ۇندەستىك مۇراتى – وركەندەۋ
ومىردە ەكى ادام رەنجىسىپ قالسا دا ولاردىڭ قايتادان ءبىر-بىرىنە سەنىممەن قاراۋى قيىن. ءتىپتى ەكى دوس رەنجىسسە دە ءبىرىن ءبىرى كەشىرۋى مۇمكىن, بىراق ءوزارا قارىم-قاتىناسىندا بۇرىنعىداي الاڭسىزدىق, مولدىرلىك بولا قويمايدى. سول سياقتى, ءارتۇرلى قوعامدىق نەمەسە ساياسي كوزقاراستاعى ادامدار, ولاردىڭ ۇيىمدارى ارالىقتارىندا قايشىلىق, كەيدە كوپە-كورنەۋ بىتىسپەس قارسىلىق بولسا, ونى ەڭسەرىپ, ءبىر-بىرىمەن كەلىسىمگە كەلۋى, ەكى جاقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى تىڭداۋى, ءوزارا كەشىرىمگە جۇگىنۋى – مۇلدە كۇردەلەنىپ-اق كەتەدى. ارينە, ونى دا كۇردەلەندىرەتىن ادامدار, سولاردىڭ مىنەز-قۇلقى, بىلىمدىلىگى, ومىرگە كوزقاراس دارەجەسى, ىشكى مادەنيەتى. بۇل – تابيعي قۇبىلىس, ويتكەنى, ءارتۇرلى توپتار, بىرلەستىك, قوعام جەكە ادامداردان تۇرادى. ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ دە سونداي, ءتىپتى ونداي جاعداي بولا قالسا, باسىلۋى قيىن, بولماشى ۇساق-تۇيەكتەن ورشىگەن ءورت شىعىپ, بىتىسپەس كەك كەۋلەپ, ادامداردىڭ اراسى الشاقتاپ كەتەرى دە حاق. ال ەكى ەل, مەملەكەتتەر اراسىنداعى تۇسىنىستىكتىڭ اقىرى حالىقتار اراسىنداعى وراسان زور اپاتتارعا اپارىپ سوعارىن ادامزات تاريحىنان بىلەمىز.
ومىردە ەكى ادام رەنجىسىپ قالسا دا ولاردىڭ قايتادان ءبىر-بىرىنە سەنىممەن قاراۋى قيىن. ءتىپتى ەكى دوس رەنجىسسە دە ءبىرىن ءبىرى كەشىرۋى مۇمكىن, بىراق ءوزارا قارىم-قاتىناسىندا بۇرىنعىداي الاڭسىزدىق, مولدىرلىك بولا قويمايدى. سول سياقتى, ءارتۇرلى قوعامدىق نەمەسە ساياسي كوزقاراستاعى ادامدار, ولاردىڭ ۇيىمدارى ارالىقتارىندا قايشىلىق, كەيدە كوپە-كورنەۋ بىتىسپەس قارسىلىق بولسا, ونى ەڭسەرىپ, ءبىر-بىرىمەن كەلىسىمگە كەلۋى, ەكى جاقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى تىڭداۋى, ءوزارا كەشىرىمگە جۇگىنۋى – مۇلدە كۇردەلەنىپ-اق كەتەدى. ارينە, ونى دا كۇردەلەندىرەتىن ادامدار, سولاردىڭ مىنەز-قۇلقى, بىلىمدىلىگى, ومىرگە كوزقاراس دارەجەسى, ىشكى مادەنيەتى. بۇل – تابيعي قۇبىلىس, ويتكەنى, ءارتۇرلى توپتار, بىرلەستىك, قوعام جەكە ادامداردان تۇرادى. ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ دە سونداي, ءتىپتى ونداي جاعداي بولا قالسا, باسىلۋى قيىن, بولماشى ۇساق-تۇيەكتەن ورشىگەن ءورت شىعىپ, بىتىسپەس كەك كەۋلەپ, ادامداردىڭ اراسى الشاقتاپ كەتەرى دە حاق. ال ەكى ەل, مەملەكەتتەر اراسىنداعى تۇسىنىستىكتىڭ اقىرى حالىقتار اراسىنداعى وراسان زور اپاتتارعا اپارىپ سوعارىن ادامزات تاريحىنان بىلەمىز.
دىندەر تاريحى دا بۇكىل ادامزات تاريحىمەن تىكەلەي استاسىپ, بايلانىسىپ جاتقان ءارى تەرەڭ, ءارى قاتپارى قالىڭ كۇردەلى تاريح. سان عاسىرلاردان بەرى, مىڭداعان جىلدار بويىنا وركەنيەتتىڭ ءورىسى مەن دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ كەلە جاتقان دا, كەيدە بەلگىلى, كەيدە قۇپيا, جۇمباعى مەن اشىلماعان سىرى مول قاۋىم – وسى دىندەر قاۋىمداستىقتارى. ءدىننىڭ ىقپالدىلىعى, مىقتىلىعى, قۋاتتىلىعى – ادام ساناسىندا. ءدىن دە بارلىق قۇبىلىستار سياقتى, ادامنىڭ ساناسىمەن قابىلدانادى, دىنگە ادام ساناسىمەن سەنىپ, بەرىلەدى. ءدىن ادام ساناسىنا اللانىڭ اتىمەن كەلەدى. اللا بىرەۋ. قاسيەتتى قۇراندا دا ايتىلعانداي, اللا جالعىز. ال ءدىن سانالۋان. سول دىندەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ شىققان تەگى, جۇگىنەر سوڭى – ءبىر اللا. ادامداردىڭ دا, ادام تاڭداعان ءدىن جولى دا, مويىنداعان جالعىز اقيقات تا بۇكىل ادامزات ءۇشىن دە, بۇكىل الەمدىك دىندەر ءۇشىن دە جالعىز اللا. دۇنيە ءجۇزىنىڭ مۇسىلماندارى دا, يۋدەيلەرى دە, حريستياندارى دا, كاتوليكتەرى دە, بۋددالارى دا اللا جالعىز دەيدى. وعان قازىرگى زاماندا ەشكىمنىڭ تالاسى دا, داۋى دا جوق. ال تاريحتا دىندەر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك, قايشىلىق, ءتىپتى جاۋلاسىپ, ءبىتىسپەس سوعىستاردى دا ادامزات باسىنان وتكىزىپ كەلەدى.
