ۇلت مۇراسىن جاڭاشا باعامداۋ
جيىنعا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى باقىتجان جۇماعۇلوۆ, لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ەرلان سىدىقوۆ, تاريحشى-عالىم, بەلگىلى ارحيۆيست مارات ابسەمەتوۆ, كينو جانە تەاتر اكتەرى نۇرلان ءالىمجانوۆ, «نۇر وتان» پارتياسى استانا قالالىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديسلاۆ سەرگەەۆ, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, عالىمدار, قالامىزدىڭ بەلسەندى ازاماتتارى مەن جاستارى قاتىستى.
– ەلباسىمىز « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تەرەڭ مازمۇندى, تاعىلىمى مول ماقالاسىن جاريالاپ, قالىڭ جۇرتشىلىقتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. تاريحىمىزدىڭ جەتى قىرىن اتاي وتىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ وتكەنىمىزدى تاريح تۇعىرىنان باعامداپ, تەرەڭ زەردەلەۋگە ۇندەپ وتىر. بىزدەگى ماقسات – وزدەرىڭىزبەن وي ءبولىسىپ, اقىلداسا وتىرىپ, بىرگە ىستەيتىن الداعى شارالارىمىزدى ايقىنداپ الۋ, – دەگەن قالا اكىمى استانانىڭ وتكەنى مەن كەلەشەگىنە قاتىستى جاڭا جوسپارلاردى ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, استانا قالاسى اكىمدىگى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «بوزوق» تاريحي-مادەني كەشەنىن قۇرۋ جۇمىستارىن 2020 جىلعا دەيىن تولىق اياقتاماق. «مادەني-تۋريستىك جانە عىلىمي-زەرتتەۋ حالىقارالىق ورتالىعىنا عانا ەمەس, سونداي-اق ەۋرازيا دالاسىنىڭ ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق كونە تاريحىن زەرتتەۋ ماقساتىندا عىلىمي-ادىستەمەلىك بازاعا اينالدىرۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەگەن باقىت سۇلتانوۆ استانانىڭ ەل دامۋىنداعى رولىنە ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان سەنات دەپۋتاتى باقىتجان جۇماعۇلوۆ اتالعان ماقالانىڭ ءتول رۋحانياتىمىزدى دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەرگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» كەشەندى باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى ەكەنىن, جاڭا يدەيالار ارقىلى ەل بولاشاعىن باياندى ەتە ءتۇسۋدىڭ شەشۋشى ءساتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
– ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى دەر كەزىندە جازىلعان دۇنيە. ويتكەنى ءوز تاريحىمىزدى الەم وركەنيەتى تۇرعىسىنان قاراپ زەردەلەۋ قاجەت. مىقتى دالالىق وركەنيەتىمىزدىڭ بار ەكەنىن الەمگە تانىتقانىمىز ءجون. ماقالانىڭ ءار ءبولىمى وتكەندى ساراپتاي وتىرىپ, بۇگىنمەن ۇشتاستىرا, ويلاستىرا ايتىلعان. قازاق جۇرتىنىڭ تاريحي ءتۇپ-تامىرى وتە تەرەڭدە جاتىر. ء«بىز كىمبىز؟ قايدان كەلدىك؟ قايدا بارامىز؟» دەگەن سۇراقتارعا تەرەڭ دە تولىمدى جاۋاپ بەرەتىن تاريحىمىزدى جۇيەلى ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ماقالاداعى كونە تاريحىمىزعا قاتىستى نەگىزگى جوبالار ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاريحتىڭ بەتالىسىن تالاي رەت تۇبەگەيلى وزگەرتكەنى تۋرالى سىر شەرتەدى, – دەگەن ول وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىن ايقىنداعان باستاما دەپ اتادى.
