"ىمىرتتاعى ماحاببات"

نەمەسە 100 رەت قويىلعان سپەكتاكل جايلى بىرەر ءسوز م.اۋەزوۆ اتىنداعى قا­زاق مەملەكەتتىك اكادەميا­لىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەسمۇحان وباەۆ ايتپاقشى, كەيبىر قويىلىم­داردىڭ عۇمى­رى 2-3-رەتتەن اسپاسا, رە­جيسسەر رۋبەن اندرياسيان قازاق تەاترىندا ساحنالاعان گ.گاۋپت­مان­نىڭ دراماسى بويىنشا “ىمىرتتاعى ماحاب­بات”  سپەكتاكلى جۋىردا 100-ءشى رەت قويىلدى. قازاق دراما تەاترىنا ون جىلدان كەيىن قايتا ورالعان ءاسانالى اشىموۆكە العاشقىدا رۋبەن اندرياسيان ورىس دراما تەاترىندا لير پاتشانىڭ ءرولىن سومداۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن ەكەن. الايدا, اكتەر نەمىستىڭ تالانتتى دراماتۋرگى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى گاۋپتماننىڭ ايگىلى دراماسىندا ويناۋعا كەلىسىم بەرەدى. سودان بەرى دە 8 جىل ءوتىپ, “ىمىرت­تاعى ماحاببات” م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ كورەرمەندى كوپ جيناعان قويىلىم قاتارىنا كوتەرىلدى. “ىمىرتتاعى ماحابباتقا” ءبىز 2002 جىلى اقپان مەن قازان ارا­لىعىندا ۇزاق دايىندالدىق. مۇن­داي ۇزاق رەپەتيتسيا اۋەزوۆ تەاترىن­دا ءازىربايجان مامبەتوۆ­تەن كەيىن بولىپ كورگەن ەمەس. رەجيس­سەر اندرياسيان م.گوركيدىڭ “شىڭى­راۋ­” پەساسىنا ەكى جىل قاتارىنان رەپەتيتسيا جۇرگىزگەن نەميروۆيچ-دانچەنكونىڭ ادىسىنە سۇيەندى. ەسەسىنە بۇل سپەكتاكل محات ساحناسىنان 40 جىل قا­تارىنان تۇسكەن جوق” دەيتىن اسەكەڭ­نىڭ كىتابىندا اتالمىش سپەك­تاكلگە قاتىستى ەستەلىك جولدارى بار ەكەن. قارت اكتەردىڭ پايىمداۋىنشا, از ۋاقىتتا دا قويىلىمدى ساحنا­لاۋعا بولادى. الايدا, ءاشىموۆ “...4-5 رەپە­تيتسيادا اكتەر ءماتىندى جاتتاپ الۋى مۇمكىن, بىراق, سول كەيىپكە تولىق ەنىپ, كەيىپكەردىڭ جان-دۇنيە­سىن تولىق زەرتتەپ ۇلگەرە المايدى”, دەيدى. سودان بەرى ءاسانالى ءاشىموۆ نەمىستىڭ اۋقاتتى دا ابىرويلى, بىراق جالعىزدىق ازابىن تارتقان ماتتياستىڭ ءرولىن سومداپ كەلەدى. ماتتياستىڭ كوڭىل-كۇيىنەن كەيدە ءوز تاعدىرىن دا كورەتىن اكتەردىڭ جانىنا گاۋپتماننىڭ دراماسى جاقىن دەۋگە دە بولادى. تاعدىردىڭ تالاي تەپەرىشىنە مويىماي, قينالعان سايىن العا ۇمتىلعان ءاسانالى اشىموۆكە – ماتتياس كلاۋزەنگە عاشىق بولماۋ مۇمكىن ەمەس. ارينە, بايشەشەك اتقان ينكەن پەتەرس تە (اكتريسا نازگۇل قارابالينا) ونى سۇيەدى. ماتتياس ءۇشىن ول دا مىنا دۇنيەنى تارك ەتىپ, قول ۇستاسىپ, باز كەشىپ كەتۋگە