ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ سونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمى 4,8 پايىزدى قۇراپ, وتكەن ايدىڭ دەڭگەيىنەن 0,1 پايىزدىق تارماققا اسىپ تۇسكەندىگىن, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ بۇلايشا دامۋىنا ءتۇستى مەتالدار, مۇناي وڭدەۋ, حيميا ونەركاسىبى, قاعاز جانە قاعازدان جاسالعان ونىمدەر, جيھاز ءوندىرىسى, سونداي-اق ماشينا جاساۋداعى ءونىم شىعارۋدىڭ جاقسى دەم بەرگەندىگىن ايتتى.
ال ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى رومان سكليار 2018 جىلدىڭ توعىز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ – 14,5, حيميا ونەركاسىبىنىڭ – 8,2, جيھاز ءوندىرۋدىڭ – 5,1, قاعاز شىعارۋدىڭ – 9,2, رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارىن ءوندىرۋدىڭ 2,3 پايىز العا باسقاندىعىن مالىمدەدى.
سونىمەن تسيفرلار كورسەتكەنىندەي, توعىز ايدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق سەكتور رەتىندە بوي كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز ناق وسى سالانىڭ جاي-كۇيىنە, ونىڭ دامۋ سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساعاندى ءجون كوردىك.
قازاقستاننىڭ قازىرگى ماشينا جاساۋ سالاسىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءتول تۋىندىسى دەۋگە دە بولادى. راس, بۇل سالا ەلىمىزدە كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە قالىپتاسىپ, جاقسى دامىدى. پاۆلوداردا شىنجىر تاباندى «قازاقستان» تراكتورى شىعارىلدى. وسكەمەن, پەتروپاۆل, ورال جانە باسقا قالالاردا ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتار مەن ونىڭ اسپاپتارىن جاسايتىن كاسىپورىنداردىڭ تۇتاس جەلىسى پايدا بولدى. بىراق قازىر سولاردىڭ كوپشىلىگىنەن ءىز دە قالمادى. ورنىنا نارىق جاعدايىنا بەيىمدەلگەن, حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الاتىن جاڭا ماشينا جاساۋ سالاسى قالىپتاسىپ, ەندى مىنە شاپشاڭ قارقىنمەن العا باسۋدا. مىسال ءۇشىن ايتا كەتەلىك, كەزىندە وسكەمەن قالاسىنداعى ارقايسىسىندا مىڭداعان جۇمىسشىسى بار شىعىس قازاقستان ماشينا جاساۋ زاۋىتى, وسكەمەن كوندەنساتور زاۋىتى, وسكەمەن پريبورلار زاۋىتى دەگەن الىپ كاسىپورىندار بولعان ەدى.
قازىر بۇل كاسىپورىندار جاڭا زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي بەيىمدەلدى. بىراق بۇگىندە 15-16 جىل بۇرىن عانا قۇرىلعان «ازيا اۆتو» كاسىپورنىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى كوش وزىق. بۇل كاسىپورىن وسى ۋاقىت ارالىعىندا 130 مىڭنان استام جەڭىل اۆتوكولىك تۇرلەرىن شىعارىپ ۇلگەردى. قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل ونەركاسىبىنىڭ تاريحى دا وسىندا قۇراستىرىلعان جول تالعامايتىن «نيۆا» جەڭىل كولىك تۇرىنەن باستاۋ العان ەدى. قازىر بۇل كاسىپورىندا 4 مىڭعا تارتا ادام ەڭبەك ەتىپ, ولار جەڭىل كولىكتەردىڭ لادا, كيا, شكودا, شەۆرولەت سەكىلدى برەندتەرىنىڭ جيىرماعا تارتا مودەلدەرىن شىعارۋ ۇستىندە.
مۇنان كەيىن ەلىمىزدە «سارىارقااۆتوپروم», «سەماز», «كاماز-ينجينيرينگ», «Hyundai Trans Auto», «Daewoo Bus Kazakhstan» سەكىلدى اۆتوكولىك قۇراستىرۋ كاسىپورىندارى پايدا بولدى. وسى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدە اۆتوونەركاسىپ سەكىلدى جاس تا جاڭا سالا پايدا بولىپ, جىلدان-جىلعا جەتىلىپ, قارقىندى دامۋ كورسەتكىشتەرىن كورسەتۋدە. جاڭا يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەس جىلدىعىنىڭ قورىتىندىسىندا اۆتوموبيل ءوندىرىسى وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭ قارقىندى دامۋشى سالا رەتىندە اتاپ كورسەتىلدى جانە قازاقستان ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسىنا اينالدى.
ەندى قازىرگى جاعدايعا كەلەيىك.
«قازاۆتوونەركاسىپ» اتالاتىن قازاقستاننىڭ اۆتوكولىك سالاسى كاسىپورىندارى وداعىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ توعىز ايىندا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا جالپى قۇنى 140,9 ملرد تەڭگە تۇراتىن 22 709 اۆتوكولىك قۇرالدارى (جەڭىل جانە جۇك كولىكتەرى, اۆتوبۋستار مەن ارناۋلى ماشينالار جانە تىركەمەلەر) شىعارىلعان. زاتتاي ءوندىرىس كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن 70,3 پايىز اسىپ تۇسكەن.