قازىر دۇنيە ءجۇزىنىڭ وزىق ويلى تۇلعالارى وركەنيەتتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى وي ءوربىتىپ, پىكىر سالىستىرۋدا. ءارتۇرلى بولجامداردا سان دا, شەك تە جوق. ءدىن تۋرالى تولعامدار سول بولجامداردىڭ ەڭ وزەكتىسى تۇرعىسىنان سانالادى. اسىرەسە, وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا ايتىلعان سامۋيل حانتينگتوننىڭ «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» تۋرالى بولجامىنىڭ توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاستار ءالى دە تولاستاعان جوق, قايتا مەزگىل-مەزگىل جاڭا تولقىنمەن ورەكپىپ تۇرادى. جانە ول پىكىرتالاستار نەگىزسىز دە ەمەس.
دۇنيە ءجۇزىنىڭ گەوساياسي قۇبىلىستارىندا وركەنيەتتى قوعامدار, بۇكىل الەمدىك قاۋىمداستىقتى كوپ جاعدايدا قاپى قالدىرىپ, شاراسىزدىق كورسەتەتىن توسىن قاۋىپ پايدا بولدى. ول قاۋىپ – تەررور – لاڭكەستىك. لاڭكەستىك – ادامنىڭ ادامعا ارامدىقپەن جاسايتىن جاسىرىن, استىرتىن قاستاندىق ارەكەتى. بۇل – اشىق سوعىس ەمەس. باتىر جۇرەك ادامداردىڭ اشىق ايقاسى ەمەس.
كوپتەگەن ءدىن تانۋشىلار, ساياسات ساراپشىلارى ومىردە بولىپ جاتقان كەز كەلگەن لاڭكەستىك, قان توگۋشىلىك ارەكەتتەردى دىندەرمەن بايلانىستىرىپ, باعا بەرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الدى. قاندى ارەكەتتەرگە كوبىنە ءدىن اتىن جامىلىپ جۇرگەن, دىنگە ەشقانداي قاتىناسى جوق لاڭكەستىك توپتار ەكەنىنە دە ەشكىم ءمان بەرمەيتىن بولدى. شىن مانىندە ەكى مىڭجىلدىق توعىسىپ, ادامزات ءححى عاسىرعا اياق باسقان شاقتا جەر بەتىندەگى لاڭكەستىك ارەكەتتەر بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارتاراپقا جايىلدى. جۇمىر جەردىڭ ءار بولشەگىنە ورنالاسقان ەلدەر مەن مەملەكەتتەردىڭ كەڭىستىگىندە ەشكىم بولجاي الماعان جاعدايدا, ەشقانداي سوعىس نەمەسە قاقتىعىسقا قاتىناسى جوق ادامداردىڭ بەيبىت, بەيكۇنا توپتارىنا استىرتىن لاڭكەستىك ارەكەتتەر جاسالىپ, جازىقسىز قۇرباندىققا شالىنۋى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتى قاتتى قوبالجىتىپ, الاڭداتارى ءسوزسىز. لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە اللاعا سىيىنىپ, قۇلشىلىق ەتە تۇرىپ, اللانىڭ ءامىرى دەپ بارۋ – پەندەنىڭ, ادامنىڭ ازعىنداۋى. قازىر ادامزاتتىڭ ءححى عاسىردا الەمدىك وركەنيەتتىڭ ءوركەندەگەن تۇسىندا ءدال بۇگىنگىدەي لاڭكەستىك سوعىس ءداۋىرىنە ۇرىنۋى – جالپى دامىعان ەلدەردىڭ ءوزىندەگى تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, قوعامداردى, ادامي قۇندىلىقتاردى, سانانى ءىرىتىپ, شىرىتۋگە باعىتتالعان لاس نيەتتەرىنىڭ سالدارى. لاڭكەستىكتىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر جانە ونى بەلگىلى ءبىر ءدىن وكىلدەرىمەن بايلانىستىرۋدىڭ ەشقانداي نەگىزى جوق. وكىنىشتىسى – قولىندا الاپات كۇش, شەكسىز قارجىسى, ىقپالدى اقپارات قۇرالدارى بار الەمدىك توپتار لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە تۇرمىسى تومەن, ءبىلىمى جوق قانداي دا ۇگىت, ناسيحات پەن شامالى قارجىنىڭ ىقپالىنا وڭاي تۇسەتىن ادامداردى جالداپ الادى دا, سول بەيشارالاردىڭ ءوزىن قۇربان ەتىپ, سولار ارقىلى بۇكىل ءبىر ۇلت نەمەسە ءدىن قاۋىمداستىعىنا تەلي سالادى. مۇنداي «سانانى جۋ» ءتاسىلى ۇزاق جىلداردان بەرى اقاۋسىز جۇمىس جاساپ كەلەدى. كوپ جاعدايدا لاڭكەستىك ارەكەتتەر ورىندالا سالىسىمەن كوپتەگەن الەمدىك باق-تار وعان بىردەن «يسلامدىق» سيپات بەرۋگە جانتالاسا اسىعىپ, اقپارات تاراتىپ جاتادى. بۇل دا بەلگىلى جوسپارمەن جاسالاتىنىنا جاي حالىق ەشقانداي ءمان بەرىپ جاتقان جوق. ارينە, مۇنداي پيعىل, نيەت الەمدىك قوعامدىق پىكىر تۇرعىسىندا يسلام دىنىنە كۇدىك تۋعىزىپ, وعان نۇقسان كەلتىرۋ ءۇشىن جاسالاتىنى بەلگىلى. مۇندايدا لاڭكەستىك كورىگىن اقپاراتتىق سوعىس قوزدىرىپ-اق باعادى. الايدا, شىندىق, اقيقات ۋاقىت وتە كەلە ءبارىن دە ورنىنا قويادى. بىراق ءدىن وكىلدەرىن قارالاۋ نيەتى بىردەن كورىنەدى. حالىقارالىق تەرروريزم تابيعاتى جانە ولاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرى تۋرالى حالىقارالىق دارەجەدەگى پوليتولوگتار دانيەل ەستۋلين «سەكرەتى بيلدەربەرگسكوگو كلۋبا», دج.پاركينس «يسپوۆەد ەكونوميچەسكوگو ۋبيتسى», نيكولاي ستاريكوۆ «شەرشە ليا نەفت», نيكولاي زلوبين «ۆتوروي نوۆىي ميروپوريادوك» اتتى ەڭبەكتەرىندە كوپ ماعلۇمات بەرەدى. ول ەڭبەكتەرمەن تانىسقان ادام تەرروريزمنىڭ ەشقانداي دا «يسلامدىق» سيپاتى, بەت بەينەسى جوق ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە الادى.
