك كورسەتۋدى وتىنەدى. سونىمەن قاتار, الماتى, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل وبلىستارىنا قار كوپ تۇسۋىنە بايلانىستى وسىن­داي سۋ تاسقىنى قاۋپى بار ەكەنى, ونىڭ الدىن الۋ شارالارىن نازار­دا ۇستاۋ قاجەتتىگى ايتىلادى. كو­كەي­كەستى ماسەلەنى كوتەرگەن بۇل ساۋال­عا سونىمەن قاتار سەنات دەپۋ­تاتى ن.نۇرمانبەتوۆ تە قول قويدى. 2010 جىلى قازاقتىڭ ايگىلى كومپوزيتورى ءارى ديريجەرى, ءداۋ­لەسكەر دومبىراشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, كسرو-نىڭ حالىق ءارتىسى, “حالىق قاھارمانى” نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ تۋعانىنا 85 جىل تولادى. دارا ديريجەرلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دە تانىلىپ, دۇنيە جۇزىنە ايگىلى  “وتىرار سازى” ۇلتتىق اسپاپتىق وركەسترىن ۇيىمداستىرۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, وتاندىق ونەر تاريحىندا  وشپەس ءىز قالدىردى. ۇلت ماقتانى­شىنا اينالعان تۇلعانىڭ مادەنيە­تى­مىزدى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ جانە ونىڭ ەسىمىن تاريحتا قالدىرۋ ماقساتىن­دا  الماتى قالاسىندا كومپوزيتور­دىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ورناتۋعا جانە تۇرعان ءۇيىن مۇراجايعا اي­نالدىرۋعا ۇكىمەت تاراپىنان قول­داۋ كورسەتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن قاجەتتى قاراجات ءبولۋىڭىزدى سۇرايمىز, — دەلىنگەن دەپۋتات اقان بيجانوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋا­لىندا. بۇل ساۋالعا ءبىر توپ دەپۋتاتتار قول قويعان. دەپۋتات ا.بيجانوۆتىڭ تاعى ءبىر ساۋالى “مۇناياسپاپ” اكتسيونەرلىك قوعامىنداعى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە قاتىستى تۋىنداعان ماسەلە­لەر­دى شەشۋگە ارنالىپ وتىر. وندا دەپۋتات مەملەكەتتىك حاتشى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­دا­باەۆتان وسى ماسەلەگە وراي ديپ­لو­­ماتيالىق ارنالار ارقىلى ءجار­دەم­دەسۋدى وتىنەدى. دەپۋتات تولەگەن مۇحامەدجانوۆ جامبىل اتىنداعى قازاق مەملە­كەت­تىك فيلارمونياسىنىڭ بەتكە تۇ­تار ماقتانىشى بولىپ تابىلاتىن ب. بايقاداموۆ اتىنداعى مەملەكەت­تىك حور كاپەللاسىنا “اكادەميا­لىق” دەڭگەيدى بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستى­رۋدى سۇراپ, مادەنيەت جانە اقپا­رات ءمينيسترى م.قۇل-مۇحام­مەد­­تىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جول­دادى. مينيسترگە اقمولا وبلى­سى­نىڭ جاقسى اۋدانىنداعى كالي­نين, قايراقتى, يشيم اۋىلدىق وكرۋگتە­رى مەن كيەۆ جانە تاراسوۆكا اۋىل­دارىندا “حابار”, “قازاق­ستان”, “ورت - ەۆرازيا”, “ەل ارنا” تەلەارنالارىنىڭ حابارى ساپاسى­نىڭ تومەندىگى دەپۋتات سەرىك اياعا­نوۆتىڭ ساۋالى دا جولداندى. دەپۋتات يۋري كۋبايچۋكتىڭ ساۋالىندا مەتان گازىن وندىرۋگە قوسىمشا ەنەرگيا رەسۋرسى رەتىندە اۋقىمدى تۇرعىدا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. سەناتور بۇل سالانى دامىتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا­سىن قارقىندى دامىتۋ جولدارى­نىڭ ءبىرى بولاتىنىنا سەنىم ارتادى. دەپۋتات سۆەتلانا جالماعام­بەتوۆا وتىرىستا بىرنەشە ساۋال جول­دادى. ونىڭ ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى­نا جولداعان ساۋالىندا 2009 جىلعى استىقتىڭ ساتىلۋى مەن تاسىمالىن جەدەلدەتۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىل­دى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترى اقىلبەك كۇرىشباەۆقا جولداعان ساۋالىندا اسىل تۇقىمدى مال شا­رۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ تەتىكتە­رىن قايتا قاراۋدى ۇسىنادى. ساۋال­دا سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىن بىرتە-بىرتە وزگەرتۋدى, وتپەلى كەزەڭ مەرزى­مىن قاراستىرۋ تۋرالى ايتىلدى. بۇل ساۋالعا سەناتورلار س.اياعانوۆ, س.ەڭسەگەنوۆ, ج.نۇر­عاليەۆ تا قول قويعان. سۆەتلانا جالماعامبەتوۆانىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيس­ترى ءا.قۇسايىنوۆقا جولداعان تاعى ءبىر ساۋالىندا اقمولا وبلىسىن­داعى قورعالجىن اۋىلىنا دەيىنگى جول قۇرىلىسىن ساپالى اياقتاۋ قاجەتتىگى جانە استانادان اقمول اۋىلىنا دەيىنگى جول بولىگىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن وتىنەدى. دەپۋتاتتار ساۋالدارىندا ەل ءومىرى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋ جونىندە وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا شولۋدى الداعى ماقالالارىمىزدا تاعى دا جالعاستىراتىن بولامىز. سەرىك قاراجان, جۋرناليست.