ەلىمىزدى اينالىپ وتپەيتىن بۇل جاعىمسىز ۇدەرىس تەرىسكەي ايماقتار ءۇشىن قاۋىپتى ءارى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. الىسقا بارمايىق, قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ بيىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارىنا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, قۋانتارلىق كورسەتكىشتەرمەن قاتار كوڭىل قۇلازىتاتىن جايتتار دا از كەزدەسپەيدى. بۇل كوبىنە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى مەن دەموگرافيالىق احۋالدىڭ تومەندىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. اسىرەسە وسى ەكى ماسەلەنىڭ جىل وتكەن سايىن ءتۇيىندى پروبلەماعا اينالىپ بارا جاتقانى تولعانتادى. ونى تىرشىلىك قازانى قايناپ, ءتۇزۋ ۇشقان ءتۇتىنى ءبىر سەيىلمەگەن اۋىلداردىڭ «بولاشاعى جوق» ساناتىنا قوسىلۋى, ەڭبەككە جارامدى ادامدار مەن كاسىبي مامانداردىڭ, بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, تابيعي ءوسىم, بالا تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندەپ, كوشىپ كەلۋشىلەردەن باسقا جاققا كەتۋشىلەردىڭ سانى كوبەيىپ كەتكەنى انىق اڭعارتادى. وسى سەبەپتى پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن اۋقىمدى ستراتەگيالىق قۇجاتتار ىشىندە ىشكى كوشى-قون ساياساتىن رەتتەۋگە, باسى ارتىق جۇمىس كۇشى بار وڭىرلەردەن وزگە جەرلەرگە جۇمىس كۇشىن ۇتقىرلىقپەن تارتۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. وڭتۇستىك ايماقتاردا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى تۇرسا دا, جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسى 17 پايىزدى عانا قۇرايتىنىن, ال سولتۇستىك جاقتا بۇل كورسەتكىشتەر سايكەسىنشە 17 جانە 13 پايىز ەكەنىن ەسكەرسەك, جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, 2050 جىلعا تامان كۇنگەي تۇرعىندارى 5 ميلليون ادامعا ارتادى, كەرىسىنشە, تەرىسكەي حالقى ءبىر ميلليون ادامعا ازايادى, جۇمىسسىزدىق, دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ ءتىپتى زورايا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. گەوگرافيالىق, تابيعي-كليماتتىق ورنالاسۋى جاعىنان وتە قولايلى تۇركىستان وبلىسىندا سوڭعى بەس جىلدا حالىق سانى 24 پايىزعا كوبەيگەن. تەك ماقتاارال مەن سارىاعاش اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ سانىن قوسا ەسەپتەگەندە قىزىلجار حالقىمەن دەڭگەيلەس. دەمەك, «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» جوباسىنىڭ ىشكى ەڭبەك نارىعىن رەتتەۋدەگى, ەڭبەك ميگرانتتارىن ىنتالاندىرۋداعى ەكونوميكالىق ىقپالى وتە زور دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك قولداۋ شەڭبەرىندە اتقارىلعان كەشەندى شارالاردىڭ ارقاسىندا ەلىشىلىك كوشى-قوننىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى قۇرىلىپ, تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەتىن قونىستاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ۇتقىرلىعى مەن ۇتىمدىلىعى وڭ سيپاتقا يە بولا باستاعانىن جەرگىلىكتى تاجىريبە كورسەتىپ كەلەدى. 700-گە جۋىق وتباسى كۆوتا ارقىلى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, تابيعاتى اسەم ايماقتان جايلى تۇراق تاپتى. ءوز كاسىبىمەن اينالىسقىسى كەلەتىندەرگە جەر تەلىمدەرى مەن جەڭىلدىكتى نەسيەلەر ۇسىنىلدى. جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى الما ماحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا قونىستاندىرۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بوس جۇمىس ورىندارى مەن ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسى نەگىزىندە كەپىلدىكتى ىنتالاندىرۋ شارالارى كەشەندى تۇردە قاراستىرىلعان. «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2022 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» اياسىندا ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە 35 اەك مولشەرىندە وتەماقى جانە وتباسى قۇرامىنا بايلانىستى ءبىر جىل بويى تۇرعىن ءۇي جالداۋ شىعىندارى وتەلەدى. بۇدان باسقا تۇرعىنداردىڭ كەلىسىمىنە سايكەس ءۇي جالداۋعا قاراستىرىلعان قاراجات ەسەبىنەن باسپانا ساتىپ الۋ ءۇشىن بىرجولعى تولەم تولىق اۋدارىلادى. جاڭا ەرەجەگە سايكەس بەس ازاماتتى كوشىرىپ اكەلىپ, ءۇش جىل بويى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن كاسىپكەر ارقايسىسى ءۇشىن ءبىر ميلليون تەڭگە شاماسىندا سۋبسيديا الادى. بۇل باستامانى 18 جۇمىس بەرۋشى قوستاپ وتىر. ءوز شارۋاسىن كەڭەيتەمىن دەگەندەرگە 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە قايتارىمسىز گرانت بەرىلەدى. سونداي-اق اۋدانداردا جەر تەلىمدەرى ءبولىنىپ, ەگىنشىلىكپەن, مال شارۋاشىلىعىمەن, ارا وسىرۋمەن, باعباندىقپەن, جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى. بيىل 1500 ادامدى قابىلداۋ ءۇشىن مەكتەپ, بالاباقشا جۇمىس ىستەيتىن, 1058 بوس جۇمىس ورنى بار 226 اۋىل تاڭداپ الىنىپ, كوشىپ كەلۋشىلەر ورنالاستىرىلدى.