قازاقستاندا دىندەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن رۋحاني كەلىسىمدىلىك اۋانىن قالىپتاستىرىپ, ونىڭ شىنايى مازمۇنى مەن گۋمانيستىك ءارى بەيبىتشىلىك, قايىرىمدىلىق, ىزگىلىك كەلبەتىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ۇتقىر ءارى ساليقالى ساياسات ۇستانىپ, وسى جولدا ناقتى شارالارعا باستاماشى بولىپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قازاقتىڭ جاس استاناسىندا دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن شاقىرۋداعى نەگىزگى ماقساتى دا ءدىننىڭ ادامزات وركەنيەتىندەگى شەشۋشى ءارى ىقپالدى قىزمەتىن ەلىمىزدىڭ ىنتىماعى مەن رۋحاني تازالىعىمەن دامۋىنا مەيلىنشە باعىتتاۋ, سونداي-اق الەمدىك ءدىندەر تۋرالى قوعامدىق پىكىرگە دە بەتبۇرىس جاساۋ ەدى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنت نيۋ-يورك قالاسىندا بولعان ايگىلى 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندەگى تەررورلىق, لاڭكەستىك ارەكەت-اپاتتان كەيىن دە قاندى وقيعالاردان سوڭ بۇكىل الەم سەسكەنىپ, دەمىن ىشىنە تارتىپ, جاسالعان جاۋىزدىقتارعا لاعنەت ايتىپ تۇرعان, ءالى ناقتى قىلمىسكەرلەر انىقتالماي, كەيبىر جاڭساق ساياساتشىلار كۇدىگىن يسلام دىنىنە باعىتتاعان تۇستا ەڭ العاشقى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ, «لاڭكەستىكتى يسلام دىنىنە تەلۋدىڭ ەشقانداي نەگىزى جوق» دەگەن تۇجىرىمىن باتىل جاريالاپ, ءوز دالەلىن ورتاعا سالعان. پرەزيدەنتتىڭ بۇل سوزىنە تەك يسلام الەمى عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساليقالى ورتاسى قۇلاق سالىپ, نازار اۋداردى. ول وسى ۇستانىمىن ۇنەمى ناقتى دالەلدەرمەن جوعارى دارەجەدەگى مەملەكەت, ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, ديپلوماتتار مەن ساياساتكەرلەر, ساراپشىلاردىڭ پىكىر الىسۋ باس-قوسۋلارىندا ايتىپ كەلەدى.
ەكىنشى مىڭجىلدىق باستالعان شاقتا ورىن العان كوپتەگەن عالامدىق قايشىلىقتار, تەررورلىق ارەكەتتەر ءورشىپ تۇرعان شاقتا ءبىزدىڭ ەلباسى الەم حالىقتارىنىڭ ورتاق جۇگىنىسى, ورتاق سەنىمى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر ۇنقاتىسۋىنا شاقىردى. ول 11 قىركۇيەكتەگى سويقاندى وقيعادان كەيىنگى كۇدىك, سەنىمسىزدىك دىندەر اراسىن دا داعدارىسقا ۇشىراتىپ, توسىرقاتىپ قالعان كەز ەدى. الدىن الا 2001 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا استاناعا ساپارى جوسپارلانعان قاسيەتتى تاق يەسى ريم پاپاسى يوانن پاۆەل II-ءنىڭ كەلۋى دە بىرنەشە كۇن بەلگىسىز كۇيدە قالدى. سول جولدا ۇندەستىك قازاقستان باسشىسى مەن كاتوليكتەر ءدىنىنىڭ جەتەكشىسى اراسىندا بولدى. ريم پاپاسى پاۆەل ءىى استاناعا كەلدى. تاريحي كەزدەسۋ بولدى. دۇنيە ءجۇزى كاتوليكتەرىنىڭ كوسەمى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ گۋمانيستىك كوزقاراستارى مەن ۇسىنىس-پىكىرلەرىنە قولداۋ ايتتى. مۇنداي كەزدەسۋ رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ مازمۇنىن بايىتتى. ەلىمىزدە ءدىنارالىق تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىكتىڭ اۋانىن كەڭىتتى. ادامدار اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتتى. ەلىمىزدىڭ بىرلىگى كۇشەيىپ, قوعامنىڭ قارىم-قاتىناسىندا اشىقتىق پەن ىنتىماقتاستىق كۇشەيدى.
پرەزيدەنت باستاماشىلدىعىمەن ەڭ العاشقى دىندەر باسشىلارىنىڭ سەزىنە كەلگەن ءدىن قايراتكەرلەرى مەن وكىلدەرى اۋەل باستا بۇل باسقوسۋعا ءۇنسىز عانا «ءالىپتىڭ ارتىن بايقايىق» دەگەن سىڭايداعى قالىپتارىنان ەلباسىمەن كەزدەسىپ, ديدارلاسقاننان كەيىن-اق ءوزارا اشىلا سويلەسىپ, جاھاندانۋ زامانىندا دىنارالىق قاتىناستاردىڭ سيپاتى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالىپ, جاس مەملەكەتتىڭ اياق الىسىنا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرە باستادى.