ەلباسى باستاماسىمەن اتاقتى تاريحي تۇلعالار مەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اشىق اسپان استىندا ەسكەرتكىش-مۇسىندەر قويىلاتىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋعا, «ارحيۆ – 2025» جەتىجىلدىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە مەكتەپتەر مەن بارلىق وڭىردەگى ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنىڭ جانىنان تاريحي-ارحەولوگيالىق قوزعالىستار قۇرۋعا, سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ وركەنيەتى تاريحىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىن كورسەتەتىن فيلمدەردىڭ ارنايى تسيكلىن وندىرىسكە ەنگىزۋ سياقتى باستامالارعا قاتىستى قوعام قايراتكەرلەرى ناقتى ۇسىنىستارىن ايتىپ, شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە ەرەكشە اتسالىساتىندارىن جەتكىزدى. الداعى ۋاقىتتا قازاق ەلىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنىن جانە ۇلەسىن كورسەتۋ ماقساتىندا ماقالادا ايتىلعان ۇسىنىستار نەگىزىندە كەشەندى ءىس-شارالار قولعا الىناتىن بولادى.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
ەجەلگى وركەنيەت ءورىس العان جەر
شىعىس قازاقستاندا بىرنەشە جىلدان بەرى وڭىرلىك ارحەولوگيانى دامىتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. باعدارلاما اياسىندا ابدەش تولەۋباەۆ, زەينوللا ساماشەۆ, كارل بايپاقوۆ سەكىلدى بەلدى ارحەولوگتەرمەن قاتار ۇلان ۇمىتقاليەۆ, ەردەن ورالباي سىندى جاس عالىمدار وبلىستىڭ كاتونقاراعاي, زايسان, تارباعاتاي, ۇلان, كوكپەكتى, اباي اۋداندارىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, قۇندى جادىگەرلەر تاپقانى بەلگىلى. وسى رەتتە جوعارىدا اتى اتالعان ارحەولوگتەر 21 قاراشادا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن ايرىقشا ىقىلاسپەن قابىلداعانىن ايتقىمىز كەلەدى. «بۇل ماقالا مەن جانە مەنىڭ ارىپتەستەرىم ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەندىگى ءسوزسىز. قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى سوڭعى ءۇش جىلدا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جاسالعان بىرەگەي اشىلۋلاردى بىلەدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋى ارقىلى مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بەرەل قورعاندارى, تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ەلەكە سازى ەسكى قورىمى زەرتتەلدى. 2017 جىلى جۇمىس بەرەلدە ايگىلى كىسى جەرلەنگەندىگىنىڭ اشىلۋىمەن اياقتالدى, بۇل جەردى جۋرناليستەر «دالا امازونكاسى» دەپ اتاپ كەتكەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى III عاسىردا جەرلەنگەن اقسۇيەك ۇرپاعى جاۋىنگەر جاس قىزدىڭ قابىرى ارقىلى ەلباسى ءوز ماقالاسىندا ايتقان دالا وركەنيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولعاندىعى تۋرالى قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2018 جىلى ەلەكە سازىندا كيىمى التىنمەن قاپتالعان ولجا, 17-18 جاس ارالىعىنداعى اقسۇيەك جاس جىگىتتىڭ جاقسى ساقتالعان قالدىقتارى تابىلدى. ءبىز ونى شامامەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VIII–VII ع. ع. جەرلەنگەن دەپ ەسەپتەيمىز. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاڭا «التىن ادام» اتالىپ ءجۇر. بۇل اشىلۋلار جىل سايىن شەتەل ساراپشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا كوپشىلىككە كورسەتىلەتىندىگىن باسا ايتقىم كەلەدى», دەيدى بيىل تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ەلەكە سازى جايلاۋىنان تونالماعان «التىن ادامدى» تاپقان ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ.
ارحەولوگ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى ەلىمىزدە ارحەولوگيانى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرىپ, جاڭا اشىلۋلارعا جول اشاتىنىن ايتادى. «جاڭا باعدارلاما مەن بارلىق ءومىرىمدى ارناعان جۇمىسىمنىڭ بىرنەشە قىرلارىمەن سايكەس كەلەدى. بۇل بەرەل قورىمىنان تابىلعان ولجالاردا بەلگىلەنگەن «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى» جانە «اڭ ءستيلى», ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان كەرەمەت ادەمى ارتەفاكتىلەردەگى « ۇلى دالانىڭ ەجەلگى مەتاللۋرگياسى». وسىنداي قۇندى دۇنيەلەردى ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن دامىتۋعا ارنالعان وبلىستىق باعدارلاما ارقىلى الداعى ءۇش جىلدا تەرەڭىرەك زەرتتەيتىن بولامىز», دەيدى ز.ساماشەۆ.