جۋىردا ءوڭىر باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ تۇركىستان وبلىسىندا بولىپ, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى عابيدوللا ءابدىراحىموۆتىڭ, وبلىس, قالا ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ, جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى باسشىلارىنىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ, جاستاردىڭ, ۋاقىتشا جۇمىسسىز تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىمەن ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىنە قاتىستى ساليقالى اڭگىمە قوزعالدى. جينالعانداردى ءوز ىقتيارىمەن كوشىپ كەلەتىن وتباسىلارعا جاسالاتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كوبىرەك قىزىقتىردى.
– «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسى وبلىستا قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان قونىستانعان 2700-دەي ادامنىڭ جارتىسىنا جۋىعى وسى ايماقتان. جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان دا ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىلەدى. ءبىز جەر تەلىمدەرىن الۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن شۇعىلدانۋعا, بوس جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسۋعا كومەكتەسەمىز. قاشان ۇيرەنىسىپ كەتكەنشە قاداعالاپ وتىرامىز. قىزىلجار – توپىراعى قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن, اۋاسى تازا, سۋى ءمولدىر ءوڭىر. ورمان-توعايلى جەرلەر, كولدەر كوپ. قازاقستان استىعىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى وندىرىلەدى. ەڭبەكسۇيگىش كۇنگەيلىكتەر جاڭا قونىسقا تەز بەيىمدەلىپ كەتەرىنە سەنىمدىمىز. ارالارىندا مەملەكەتتىك, بيۋدجەتتىك قىزمەتتە جاقسى قىرىنان تانىلعاندارى دا, ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتىپ اكەتكەندەرى دە از ەمەس. سىزدەردە دەموگرافيالىق ءوسىم قارقىنى جوعارى. حالقى از سولتۇستىك تۇرعىندارىنىڭ سانىن ارتتىرۋداعى قارىشتى قادامدارىڭىزدى قۇپتايمىز, دەگەن قۇمار ىرگەباي ۇلى «سەرپىن» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە تەگىن وقىپ جاتقان جاستار شاڭىراق قۇرىپ, اۋىلدىق جەرلەردە كەمى ءۇش جىل ەڭبەك ەتسە, باسپانا تارتۋ ەتىلەتىنىن, وقۋ وقيمىن, وسەمىن, قاتارىنىڭ الدى بولامىن دەگەن ىنتالى, قابىلەتتى جاندارعا ەشقانداي اۋا رايى بوگەت بولا المايتىنىن, ەلباسىنىڭ جاستار جونىندەگى ساياساتى باسەكەلەستىك قارىمىن ارتتىرۋدىڭ پارمەندى كۇشى بولىپ تابىلاتىنىن جەتكىزدى. ع. ءابدىراحىموۆ سولتۇستىكتەگى بوس ورىندارعا كۇنگەي ءوڭىردىڭ حالقىن جۇمىسقا تارتۋ بويىنشا ارنايى شتاب قۇرۋ ۇسىنىسىن قولداپ, باسقا وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا دا اقىلداسىپ, پىكىرلەسىپ وتىراتىندارىن, الداعى ۋاقىتتا تەرىسكەيدەگى وتباسىلاردىڭ حال-جاعدايىمەن تانىسۋعا باراتىنىن ايتتى.