تۇركىلىك كەڭىستىك پەن ۋاقىت باعدارى
اتا قازاق جىلدى رۋحاني-پالساپالىك جاعىنان ءبىر بىرىنە قايشى ەكى ماۋسىمعا – التى اي قىس پەن التى اي جازعا بولگەنىمەن, ءتىرشىلىك ماۋسىمىن تورتكە جىكتەگەن جازعىتۇرىم (كوكتەم), جاز, كۇز, قىس دەلىنەدى. اڭداپ قاراساق, تابيعات قۇبىلىستارىن قازاقشا جىل ماۋسىمدارىنىڭ اتاۋلارى ءدال سيپاتتايتىنى تاڭداندىرماي قويمايدى. قىستا تابيعات – «قىسىلادى», جازدا – «جازىلادى», كۇزدە – «كۇزەلەدى», ال كوكتەمدە – «كوكتەيدى». ءاربىر جىل ماۋسىمى – 90 كۇننەن, قالعان بەس كۇن «قوناق» اتالىپ, سوعان سايكەس «بەسقوناق» ءافساناسى قالىپتاسقان.
ۋاقىتتىڭ تۇركىلىك بەينەسى مەن تانىمى
اتا قازاق جىلدى رۋحاني-پالساپالىك جاعىنان ءبىر بىرىنە قايشى ەكى ماۋسىمعا – التى اي قىس پەن التى اي جازعا بولگەنىمەن, ءتىرشىلىك ماۋسىمىن تورتكە جىكتەگەن جازعىتۇرىم (كوكتەم), جاز, كۇز, قىس دەلىنەدى. اڭداپ قاراساق, تابيعات قۇبىلىستارىن قازاقشا جىل ماۋسىمدارىنىڭ اتاۋلارى ءدال سيپاتتايتىنى تاڭداندىرماي قويمايدى. قىستا تابيعات – «قىسىلادى», جازدا – «جازىلادى», كۇزدە – «كۇزەلەدى», ال كوكتەمدە – «كوكتەيدى». ءاربىر جىل ماۋسىمى – 90 كۇننەن, قالعان بەس كۇن «قوناق» اتالىپ, سوعان سايكەس «بەسقوناق» ءافساناسى قالىپتاسقان.
ءسويتىپ, جىلدىق ۋاقىت ءتورت توقسانعا ءبولىنىپ, ءار توقساننىڭ وزىنە ءتان ماۋسىم سايكەستىگى بايقالادى. جىل باستالاتىن جازعىتۇرىمنىڭ «كوكتەم» اتالىپ, تابيعات جاڭارۋ ۇدەرىسىنە كىرىسسە, ودان سوڭ جاز كەلگەندە جانسىز زاتتىڭ ءوزى بويىن «جازىپ», كۇن جىلىنعاندا كولەمىن ۇلعايتاتىنى فيزيكادان بەلگىلى. كۇزدە تابيعات بىتكەن بارلىق ءوسۋ-وركەندەۋ ۇدەرىسىن توقتاتادى دا كۇزەم قىرقىلىپ وسىمدىك بىتكەن جاپىراعىنان ارىلا باستايدى – كۇزەلەدى. ال قىستا بارلىق ۇدەرىس قاڭتارىلادى. قىستىڭ ناق ورتاسىن قازاق بابامنىڭ «قاڭتار» دەپ ايدار تاعۋى دا سودان.
بۇل تانىم مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا بۇدان 5-6 مىڭ جىل بۇرىنعى دەلىنەتىن, الماتىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى, 170 شاقىرىم جەردەگى اڭىراقاي تاۋىنداعى جارتاستا قاشالعان ەجەلگى سۋرەتتەردە بەينەلەنگەن. وندا كۇنديدارى ادامكەيىپتى – ءتاڭىر مەن ءتۇنديدارى – ءىڭىر ورتاسىندا ساعات تىلىنە قارسى باعىت بويىنشا سيىر جىلىنىڭ 4 ماۋسىمى بەينەلەنگەن: جاڭا تۋعان بۇزاۋ, ودان ءسال جوعارى دا الا باسپاق جايىلىپ ءجۇر. ال ونىڭ سول جاعىندا ءمۇيىزى قاراعايداي بۇقا جوعارى قاراپ تۇر. ودان تومەن ءمۇيىزسىز كوتەرەم سيىر تالتىرەكتەيدى. وسى كورىنىستەردەن جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن, ياعني كوكتەم, جاز, كۇز جانە قىستى اڭعارۋعا بولادى. ال, اياق جاعىن الا ناۋرىزدى مەرەكەلەگەن ون ەكى اي نەمەسە ون ەكى مۇشەلدىڭ رولىندەگى ادامدار بيلەپ ءجۇر.