وبلىسىمىزدىڭ زايسان اۋدانىنداعى شىلىكتى جازىعىنان «التىن ادام» تاپقان ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدەش تولەۋباەۆ ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعانداي سالتاتتىلىق جانە باسقا دا كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ قايتالانباس جەتىستىكتەرى ەرتە تەمىر ءداۋىرى مەن نەوليت, ەنەوليت, قولا مادەنيەتى اياسىندا پايدا بولىپ, دامىعانىن جەتكىزدى. «جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ دە, كەيىن ونى جەگۋ كۇشى رەتىندە, سودان كەيىن سالت جۇرىسكە ۇيرەتۋ – وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە باستالىپ, بەلسەندى ءجۇردى. بۇعان, پرەزيدەنتىمىز اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى «بوتاي» قونىسىنداعى قازبا ماتەريالدارى دالەل. راسىندا دا, اۋىزدىق, ەر-توقىم, ۇزەڭگى جانە ت.ب. ات ابزەلدەرى, ورتالىعى قاشاندا ەجەلگى قازاقستان جەرى بولعان ۇلى دالا بەلدەۋى اۋماعىندا ويلاپ تابىلعان. 2017 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس قازاقستان ەكسپەديتسياسى تارباعاتاي تاۋلارى ەتەگىندە تەمىرسۋ جەرىندە بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز بولعان ەنەوليت داۋىرىندەگى (قولا-تەمىر عاسىرى) كلاسسيكالىق ەسكەرتكىشتەردى اشتى. بەلگىلى بولعانداي, ءدال وسى ەنەوليت شىن مانىندە جىلقىنى سالت جۇرىسكە ۇيرەتۋ باستالعان ۋاقىت بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ارقاشان تۋعان جەر مەن ەلدىڭ تاريحىنا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. 2004 جىلى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاريالادى. وسى باعدارلاما اياسىندا مادەني مۇرالاردى ىزدەۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ باعىتىندا كوپ جۇمىس جاسالدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە مەنىڭ باسشىلىعىممەن ءبىر توپ ارحەولوگ, شىلىكتى القابىندا پاتشا قورعاندارىنان بىرەگەي ماتەريالداردى اشىپ, زەرتتەپ, جاريا ەتتى. پرەزيدەنتتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ارحولوگيالىق زەرتتەۋلەر باستالىپ, ماقساتتى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆتىڭ تىكەلەي باستاماسى بويىنشا ءبىزدىڭ زەرتتەۋ توبىمىز بىرنەشە جىل قاتارىنان شىلىكتى القابىنىڭ جانە تارباعاتاي تاۋلارى ەتەگىندە ەرتە ساق ەسكەرتكىشتەرىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ناتيجەسىندە ءبىز شىلىكتى القابىندا جانە قارعىبا-بازار القابىندا حان قورعاندارىن اشتىق. №16 قورعاندا ەكى مىڭنان استام التىن بۇيىم – ساق-سكيفتىك اڭ ستيلىندە جاسالىنعان, «التىن كيىمنىڭ» تىگىلمەلى شىتىرالارى انىقتالدى. «ادام مەن تابيعاتتىڭ ءوزارا قاتىناسىنىڭ سيمۆولى» دەپ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, شىن مانىندە بۇل التىن بۇيىمدار ءبىزدىڭ جەردەگى ەجەلگى تۇرعىنداردىڭ دۇنيەتانىمىن كورسەتەتىن ونەر تۋىندىلارىنىڭ قۇندىلىعى رەتىندە ۇسىنىلادى», دەگەن ارحەولوگ بيىل وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن جالپى كولەمى 504 بەتتەن تۇراتىن «ەرتە ساق شىلىكتى مادەنيەتى» اتتى مونوگرافيالىق سۋرەتتەردىڭ شىعارىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلباسى ماقالاسى وبلىستا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وڭىرلىك ارحەولوگيانى دامىتۋ باعدارلاماسىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, الداعى ۋاقىتتا وڭىردەن ۇلى دالانىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن قۇندى جادىگەرلەر تابىلادى دەپ سەنەمىز.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