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە جەلدىڭ وتىندە, ەلدىڭ شەتىندە ورنالاسقان وڭىردەن 70 مىڭنان استام ادام باسقا جاقتارعا قونىس اۋدارعان. مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ 18-20 پايىزى ءبىلىم قۋىپ, شەتەل اسىپ جاتادى. وتانىنا ورالا ما, جوق پا بەلگىسىز. جالاقىنىڭ ازدىعىنان سىرتتان جۇمىس ىزدەپ, سابىلىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. بۇل جاعىمسىز فاكتورلار ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىن رەتتەۋگە, دەموگرافيالىق تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە كەرى اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن ەلىشىلىك جۇمىس كۇشى ەسەبىنەن تولىقتىرۋدىڭ جولدارىن الدىن الا ايقىنداۋ, ارتىق-كەمىن ەكشەۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, الەۋمەتتىك, ەڭبەك ءبولىنىسى جاعىنان دا بىردەن-ءبىر وڭتايلى شەشىم بولارى انىق. وسى ورايدا تەرىسكەيدەن ءوز ىقتيارىمەن كوشىپ كەلگەندەردى كەلەشەگى كۇڭگىرت اۋىلداردى ساقتاپ قالۋدىڭ «قۇرالى» رەتىندە پايدالانىپ كەلگەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ ەشنارسەمەن اقتاۋعا بولمايتىن ءىس-ارەكەتتەرىنە ق.اقساقالوۆتىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. تەك ءىرى ەلدى مەكەندەرگە عانا جايعاستىرۋعا, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ باعىتىنداعى جاڭا كاسىپ تۇرلەرىن يگەرۋگە, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, اتقارۋشى ورگاندار جۇمىسىن جانداندىرۋعا, لايىقتى جالاقى تولەۋگە قوسىمشا شارالار ۇيىمداستىرۋعا ناقتى پارمەن بەرىلۋى ەڭبەك اعىندارىن رەتتەۋدى بارىنشا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ويتكەنى شارۋاسى ونسىز دا شاتقاياقتاپ تۇرعان ۇساق شارۋا قوجالىقتارى ماۋسىمدىق جۇمىستاردىڭ ءوزىن ازەر ۇسىنا الاتىن ەدى. بۇل ەڭبەكاقى تەك كۇزگى جيىن-تەرىمنەن سوڭ عانا قولعا تيەدى دەگەن ءسوز. وسى سەبەپتى قونىس اۋدارۋشىلاردى ورنالاستىرۋ كارتاسى ءتۇزىلىپ, ينفراقۇرىلىمدارى تالاپقا ساي 302 ەلدى مەكەن كىرگىزىلدى.
وڭتۇستىك تۇرعىندارىن سولتۇستىككە كوشىرۋ يدەياسىن جان-تانىمەن قولداپ جۇرگەن تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى جاڭاباي اعابەكوۆتىڭ ناقتى ىستەرى كوپكە ۇلگى بولارلىق ەكەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى. ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ ۇنەمى باسى-قاسىنان تابىلىپ, كومەك قولىن سوزۋدان باس تارتپايتىن ازاماتتىڭ ۇلتجاندى تۇلعاسى سۇيسىندىرەدى. اقجار, ءۋاليحانوۆ اۋداندارىنا ارنايى بارىپ, تولىق جاعداي جاسالىپ, كومەك كورسەتىلەتىنىن بىلگەننەن كەيىن وتىز شاقتى وتباسى كوشىن ءوزى باستاپ كەلگەن. جول شىعىندارىن وتەۋگە, باسپانا ساتىپ الۋعا قارجىلاي جاردەمدەسكەن. حالىق اماناتىنا كىر كەلتىرمەۋدى ماقسات ەتكەن ول سولتۇستىككە جۇمىس ىزدەپ بارعاندار كەز كەلگەن باسەكەلەستىككە, ءتىپتى اۋا رايىنا دا توتەپ بەرۋگە دايىن ەكەنىنە بەك سەنىمدى. جاڭاباي سياقتى جومارت جۇرەكتى جاندار قىزىلجار وڭىرىندە دە بارشىلىق. اۋىلداستارىنا قولجەتىمدى ۇيلەر تۇرعىزىپ, تازا اۋىزسۋ قۇبىرىن تارتىپ بەرگەن «مامبەتوۆ جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ەركەبۇلان مامبەتوۆتىڭ شاراپاتىن تۇركىستان وبلىسىنان كوشىپ كەلگەن عاني جۇسىپبەكوۆتىڭ وتباسى ۇمىتپايدى. ءوزىن دە, كەلىنشەگىن دە تۇراقتى جۇمىسقا, بالالارىن بالاباقشاعا ورنالاستىرعان. باسپانا ساتىپ اپەرگەن. جەڭىلدىكتى نەسيە راسىمدەۋگە, مال الۋعا جاردەمدەسكەن. «اقسەلەۋ» جشس-ءنىڭ باسشىسى سەرىك مالاەۆ ارنايى دەلەگاتسيا قۇرامىندا ەڭبەك كۇشى مول شوعىرلانعان بىرنەشە اۋداندا بولىپتى. 900 وتباسى كوشىپ كەلۋگە تىلەك بىلدىرگەنىن ەستىگەن سوڭ وسىناۋ ماڭىزدى شاراعا قاتىسۋدى پارىز ساناپ, ءتورت جۇمىسشىنى ىلەستىرىپ اكەلىپتى. تۇرعىن ۇيمەن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپتى. ءبىرجان شايمەردەنوۆ, اسقار ماديەۆ سەكىلدى ىسكەر كاسىپكەرلەردىڭ دە ەسىمدەرى قۇرمەتپەن اتالادى. تەرىسكەيگە كەلگەنىنە وكىنبەيتىندەردىڭ ءبىرى – سەيكىمباەۆ پەن ءنۇسىپوۆتىڭ شاڭىراعى. بۇل ەكى وتباسىنى كەزدەيسوق كەزدەستىرگەن «جانىبەكوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قايرات جانىبەكوۆ 11 بالاسىمەن قوسا م. جۇماباەۆ اۋدانىنا قاراستى سۋلىشوق اۋىلىنا ۇگىتتەپ الىپ كەلگەن. بار جاعدايىن جاساعان. ءسويتىپ توعىزجىلدىق مەكتەپتى جابىلۋدان ساقتاپ قالعان. كەلەسى جىلى بەس وتباسىنى كوشىرىپ الماق نيەتتە.
– سارىاعاش اۋدانىندا تۇرعىنداردىڭ سانى 300 مىڭنان اسادى, وتە تىعىز ورنالاسقان. جىلىنا 10 مىڭنان استام ءسابي دۇنيەگە كەلەدى. مەن وسى اۋداننىڭ تۋماسىمىن. مال بورداقىلاۋ, جىلىجايدا كوكونىس ءوسىرۋ كاسىپتەرىن جاقسى مەڭگەرگەنبىز. بۇل جاققا تەز بەيىمدەلدىك. جايىلىم دا, شابىندىق تا جەتەرلىك كورىنەدى. وتباسىندا جەتى جانبىز. ءوزىم ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق باعدارلامالارىنا قاتىسىپ, ءىرى قارا مالىن, كوكونىس وسىرەمىن. زايىبىم ۇستاز. ۇلىم قىزمەتتە, قىزىم ستۋدەنت. قالعاندارى مەكتەپتە وقيدى. م.جۇماباەۆ اتىنداعى اۋدانعا قاراستى حلەبوروب اۋىلى قۇشاعى كەڭ قۇتتى مەكەنىمىزگە اينالدى, – دەيدى بالابەك ورالوۆ. ول ءسۇتتى باعىتتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىن قۇرۋعا باستاماشى بولعان. ازامات وسپانوۆ, كادىربەك سىدىقوۆ سەكىلدى جەرلەستەرى دە كەلگەندەرىن بۇلداپ, مىندەتسىنگەن ەمەس. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان ءبىرى جوق. «ەرىنبەگەننىڭ ەڭبەگى جانادى» دەگەن وسى. جان جادىراتاتىن مۇنداي مىسالدار كوپ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە تاپسىرعان حاتتامالىق تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىن قونىستاندىرۋ جانە ولاردى قولداۋ تەتىكتەرىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ, الداعى ءۇش جىلدا 3000 وتباسىنى كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل بويىنشا 2019 جىلى – 600, 2020 جىلى – 1000, 2021 جىلى 1400 باسپانا تۇرعىزىلادى. تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, اكىمدىك, جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر اراسىندا 20 جىلعا ۇشجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويۋ كوزدەلگەن. قونىس اۋدارۋشىعا بەس جىل وتكەننەن كەيىن تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرىپ الۋ قۇقىعى بەرىلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە جالعا الۋ تولەمىن جاساۋ ۇسىنىلادى. بۇل شامامەن 10 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. كەلەسى 15 جىلدا تولەم شامامەن 20 مىڭ تەڭگە بولادى جانە ول نەگىزگى قارىزدى وتەۋ قۇنىنا كىرەدى.
تۇتاستاي العاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشكى كوشى-قون سياقتى مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا ىرگەلى قادامدار جاسالىپ, كوشتىڭ كولىكتى بولۋىنىڭ ۇتقىر جولدارىنىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلۋى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولاتىن ءتارىزدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