وسىلايشا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءۇش جىلدا ءبىر وتكىزىلەتىن دۇنيە ءجۇزى ءدىنباسىلارىنىڭ جاڭا ينستيتۋتى پايدا بولدى. ءاربىر سەزدەن سەزگە دەيىن استانادا وتەتىن ءدىنباسىلارىنىڭ كەزەكتى سەزىنە ىنتا, قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرۋشىلەردىڭ قاتارى, ءدارەجەسى ءوسىپ, بۇل كەزدەسۋدىڭ قوعامدىق سالماعى ارتىپ كەلەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى مامىردىڭ سوڭعى كۇندەرىندە استانادا وتەتىن ءىV سەزگە الەمنىڭ 40-تان استام ەلىنەن جۇزگە جۋىق كورنەكتى ءدىن قايراتكەرلەرى قاتىناسادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل القالى جيىندا دا دىندەر, ۇلتتار اراسىندا جالپى الەمدىك ادامزات قوعامىنىڭ ءبۇگىنگى قايشىلىقتارى مەن ولاردى ەڭسەرۋ, دىندەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك, قارىم-قاتىناستىق, قوعام دامۋىنىڭ وركەنيەتتى جولدارىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى ساليقالى پىكىر الىسىلماق.
ءدىننىڭ ءبىزدىڭ قوعامداعى ورنى, ىقپالدىلىعى مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىگىمىزبەن بىرگە قايتا جانداندى. بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ارنايى بابىندا «تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە ءمۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ءناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا ەشكىمدى ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايتىندىعى» جازىلدى. ەلىمىزدەگى بارلىق كونفەسسيالار زاڭ اياسىندا كەلىسىمدىكپەن, ۇندەستىكپەن تەڭ ءومىر ءسۇرۋدى ءومىر سالتىنا اينالدىردى. ءدىن كونفەسسيالارى ارالىعىنداعى تولەرانتتىلىق پەن ءوزارا سىيلاسىمدىلىق جاعدايى ۇلتارالىق تاتۋلىقپەن تىكەلەي استاسىپ, ءبىر شاڭىراق استىندا جاسامپازدىق پەن ىنتىماقتاستىقتى ساقتاپ, وركەندەۋگە بارلىعى بىردەي ىنتالى بولۋىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىق ەڭ باستى قۇندىلىعىمىزعا اينالدى. ەلباسى ءوزىنىڭ ءاربىر سوزىندە باسا نازار اۋدارىپ ايتاتىنى دا, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە العىشارتتى سەبەپ بولارى دا ەل اراسىنىڭ تىنىشتىعى, ادامداردىڭ قوعامداعى ءوزارا تۇسىنىستىگى, سىيلاسىمدىلىعى ەكەنىندە ەشكىمنىڭ دە داۋى جوق. حالىق, قوعام تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىككە, سىيلاسىمدىلىق پەن تۇسىنىستىككە مۇددەلى. تەك وسىنداي بىرلىك جاعدايىندا عانا ەكونوميكانى وركەندەتىپ, تۇرمىس الەۋەتىن جاقسارتۋعا بولاتىنىن حالىق ءوزى تۇسىنەدى.
كەزەكتى ءىV الەمدىك دىندەر سەزىنىڭ كۇن تارتىبىندە تالقىلاناتىن باستى تاقىرىپ تا «ادامزاتتىڭ تاڭداۋى – بەيبىتشىلىك ءجانە كەلىسىم». قازىر قانداي دا قايشىلىقتى قۇبىلىستاردىڭ تاڭقالارلىق جىلدامدىقپەن قىسقا مەرزىمدە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن شارپىپ ءوتۋى ءبىر جاعىنان اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ عاجاپ دامۋى بولسا, ەكىنشىدەن, جاڭا قوعام, ۇرپاقتىڭ سونداي قۇبىلىستارعا اسا سەزىمتالدىعى. قالاي بولعان كۇندە دە ىزگىلىكتى, زايىرلى مەملەكەتتەر ءارتۇرلى قوعامدىق قايشىلىقتاردان ءدىندى قورعاپ, ولاردىڭ تولەرانتتىعىنا كومەك كورسەتۋى كەرەك. مەملەكەت ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا سايكەس ءدىن ىسىنە تىكەلەي ارالاسا المايدى. بىراق, زاڭدىق كەڭىستىكتىڭ ساقتالۋىنا ارينە مۇددەلى. سول ارقىلى ءدىني كونفەسسيالاردىڭ تازالىعى ساقتالماق. سول سياقتى ءدىن كونفەسسيالارى دا مەملەكەت ءىسىنە ءتىكەلەي ارالاسىپ, مەملەكەت ورىندارىندا, مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاستاردى ۇگىتتەپ, ۋاعىز جۇمىستارىن ءجۇرگىزە المايدى. ونداي شەكتەۋلەر پارتيالار جانە باسقا قوعامدىق ۇيىمدارعا دا قويىلعان. ياعني, ادام قۇقىعىنا, ادام تاڭداۋىنا قول سۇعىلماۋىن قامتاماسىز ەتەرلىك قۇقىقتىق كەڭىستىك جاعدايىن تۋعىزۋ – مەملەكەتتىڭ ءمىندەتى. ءاسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-ءونۋى, ولاردىڭ دۇنيەتانىمى مەملەكەتتى بەيجاي قالدىرا المايتىنى انىق. قازىر جاس ۇرپاق ساناسىنا تالاس كوپ. ءدىني ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر دە ءارتۇرلى ۋاعىز ارقىلى جاستاردى ءوز جاعىنا, ءوزدەرىنىڭ يدەولوگياسىنا تارتقىسى كەلەتىنى قۇپيا ەمەس. اشىعىن ايتۋ كەرەك, ءاسىرەسە, ءارتۇرلى ءدىني سەكتالاردىڭ بەلسەندى ارالاسۋى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ بىرلىگىنە دە, مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا دا كادىمگىدەي نۇقسان كەلتىرەتىنى انىق. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەر مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇراقتانۋىنا, قوعامنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءدىني, مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ كوزى اشىق بولۋىنا مۇددەلى بولعانى ابزال. عاسىرلار بويى قازاق حالقىندا قالىپتاسقان رۋحاني قازىناعا جاتاتىن يگى ءداستۇر, سالت سانانى دا ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ەجەلدەن الدىمەن اللاعا جۇگىنىپ, قاسيەتتى اتا بابالارىمىزدىڭ, اكە-انالارىمىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءداستۇرى, سالتى بار. ودان ەشكىم جامان بولعان ەمەس. كەرىسىنشە, جانىمىزدىڭ, ارىمىزدىڭ تازالىعىنا اسەر ەتەتىن رۋحاني پارىز ەمەس پە؟ اتادان قالعان اسىل مۇرا ۇرپاق ساناسى مەن ساپاسى ەمەس پە؟ اتا-انامىزدىڭ رۋحىن سىيلاپ, ولارعا قۇران باعىشتاعاننان ەشكىم ازىپ كەتكەن جوق. كەرىسىنشە, ارۋاق اتتاپ, ارۋاق سىيلاماعاندار تەكسىزدىككە, قاتىگەزدىككە بارىپ جۇرگەن. كەيبىر يەگىنىڭ استىنا قاۋعا ساقال قويىپ, شولاق شالبار كيگەندەر ءبىلىمسىنىپ: «اكەڭ ءولدى جەرلەدىڭ, ەندى ۇمىت, جىلىن بەرمە, باسىنا بارما», دەپ ۋاعىز جۇرگىزەتىنى كىمگە ونەگە, قانداي سانا قالىپتاستىرماق؟
ءدىن – الدىمەن سانا. ءبىلىم. كەز كەلگەن باسىن ساجدەگە قويىپ, ءوزى تۇسىنبەيتىن سوزدەردى بىرەۋدىڭ اۋزىنان جاتتاپ الىپ جاتقان پەندە ءدىندى تولىق ءتۇسىنىپ, قۇلشىلىق ەتىپ ءجۇر دەگەنىمىز اسىعىستىق بولار. مەشىت – اللانىڭ قاسيەتتى ءۇيى. مەشىتكە ادام تەك قانا ادال نيەتپەن كىرۋگە ءمىندەتتى. قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەمىن دەگەن ادام تازا پەيىل, اق تىلەۋىمەن مەشىتكە كەلەدى. مەشىتتە ەشقانداي قاراۋ ارەكەتتەرگە, ۇرلىق-قارلىققا جول بەرىلمەيدى. مەشىت – پەندەنىڭ اۋىر ويدان سەيىلىپ, پەندەشىلىك كۇناكارلىكتەن جەڭىلدەپ, اللاعا قۇلشىلىق ەتىپ, كۇنالارىنە كەشىرىم سۇراپ, تازاراتىن قاسيەتتى ورىن. مەشىت ەجەلدەن ارىعان جولاۋشىعا پانا, قورعانسىزعا قورعان بولىپ كەلە جاتقانىن حالقىمىزدىڭ تالايعى تاريحىنان بىلەمىز. ال ەندى سونداي كەيبىر مەشىتتەرگە الدەكىمدەردىڭ ۇستەمدىك جۇرگىزىپ, وعان كەلگەن ادامداردى ءوز قالاۋىنشا كىرگىزىپ-كىرگىزبەۋ ارەكەتتەرىن قالاي ءتۇسىنۋگە بولادى؟ ول ول ما, كەيبىرەۋلەر ءتىپتى جينالعان جاستارعا بۇيرىققا پاراپار امىرمەن ۋاعىز ءجۇرگىزىپ, اللانىڭ اتىنان ءسويلەگىسى كەلگەندەردى قالاي «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» دەمەسسىڭ؟ ارينە, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ, قوعامىمىزدىڭ ءمۇددەسىندە, تىنىشتىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا مۇنداي «ءوزىمشىلدىكتەردىڭ» بولماعانى ءجون. ءوزدەرىن «ۆاححابيتتەرمىز» دەيتىن كەيبىر توپتاردى ەلدىڭ تىنىشتىعىنا جاناشىر دەپ ايتۋ قيىن بولار. ولار قوعامعا, ءدىني ءبىرلەستىكتەرگە ىرىتكى سالۋمەن قويماي, ساۋاتسىز سەنگىش ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاۋى ءابدەن ءمۇمكىن. مۇندايدا مۇسىلمان قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىلارى دا, ءدىني ساۋاتتى ادامدار دا ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ سانا تازالىعى ءۇشىن كۇرەسۋى قاجەت-اق. ءبىزدىڭ حالىق ءوز تاريحىندا تالاي قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكىزدى. كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە مەشىتتەر جابىلىپ, قيراتىلىپ, ءدىن وكىلدەرى, يمامدار قۋدالاندى. ءتاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستا ەكى مىڭنان استام مەشىتتەر جاڭادان سالىنىپ, ادامداردىڭ يماندىلىعىنا قىزمەت ەتە باستادى. ەندى, وسىنداي ەركىندىك جاعدايىندا يسلام ءدىنىنىڭ ءوز قۇرامىنان نەشە ءتۇرلى اعىمدار, سەكتالار تۋىنداتىپ, ءبىر اۋىلدىڭ ادامدارىن ءبىرنەشە توپقا بولۋگە جول بەرىلگەنىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ, ۇلتتىق بىرلىگىمىزگە بەرەكە قوسادى دەپ ايتا المايمىن. ءدىن مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قۇزىرىنا كىرمەيدى دەگەنىمىزبەن, ءدىن اۋانىندا جۇرگەن ادامدار وسى ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ازاماتتارى. سوندىقتان ولاردىڭ نانىم, سەنىمدەرى ءارتۇرلى ءوز ەركىندە بولعانىمەن, ولاردىڭ ەشقايسىسى مەملەكەت مۇددەسىنەن, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنەن, ەل تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋدەن تىس قالا المايدى.