بۇل قانشاما سۋرەتتەن, جىل باسىنىڭ نەگە كوكتەم بولعاندىعى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى سەكىلدى. كوكتەمنىڭ نىشانى – جاڭا تۋىلعان ءتول! قىستىڭ كەيپىن كوتەرەم سيىردان كورەسىڭ.
ناۋرىز تۋراسىنداعى كەلەسى ءبىر نازار اۋدارارلىق تاريحي ايعاق تۋرالى دا ايتا كەتسەك دەيمىز. ول ساق-سكيفتەردىڭ التىن بۇيىمدارىندا بەينەلەنگەن, ميفتىك ءارى استرولوگيالىق ماعىناعا يە كورىنىستەر. وندا كوپتەگەن ۇعىم-نانىمدار تايعا تاڭبا باسقانداي بەينەلەنگەن. مىسالى, مەشىننىڭ قوزعالىسىنا قاراپ – سول جىلدىڭ ءىس-ارەكەتكە يكەمدى بولاتىنىن, ۇيقىداعى دوڭىز – قازىنا تولى «ساندىقتى» كورسەتەتىنىن, ال دۋلىعا بەينەلەنگەن قوشقارمۇيىز ويۋ قوي جىلعى تۋىلعان باتىردىڭ بەلگىسىن, ونىڭ قوشقار اتا دەگەن ءپىرى بولعاندىعىن, ال ساقينا سيپاتتانعان ۋاقىت شەڭبەرى: ايداھار, بارىس, سيىر بەينەلەرىن اڭعارتادى.
ناۋرىزداعى كەيبىر قازاقى عۇرىپتار
مەيرامنىڭ ءارىن اشاتىن ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر بولىپ تابىلادى. بۇگىندە ءوز الدىنا بولەكتەنگەن قازاقى عۇرىپتار مەن ءراسىم رەتىندە تانىلعان ءبىرقاتار قۇندىلىقتار – ەجەلگى تۇركىلىك ناۋرىزدان بىزگە جەتكەن. سولاردىڭ كەيبىرەۋىنە توقتالىپ كورەلىك.
الاستاۋ. جالپى, ول ءتاڭىر-ءىڭىر دۋاليزمىندەگى جارىقتىڭ, كۇننىڭ رۋحى سانالاتىن تاڭىرگە قۇرمەت كورسەتۋ مەن تۇنەكتى سەرپۋ, ءىڭىردى جارىقپەن اشەكەيلەۋ ىرىمى بولۋى كەرەك. الايدا, وتتىڭ قاسيەتىن پاش ەتۋدى دە جوققا شىعارۋعا بولماس. وتپەن الاستاۋ قازىر دە بار. دەمەك, وتپەن الاستاۋ – ەنەرگەتيكالىق لاستان قۇتىلۋدىڭ ءتۇركىلىك ءبىر جولى دەپ توپشىلايمىز.
ايتىس. ناۋرىزداعى ءبىر مىندەت – دۋاليستىك قوس تاراپ اراسىنداعى تەڭگەرىم (بالانس) ۇدەرىسى: اق پەن قارا, جاقسى مەن جامان, كۇندىز بەن ءتۇن, جارىق پەن قاراڭعى, اتالىق نەگىز بەن انالىق نەگىز, قۇت پەن جۇت …ال, ءدۋاليزمنىڭ ۇيلەسىمى – قارسى تاراپتاردىڭ بەيبىت تارتىسىندا, سايىسىندا. بۇل كورىنىس قازاقتىڭ ايتىس ونەرىندە ارنايى ميسسياداي قالىپتاسقان. ايتىستىڭ اۋەل باستاعى تۋىنداۋ ءساتى دە كۇن-ءتۇن ارباسۋىنا قاتىستى. ونىڭ ىشىندە ناۋرىزبەن بايلانىستىلىعىندا. سول سەبەپتى دە, ءولى مەن ءتىرىنىڭ ايتىسى, جاز بەن قىستىڭ ايتىسى, قىز بەن جىگىت ايتىسى, ت.ت. قوسپوليۋستىك ديالەكتيكالىق ايتىس تۇرلەرى سوعان مىسال.
كوكپار. بۇل ويىندى ءتاڭىر-ءىڭىر دۋاليزمىنىڭ تايتالاسىن ومىرلىك سايىستان ويىندىق تالاس پروەكتسياسى تۇرىندە بەينەلەگەن كوشپەلى تۇركىلىك جورالعىلاردىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى. كوكپاردى تاجىكتەر دە تارتقان ءتارىزدى. جانە ونى ولار ەجەلگى كەزدەردە نەگىزىنەن ناۋرىز قارساڭىندا عانا ويناعان ەكەن. وعان پارسىلار مەن ءتۇركىلەردىڭ ىقپالداسۋىنان قالىپتاسقان ەتنوس رەتىندە تاجىكتەرگە تيەسىلى كوكپاردىڭ «بوزكاشي» اتالۋى ءبىزدى قىزىقتىرادى. سەبەبى, «بوزكاشي» ءسوزى كوكپار ويىنىنىڭ سيپاتىن اشا تۇسەتىن جاڭا دەرەك دەۋگە دە كەلەدى. «بوزكاشي» قازاقتىڭ «بوز قاسقانى» (اقسارباستى) قۇربانعا شالعان ءساتتى ەسكە سالادى. كوكپاردىڭ اۋەلگى نۇسقاسى ناۋرىزدا, نارتۋعاندا, ىسىاحتا, سابانتويدا قۇرباندىققا سويىلعان مالدى تارتۋ جورالعىسىنان تۋىنداعان دەگەن دە دەرەك بار.