بار. دەگەنمەن, ءبىر وكىنىش­تىسى, اكتريسانىڭ داۋىسىندا نازىك­تىك پەن دارمەنسىز­دىكتەن, قاسىرەت­تەن گورى وكتەمدىك باسىم بولىپ كورى­نەتىن تۇستارى بار. تەاتر سىنشىسى بولماساق تا, ءبىز بۇل ەسكەرتۋدى سپەكتاكلدىڭ تاعى دا ءجۇز رەت قويى­لاتىنىنا سەنىپ, جاناشىر­لىقپەن ايتىپ وتىرمىز. ماتتياستىڭ بالا-شاعاسى اكە­لەرى­نىڭ ءوزى دە, دۇنيەسى دە قولدارى­نان سۋسىپ شىعىپ بارا جاتقانىن بىلگەن­دە, الاسۇرىپ, باق-داۋلەتتەن ايىرىل­ماۋ ءۇشىن بارلارىن سالىپ, ءتىپتى اكەلەرىنە “اقىل-ەسى اۋىسقان” دەگەن جالعان انىقتاما جاساتىپ, جانتا­لاسادى. اكەلەرىنە قاستىق قىلۋعا ءداتى بارمايتىن ءبىر ادام بار – ول كەنجە بالاسى ەگموند (ازامات سۇراپباەۆ). سۇيىكتى قىزدارى وتتيليا (داناگۇل تەمىرسۇلتانوۆا) مەن بەت­تي­ناعا دا (الما كاكىشەۆا) جەمە-جەمگە كەلگەندە اكەلەرىنىڭ باقىتتى بولعانى كەرەك ەمەس ەكەن. دۇنيە جاقىنىراق... ماتتياستىڭ ۇلكەن ۇلى ۆولفگانگتى – اكتەر باقتيار قوجانىڭ دا جان-جاقتى قابىلەت يەسى ەكەندىگىن كورەسىڭ. بۇل سپەك­تاكل كۇيەۋ بالاسى ەريك كلامرات­تى سومداعان بەرىك ايت­جانوۆ­تى دا مۇلدە جاڭا قىرىنان تانىتادى. “اعايىندىلار” تەلە­سەريالى ارقى­لى كينوعا ءوز قولتاڭ­باسىمەن كەل­گەن بەرىك ايتجانوۆ بۇگىندە “اكەم­تەاتردىڭ” بەرىك ءبىر ۋىعىنا اينالىپ وتىر. وسىدان 35 جىل بۇرىنعى “بەكە­جان” مەن “تولەگەننىڭ” ونەردە ءبىر توعىساتىن تۇسى دا وسى دراما. قۇمان تاستانبەكوۆ اتالمىش سپەك­تاكلدە ماتتياستىڭ دارىگەرى – شتەي­نيتستى وينايدى. دارىندى اكتەرلار شوعىرى تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, ءۇي قىزمەتشىسى ۆينتەردى ويناعان ومار قيقىموۆتىڭ كەيىپ­كەرىن اتتاپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. الاڭ­عاسارلاۋ سياقتى كورىنگەنىمەن, ادامدىعى مەن ادالدىعىنان اينىپ كورمەگەن قارا ءناسىلدى قىزمەتشىنى قيقىموۆ قالاي كەلىستىرەدى دەسەڭىز­شى! كىشكەنتاي رولدەگى ونىڭ ۇلكەن دارىنى داۋسىز ريزاشىلىق تۋعىزباق. ال ينكەننىڭ شەشەسى – فراۋ پەتەرستى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىر­گەن ءارتىسى باقىت جانعاليەۆا سوڭعى جىلدارى تەك ءوزى بەينەلەپ ءجۇر. بۇل رولدە وزىنە ءتان تاكاپ­پارلىعىن انالىق مەيىرىم مەن سابىرعا سۋارعان باقىت جانعا­ليەۆادان باسقا اكتريسانى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەۋروپالىق بەكزات بول­مىستى بارىنشا سەندىرىپ سۋرەت­تەيتىن اكتريسا كورەرمەندەردىڭ قانداي قولپاشىنا بولسا دا