مەشىت – قاسيەتتى ورىن. ونىڭ قاسيەتتىلىگىن قادىرلەپ, قۇرمەت كورسەتىپ, ساقتاي الاتىن ادامداردىڭ تازا ساناسى. ءحىح عاسىردىڭ ۇلى سۋرەتكەرىنىڭ ءبىرى مارك تۆەن: «سىيىنعان ساتتە ەشكىم دە وتىرىك ايتا المايدى», دەگەن ەكەن. سول سياقتى مەشىتكە كىرگەن ساتتە پەندە تىم بولماسا ءوزىنىڭ الدىندا ءوزى تازارىپ تۇرۋعا مىندەتتى ەمەس پە؟
ءبىز, ءبىزدىڭ ۇلتىمىز ەكى عاسىردىڭ توعىسىندا زور باقىتقا كەنەلىپ, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە يە بولىپ, مەملەكەت قۇرۋشى ەل بولدىق. ەلدىك جورىعىن باستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك ءدىندەر كوسەمدەرى مەن قايراتكەرلەرىن استاناعا جيناپ, باستارىن قوسقانداعى باستى ماقساتى – ءوز ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى, بىرلىگى, ىنتىماعى ارقىلى الەمدىك ءدىني قوعامداستىققا ءۇن قوسۋ. ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ وركەنيەتكە قوسار ءوز جولى, ءوز دامۋى بار ەكەندىگىن كورسەتۋ. جاھاندىق ۇدەرىستەرگە قاتىناسۋ ارقىلى ءوز ەلىمىزدىڭ ءبىلىمىن, رۋحاني دۇنيەتانىمىن, ساناسىن كوتەرۋ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتاعى بەلسەندى ورنىن تۇراقتاندىرىپ, قازاق دەگەن ۇلتتىڭ قابىلەت-قارىمىن, ءبىلىمىن, بىرلىگىن الەمنىڭ يگىلىگىنە قوسۋ. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ كورنەكتى باستاماسىنا تۇسىنىستىكپەن, وتانشىلدىقپەن, ۇلتشىلدىقپەن ءۇن قوسۋ – ءبىزدىڭ قوعامنىڭ رۋحاني مىندەتى دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى. ويتكەنى, الەم دىندەر كوسەمدەرىنىڭ باسقوسۋى – سوڭعى ون جىلداعى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ كورنەكتى رۋحاني تابىستارىنىڭ ءبىرى. بۇل – تەك ءبىزدىڭ ءسوزىمىز ەمەس, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن باستاعان كوپتەگەن حالىقارالىق دارەجەدەگى زيالى ادامداردىڭ, ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ, ديپلوماتتاردىڭ, عالىمداردىڭ بەرىپ جۇرگەن لايىقتى باعاسى.
ءدىن تاريحى وركەنيەت دامۋىمەن تىعىز بايلانىستاعى ەڭ كۇردەلى سالالاردىڭ ءبىرى. ادامزات تاريحىنا دا, وركەنيەت تاريحىنا دا ءدىننىڭ ىقپالى دا, قوسقان ۇلەسى دە مول-اق. سونداي-اق ءدىننىڭ ءوز تاريحى مەن تاعدىرى دا قايشىلىققا تولى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايىندا بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءدىن ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان داعدارىستان شىعىپ, جاڭا وركەندەۋ ءداۋىرىن باسىنان كەشىرىپ وتىر دەپ ايتۋعا تولىق نەگىزىمىز بار. ءدىننىڭ قايتا جاڭعىرۋى تىكەلەي ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزبەن بايلانىستى. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتتىگىمىزدى جاريا ەتكەن كەزەڭدە قوعامنىڭ رۋحاني ەركىندىگى دىنگە دەگەن كوزقاراسى مەن ىقىلاسى ارقىلى بايقالدى. ءتاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعان تۇستا بۇرىن وزدەرىنىڭ ءدىني سەنىمدەرىن ەشكىمگە بىلدىرمەي, كورسەتپەي, ىشتەي ۇستانىپ جۇرگەن مىڭداعان ادامدار جارىققا شىققانداي ادام ساناسىندا ءدىننىڭ ۇزىلمەي ساقتالىپ, جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعىن, ءومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ دىنگە جۇگىنۋى – بولاشاعىمىزدىڭ ادامدىققا, تازالىققا, ادالدىققا, جالپى رۋحاني يگىلىككە ءمۇددەلى ءارى سوعان ۇمتىلاتىندىعىن كورسەتتى. كوپتەگەن قالالاردا, اۋىلداردا جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ جۇمىلۋىمەن, جەكەلەگەن مەتسەناتتاردىڭ ءوز ىقىلاسىمەن مەشىتتەر سالىنىپ, ەلدىڭ نامازعا كەلۋىنە جاعداي جاسالدى. بۇرىنعى ەكونوميكالىق جۇيە كۇيرەپ, اسىرەسە, اۋىلداردا جاڭا نارىقتىق ەكونوميكا, جەكە مەنشىك شارۋاشىلىقتار قالىپتاسا الماي, جۇرت داعدارىسقا ۇشىراپ جۇرگەندە ولار مەشىتكە باردى. كەيبىر اۋىلداردا جۇمىسسىز جاستار سەندەلىپ, ىشىمدىككە سالىنعان كەزدەرىندە ولاردىڭ ەسىن جيناپ, زياندى ىشىمدىكتەن تارتىنىپ, ءتىرشىلىككە كىرىسۋلەرىنە وسى مەشىتتەردىڭ دە وڭ ىقپالى بولدى. حالقىمىز ەجەلدەن قانداي قيىندىقتا دا توزىمدىلىك, سابىرلىلىق كورسەتىپ, ءوزىنىڭ ادامدىق تۇلعاسىن, قوعام الدىنداعى ارىن ساقتاپ قالۋعا ايرىقشا ءمان بەرەتىنى دە ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشە قاسيەتى. داعدارىس جىلدارى ءبىزدىڭ حالقىمىز, اسىرەسە, اۋىلداعى قازاقتار وسى سىننان دا ابىرويىن ساقتاپ ءوتتى.