التىباقان. التى سىرىقتى تىگىنەن ءۇش-ۇشتەن باستارىن موسى اعاشىنداي بايلاۋ مەن جەتىنشىسىن ولاردىڭ باستارىن قوسۋعا پايدالانۋدا ۇلكەن كوسموگونيالىق تانىم جاتىر. بۇل راسىمدە ەجەلگى عالامنىڭ پايدا بولۋ ۇدەرىسى كورىنىس تاپقانداي. بىزگە جەتكەن ءافسانالار بويىنشا التى كۇن ىشىندە جەتى عالامشار جارالدى ەمەس پە؟! ەندەشە, التى سىرىق – عالامنىڭ جاسامپاز التى كۇنى دە, جەتىنشىسى – اۋەلگى جەتى پلانەتا قۇرمەتىنە دەگەن نىشان بولۋى مۇمكىن. ال, بۇلارعا بەكىتىلگەن الپەنشەك (ماياتنيك) ءتاڭىر-ءىڭىر ءدۋاليزمىنىڭ ۇيلەسىمىن پاش ەتۋگە ارنالعان قوندىرعى بولار.
ونىڭ ۇستىنە, قازاقتاردا التىباقاندى كۇن باتقانعا دەيىن قۇرىپ بىتىرەدى دە, ونى ويناۋ سالتاناتى كۇن باتىپ, اي تۋعان سوڭ باستالادى. كەيدە تاڭ اتقانشا جالعاسادى. بۇل دەگەنىمىز – تۇنەكتىڭ كيەسى بولىپ تابىلاتىن ىڭىرگە ىرىق بەرمەۋ نيەتىنىڭ كورىنىسى مەن جورالعىسى. ەندەشە عالامدىق قوس تاراپتىڭ تەربەلۋ ۇيلەسىمىن ورناتۋ قۇرالى – قازاقتىڭ التىباقانى بولعان-اۋ!
باستاڭعى. ناۋرىزعا قاتىستىلىعى ءابدەن كومەسكىلەنگەن قازاقى ءبىر عۇرىپ – باستاڭعى. بۇل ادەت-عۇرىپ ازىردە ەلدىڭ ءار جەرىندە تۇرلىشە ۇعىندىرىلادى: ءبىرەۋلەرى جاستاردىڭ ەرەسەكتەردەن بولەك, ال ەندى ءبىر وڭىرلەردە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ وڭاشا وتىرىسى دەيدى. الايدا, بۇلار – قازاقىلانعان باستاڭعىنىڭ جۇرناق نۇسقاسى عانا. ونىڭ تۇپكى سىرى باستاڭعى ءسوزىنىڭ وزىندە بۇگۋلى جاتقانداي. «باس» پەن «تاڭعى» ءسوز ءتىركەسىنەن قۇرالعان بۇل وتىرىس اۋەل باستا «وڭاشالىقتان» گورى جىلداعى باس تاڭدى قارسى الۋدان تۋىنداعان جورالعى بولار دەگەن ويدامىز. ونىڭ ۇستىنە تۇركىتەكتى حۋننۋلاردىڭ تاڭدى قارسى الۋ تۋرالى قىتاي جازباسى حابارلاپ وتىر.
جوعارىدا ءسوز بولعان التىباقان عۇرپى وسى باستاڭعى جورالعىسىنىڭ ءبىر قۇرامتاسى بولار. ونىڭ ۇستىنە, بويجەتكەندەردىڭ ەرجەتكەندەرگە ارناپ ازىرلەيتىن «ۇيقىاشار» داستارقانى مەن جىگىتتەردىڭ عاشىقتارىنا سىيلايتىن «سەلتەتكىزەرى» دە وسى وتىرىستىڭ ءسانىن كەلتىرە تۇسەتىن, بۇگىنگى «سيۋرپريز» داستۇرىنە اينالعان سالتتىڭ باستاۋى دەسەك تە بولار.
سەرىك ەرعالي, تۇركى اكادەمياسىنىڭ اقپارات جانە باسپا ءبولىمىنىڭ رەداكتورى, تۇركىتانۋشى.