لايىق. ايناش ەسالي, الماتى. باپاس كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ تۋعانىنا – 190 جىل بەرىك سادىر. استاناداعى ۇلتتىق اكادەميا­لىق كىتاپحانادا بەلگىلى كۇيشى, كومپوزيتور داۋلەتكەرەي شىعاي­ ۇلى­نىڭ تۋعانىنا 190 جىل تولۋىنا وراي “قۇدىرەت رۋحىن كۇي تىلىمەن كەستەلەگەن باپاس بابا” اتتى مۋزىكالىق-تانىمدىق كەش ءوتتى. داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى بۇرىن­عى بوكەي ورداسىنا, قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا اۋ­دانى­نا قاراستى قورامولا اۋىلىن­دا 1820 جىلدار شاماسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول العاش بەلگىلى كۇيشى مۇسىرالىدەن دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنىپ, كەلە ءوزىنىڭ دارىنىنىڭ ارقاسىندا ولكەدەگى كۇي ساڭلاق­تارى­نىڭ ونەرىن تولىعىمەن مەڭ­گەرىپ بارىپ, ءوز جانىنان دا كۇي شىعارا باستايدى. ورىس حالقىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعاندىقتان, ولاردىڭ بالالايكا, گيتارا سياقتى اسپاپتارىندا دا ويناۋدى مەڭگەرىپ الادى. ونىڭ ەڭ اۋەلگى شىعارما­لارىنىڭ ءبىرى – اقبالا اتتى سۇلۋ قىزعا ارنالعان “اقجەلەڭ” كۇيى ەكەن. كۇيشى ونەرىنىڭ العاشقى كەزەڭى – ۇستازى ءمۇسىرالىنىڭ كۇيشىلىك ونەرىنە دەن قويۋدان باستالادى. سول جاستىق سەزىمنىڭ العاشقى قارلىعاشىنداي بولىپ “اقجەلەڭ”, “قوسالقا” اتتى تۋىن­دىلارى دۇنيەگە كەلەدى. العاشقى كۇيلەرىنەن-اق دارىننىڭ تەگەۋرىندى اياقالىسى, وزىندىك قولتاڭباسى ايقىن اڭعارىلادى. عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, “كۇيدى داۋلەتكەرەي كۇشەنىپ شىعارمايدى, كەرىسىنشە استا-توك سەزىممەن كوسىپ الىپ, تابيعاتتىڭ وزىندەي تابيعي قالپىندا ۇسىنادى. ول ءوزىنىڭ وسىناۋ كىرپياز كۇيشىلىگىنەن ولە-ولگەنشە قىلداي اۋىتقىعان ەمەس.” جاستىق شاعىندا كۇيشى جالىن سەزىمگە بوي الدىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. بۇعان سول كەزدە دۇنيەگە كەلگەن “اقجەلەڭ”, “قوسالقا”, “جەلدىرمە”, “قوڭىر”, “قۇداشا” سياقتى كۇيلەرى كۋا. ال ەسەيگەن شاعىندا دارىن يەسىنىڭ ومىرگە كوزقاراسى وزگەرىپ, ونىسى تۋىندى­لارىندا كورىنىس تابا باستايدى. ول ءوزى عۇمىر كەشكەن الماعايىپ كەزەڭدە كۇيدى جۇبانىش ەتۋمەن تىنباي, كۇي ارقىلى قوعامعا, زامانعا ۇكىم ايتقان سۋرەتكەر. اسىرەسە, 1855 جىلى پەتەر­بۋرگكە بارىپ, الەكساندر ءىى پاتشا­نىڭ تاققا وتىرۋ سالتاناتىن كورىپ قايتقاننان كەيىن, ەلىنىڭ تاع­­دىرى­نا باسقاشا كوزقاراس قالىپتاسادى. داۋلەتكەرەيدىڭ وسى تۇستا كۇيشىلىك ونەرگە قۇنىعا دەن قويىپ, شابى­تىن جانىعانداي كۇي كەشۋىنە قۇر­مانعازىمەن كەزدەسۋى سەبەپشى بولا­دى. قوس ۇلى كۇيشى ىشتەي ءتۇسى­نىسىپ, ارمان-تىلەكتەرى ءبىر ارنادان توعى­سىپ, ءبىر-بىرىنە كۇي دە ارنايدى. قانداي ونەر يەسى بولسا دا ءوزى عۇمىر كەشكەن زاماننان تىسقارى بولا الماسى انىق. ءوزى كۋا بولعان كەزەڭنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, بولمىس-ءبىتىمى سۋرەتكەر تۋىندىسىنان كورىنىس تابارى ءسوزسىز. بۇل قاسيەت­تەن داۋلەتكەرەي دە شەت قالماي, سانالى عۇمىرىنىڭ بارىسىندا كۇي ونەرىن اسقاقتاتىپ, ارتىنا ولمەستەي مۇرا قالدىرىپ ءوتتى. ءبىر عانا داۋلەسكەر دومبىراشى ناۋشا بوكەيحانوۆ داۋلەتكەرەيدىڭ ەلۋگە تارتا كۇيىن كەيىنگى ۇرپاققا ميراس ەتىپ تابىستاسا, ال كۇيشىنىڭ سول داۋىردەگى ارتىنان ەرگەن شاكىرتتەرى ۇستازدارىنىڭ ونەرىن باعالاپ “باپاس” دەپ اتاعان ەكەن. ول – كۇي اتاسى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ۇلتتىق كىتاپحانادا وسىنداي دارىن يەسىن ەسكە الىپ كەش ۇيىم­داستىرعان قالىڭ كوپشىلىك الدىندا كىتاپحانا باسشىسى, جازۋشى راقىم­جان وتارباەۆ كۇيشىنىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى مەن شىعارماشى­لىعىن ساباقتاستىرا اڭگىمە وربىتسە, كۇيشى-كومپوزيتور ورىنباي ءدۇي­سەن داۋلەتكەرەيدىڭ تاڭدامالى كۇي­لەرىن ورىنداپ, ءار شىعارماعا تال­داۋ جاساي وتىرىپ, سيپاتتاما بەرىپ ءوتتى. تالعات مۇساباەۆ – رەسەي اكادەميگى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 25 اقپانىندا رەسەي جاراتى­لىستانۋ عىلىمدارى اكادەميا­سىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە “حالىق قاھارمانى”, ۇشقىش-كوسموناۆت, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ۇلتتىق عارىش اگەنتتى­گىنىڭ توراعاسى تالعات مۇسا­باەۆقا رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كۋالىگى مەن رەسەيدىڭ ۇلى عالىمى ۆ.ي.ۆەرنادسكي بەينەلەنگەن التىن بەلگى سالتاناتتى جاعدايدا تابىس ەتىلدى. سونىمەن بىرگە, “كوسموناۆ­تيكاعا قولداۋ جاساۋ حالىق­ارالىق قوعامدىق قايىرىم­دىلىق قورى” ورتالىق كەڭەسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس عارىشتىق ۇشۋلارداعى ەرلىگى مەن قاجىر­لىلىعى جانە كوسموناۆتيكاعا بەرىلگەندىگى ءۇشىن تالعات امان­گەلدى ۇلى “زا زاسلۋگي پەرەد كوسموناۆتيكوي” مەدالىمەن ناگرادتالدى. “ەگەمەن-اقپارات”.