قازىر دۇنيە جۇزىندەگى, ءاسىرەسە, ەۋروپانىڭ دامىعان قۋاتتى ەلدەرىندە بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىس كىمدى بولسا دا ويلانتپاي قويمايدى. ويتكەنى, قازىرگى عالامدىق قارىم-قاتىناستىڭ شارىقتاپ تۇرعان شاعىندا اسىرەسە ەكونوميكا, تۇرمىس سالاسىنداعى قۇبىلىستاردى بىزدەن الىستا دەپ ايتۋعا دا, بەيقامدىققا دا سالىنۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ەلباسى ءوزىنىڭ سوزدەرىندە ۇنەمى وسى تۋرالى ايتىپ جۇرگەنى بەلگىلى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا جاريا ەتكەن قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا الداعى كەزەڭدەردە مۇمكىن بولاتىن تۇرمىستىق, ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالىپ, سوعان ءوز دايىندىعىمىزبەن كەلۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا ەسكەرتكەنى دە ەسىمىزدە. مىنە, وسىنداي سىندارلى كەزەڭدەردە ەلدىڭ بىرلىگىنە, قوعامنىڭ, بيلىك پەن حالىقتىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگىنە تۇراقتى ءمان بەرىلەتىنى دە ەل جاعدايىنىڭ مۇددەسى. ەلدەگى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا ارنالعان پرەزيدەنتتىڭ كەزەكتى جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوزارا ءۇندەستىگى مەن ىنتىماقتاستىعى ءسوز جوق قوعامىمىزدىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋەتىن كوتەرەرى دە حاق. ەلىمىزدە, جەرىمىزدە ەلباسىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن حالىقتىڭ سۇرانىسىنا ساي, حالىقتىڭ ءوزىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ويداعىداي ورىندالىپ, ەل يگىلىگىنە اينالۋى ءۇشىن, ولارعا قوعامنىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ قولداۋى قاجەت. ەل-جۇرتتىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى, حالىق مۇددەسىندەگى جاسالىپ جاتقان ارەكەت, شارالارعا ءتۇسىنىستىگى قاجەت.
وسى ورايدا, تاياۋ شىعىس, اراب ەلدەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا دا توقتالا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس. ول ءوڭىردىڭ ەلدەرىنەن ەجەلدەن ءدىن اجىراماعانى تاريحتان بەلگىلى. الايدا, مۇسىلمان, ياعني يسلام ءدىنىنىڭ اياسىندا ولاردا كوپتەگەن سەكتالار, راديكالدىق اعىمدار يسلامنىڭ اتىن جامىلىپ, يسلامعا جات ارەكەتتەردى, ءوز ۋاعىزدارىن جۇرگىزىپ, اسىرەسە جاستارعا ىقپال ەتۋ ارقىلى, ءدىني بىلىمنەن گورى ءارتۇرلى نەگىزى جوق ساياسي ماقساتتاردى ۇرانداپ, وزدەرىن قولدايتىن توپتاردى ەكسترەميستىك ءىس-ارەكەتتەرگە باستايتىنى دا بەلگىلى. قاۋىپتىسى – قازىر ولار توپتار ەمەس, تۇتاس اعىمدارعا اينالدى. ولاردىڭ قوستاۋشىلارى كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىنە جايىلعان. وكىنىشتىسى – ولار يسلامنىڭ اتىن جامىلىپ, يسلامعا قارسى, يسلامنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ارەكەتتەرگە بارىپ جۇرگەنىن نە تۇسىنبەيدى, تۇسىنگىسى دە كەلمەيدى, نە وزدەرىنىڭ تۇپكى ماقساتتارى بار. ءتىپتى باسقانى ايتپاعاننىڭ وزىندە بۇكىل الەمدە, جەر جۇزىندە «يسلام مەملەكەتىن قۇرىپ, يسلامنىڭ ۇستەمدىگىن ءجۇرگىزەمىز» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى-اق ەسى دۇرىس ادامنىڭ ءسوزى ەمەس ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس قوي. وكىنىشكە قاراي, جاس ءدىندارلاردىڭ اراسىنا ءبىر ساقالدى شىعىپ, سەندىرىپ, ناندىرىپ, باۋراپ ءسويلەپ, جەتكىزىپ ايتىپ, رۋح ۇرانىن ۇرانداسا, ونىڭ مانىنە, تەرەڭىنە بويلاپ جاتپاستان اسەرلى سوزگە اسەرلى سەزىممەن ءۇن قاتاتىن تىڭداۋشىلار توبى كەۋ-كەۋلەپ, قولداپ كەتەتىنى دە ومىردە, ءتاجىريبەدە بار جاعدايلار. ال قازىرگى اراب ەلدەرىندە ەرەۋىلدەر مەن كوتەرىلىستەر, كەيبىر مەملەكەتتەردە قاندى قاقتىعىستار, سوعىستار اۋەل باستا دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق تالاپتار تۇرعىسىنان جاپ-جاقسى ىزگىلىكتى مازمۇندا بولعانى دا راس. بىراق, قوعام سان الۋان. وزدەرىنىڭ اراسى قاراما-قايشىلىققا, قىم-قۋىتقا تولى. سول قايشىلىقتارعا الدىمەن ءدىن اياسىنداعى سەكتالار, ۇيىمدار تۇرتكى بولىپ وتىرعانى دا بەلگىلى. سول ەلدەردىڭ كۇنى بۇگىن نە بولدى؟ كەزىندە اراب ەلدەرىنىڭ ىشىندە تۇرمىسى جاقسىسى ليۆيا ەدى. وقۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرى, گازدى پايدالانۋ سياقتى الەۋمەتتىك مۇقتاجدار تەگىن بولاتىن. مۇناي ءتۇسىمىنەن ءاربىر جاڭا تۋعان بالاعا ەسەپ-شوت اشىلاتىن, كوپ بالالى اناعا بەلگىلى ءجاردەماقى تولەنەتىن. ليۆيالىقتار اراب ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى ءال-اۋقاتى جاقسى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولعانى شىندىق. راس, بيلىكتە دەموكراتيا بولمادى. مۋاممار كاددافي 40 جىلدان استام ءبىر ءوزى باسقاردى. قوعام وسىنى كوتەرە المادى. بيلىكتى دەموكراتيالاندىرىپ, نەمەسە بەيبىت جولمەن اۋىستىرۋعا بيلىكتىڭ دە, قوعامنىڭ دا ويى مەن ورەسى, سابىرلى شەشىمى جەتپەدى. ليۆيا – ساۋد ارابياسىنان كەيىنگى مۇناي, گاز قورى باي ەل. مۇنايعا يەلىككە دۇنيەنىڭ ەڭ الپاۋىت ەلدەرى تالاساتىنى بەلگىلى. سىرتقى ءوز ماقساتى بار كۇش ارۋاقىتتا ەل ىشىندەگى الاۋىزدىققا سۇيەنەتىنى تاريحتىڭ ءداستۇرى. ولار ماقساتىنا جەتتى. كۇيزەلىپ قالعان حالىق. ەل ءىشىندەگى ب ۇلىك ءار كەز ءدۇمپۋىن توقتاتىپ تۇرعان جوق. بۇل مەملەكەت مۇنداي كۇيزەلىستەن قاشان شىعارىن ءبىر اللا بىلەدى. مىسىرداعى جاعداي دا ءالى شيەلەنىسىپ تۇر. ايگىلى «مۇسىلمان باۋىرلار», تاعى باسقا ءدىني ۇيىمداردىڭ تەكەتىرەستەرى جالعاسۋدا. مىسىر ەجەلدەن ءارتۇرلى الەمدىك دىندەردىڭ – مۇسىلمانداردىڭ, حريستيانداردىڭ, كاتوليكتەردىڭ, يۋدەيلەردىڭ شوعىرلانىپ, توعىسقان جەرى. ءدىندەر اراسىندا دا, حالىقتا دا قايشىلىق كوپ, ءبىرىن-ءبىرى تىڭداپ مامىلەگە كەلۋ, بىرلىك جوق. پرەزيدەنتتىك سايلاۋ نە ءناتيجەگە جەتكىزەرىن ۋاقىت كورسەتەدى. ءازىرگە, بۇرىنعى تۋريزمنەن تۇسەتىن تابىس ون ەسەگە دەيىن تومەندەپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق جايلاپ, ەكونوميكا داعدارىسقا ۇشىراپ تۇر. سيرياداعى جاعداي دا كوز الدىمىزدا. قاقتىعىسىپ جاتقان نەشە ءتۇرلى توپتار, كۇشتەر, قىرىلىپ جاتقان حالىق, تالقانى شىعىپ جاتقان قالالار مەن ەلدى مەكەندەر.
قىسقاسى, ءب ۇلىنىپ جاتقان مۇسىلمان ەلدەرى. سەبەپتەرى كوپ. سىرتقى ىقپالدى كۇشتەردىڭ بار ەكەنى دە قۇپيا ەمەس. ەڭ باستىسى – ءار ەلدىڭ ءوز ىشىندەگى ساياساتتىڭ حالىق سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الماۋى, سونداي-اق ەل ىشىندەگى ءبىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ, وتانشىلدىقتىڭ, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ۇندەستىكتىڭ, ۇيلەسىمدىلىكتىڭ, ءتوزىمدىلىكتىڭ بولماۋى. بۇل قۇندىلىقتار قىسقا مەرزىمدە ورناي دا, كەلە دە قويمايدى. وعان ەڭ الدىمەن بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ ادالدىعى, ادىلدىگى, مەملەكەتشىلدىگى, تازالىعى, بىلىمدىلىگى, بىلىكتىلىگى قاجەت. وعان ەل مۇددەسىندەگى ناقتى شارالار قاجەت. جانە ول جۇمىس ەرەكشە ءتوزىمدىلىكپەن, ءۇزبەي, حالىقتىڭ بەلسەندى قاتىناسۋىمەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس. مۇنداي جۇمىستىڭ دەر كەزىندە جۇرگىزىلىپ, ەل مۇددەسىنە جاۋاپ بەرە الاتىنىنا مەملەكەتتەرمەن بىرگە ەڭ الدىمەن ءدىن وكىلدەرى, ءدىن قايراتكەرلەرى دە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتىناسسا, ادامزاتتىڭ وركەنيەت كەڭىستىگىندە ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى دە ارتا تۇسەرى حاق.
استانادا ءتورتىنشى رەت شاقىرىلىپ وتىرعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى وسىنداي دامۋ ماقساتتارىنا ۇندەستىكپەن ۇلەس قوسارىنا سەنەمىز. ۇندەستىك ءوزارا ءتۇسىنىستىككە جەتكىزىپ, وركەنيەت جولىنا باستارى دا ەجەلگى ادامزات تاريحىنان بەلگىلى. دىندەر باسشىلارىنىڭ استاناداعى كەزەكتى سەزىندە دە ۇندەستىك پەن ءتۇسىنىستىك تورەلىك ەتەتىنىنە سەنگىمىز كەلەدى.
قۋانىش سۇلتانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