سونىڭ ىشىندە 21 137 جەڭىل كولىك شىعارىلىپ, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 82,6 پايىزعا وسكەن. ال اۆتوكولىك سالاسىنىڭ العاشقى قارلىعاشى «ازيا اۆتو» اق الدا كەلەدى. ەسەپتى مەرزىمدە بۇل كاسىپورىن 13 365 جەڭىل كولىك تۇرلەرىن شىعارعان. ءسويتىپ ءوندىرىس نارىعىنىڭ 63,2 پايىزىنا يەلىك ەتكەن. ەكىنشى ورىنداعى «سارىارقااۆتوپروم» جشس-ءنىڭ كولىك شىعارۋداعى ۇلەسى 7 772 بىرلىكتى نەمەسە 36,2 پايىزدى قۇرايدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, قالعان كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى اسا اۋقىمدى ەمەس. ولار نارىقتىڭ 1-2 پايىزىنا عانا يەلىك ەتۋدە. دەگەنمەن بۇل كاسىپورىندار كەيىنگى جىلدارى عانا پايدا بولعاندىقتان بولاشاقتارى ءالى الدا دەۋگە بولادى.
تاعى ءبىر قۋانتارلىق كورسەتكىش, وتاندىق اۆتوكولىك كاسىپورىندارى بيىلعى قىركۇيەك ايىنىڭ وزىندە عانا 3244 اۆتوكولىك تۇرلەرىن شىعارعان ەكەن. ال وتكەن جىلدىڭ وسى ايىندا بار بولعانى 1 503 كولىك تۇرلەرى شىعارىلعان ەدى. دەمەك, بيىلعى قىركۇيەكتىڭ كورسەتكىشى وتكەن جىلعىدان 2,2 ەسە اسىپ ءتۇسىپ وتىر. ءسويتىپ ەكونوميكامىزدىڭ ەڭ جاس سالاسى سوڭعى ايدىڭ وزىندە دامۋ قارقىنىن ەسەلەپ ارتتىرا تۇسكەنى بايقالادى.
وتاندىق اۆتوزاۋىتتار ونىمدەرىنىڭ ساتىلۋ كورسەتكىشتەرى دە كوڭىل قۋانتارلىقتاي. جىل باسىنان بەرى 20 644 اۆتوكولىك ساتىلىپتى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىنە قاراعاندا 58,2 پايىزعا ارتىق. سونىڭ ىشىندە «قازاۆتوونەركاسىپ» وداعى كاسىپورىندارىنىڭ ساۋدا نارىعىنداعى ۇلەسى بىلتىر وسى مەرزىمدە 36,8 پايىزدى قۇراسا, بيىل 47,3 پايىزعا جەتىپ وتىر. دەمەك, شەتەلدىك اۆتوكولىكتەردى وتاندىق ساۋدا نارىعىنان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ايتارلىقتاي ىعىستىرا تۇسكەن.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا (ياعني توعىز ايدا) رەسپۋبليكا تۇرعىندارى جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ اۆتوكولىكتەرىن ساتىپ الۋعا 119,7 ملرد تەڭگە جۇمساپتى. بۇل قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى «ازيا اۆتو» اق كاسساسىنا ءتۇستى دەۋگە بولادى. ويتكەنى جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ ساتقان اۆتوكولىكتەرىنىڭ 57,2 پايىزى وسى كاسىپورىننىڭ ۇلەسىنە تيگەن. كاسىپورىن 11 802 اۆتوكولىك ساتقان. ال «سارىارقااۆتوپروم» جشس – 7866 اۆتوكولىك, «سەماز» جشس – 392, «كاماز-ينجينيرينگ» اق – 315, «Hyundai Trans Auto» جشس – 177, «Daewoo Bus Kazakhstan» جشس – 92 كولىكتى تۇتىنۋشىلارعا وتكىزگەن.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ جەڭىل اۆتوكولىك نارىعىندا ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارىندا قۇراستىرىلاتىن جەڭىل كولىكتەردىڭ ەڭ ءوتىمدى ءتۇرى Lada بولىپ وتىرعان كورىنەدى. ويتكەنى توعىز ايدىڭ ىشىندە وسى كولىكتىڭ 9 414 بىرلىگى ساتىلعان. مۇنان كەيىنگى ورىنداردى Hyundai (5 494 بىرلىك), KIA (1 658), JAC (978), Chevrolet (715) Ravon (552), Skoda (512), Peugeot (132), SsangYong (14) ماركالارى ەنشىلەگەن.
جالپى كەز كەلگەن ەلدىڭ ونەركاسىپتىك دامۋ دەڭگەيىن ايقىنداعان كەزدە ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىنا نازار اۋدارىلاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى بۇل سالا ەل ينجەنەرلەرىنىڭ بىلىمدىلىگىن, ىسكە ماماندانعان جۇمىسشىلار قاتارىنىڭ مول بولۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل ءىستى ۇيىمداستىرۋ مەن دامىتۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان XX عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن اۆتوكولىك, ۇشاقتار شىعارۋمەن الەمنىڭ ساناۋلى ەلدەرى شۇعىلدانىپ كەلگەن بولاتىن. ونداي ەلدەر ءوز اۆتوكولىكتەرىن الەمگە تاراتۋ ارقىلى مولىنان پايداعا كەنەلدى جانە الەمدىك يندۋستريالاندىرۋدىڭ كوشىن باستادى. دەمەك, تاۋەلسىز قازاقستاندا اۆتوكولىك ءوندىرىسى سالاسىنىڭ پايدا بولىپ, جىلدان-جىلعا دامي ءتۇسۋى ەلىمىزدىڭ قولىنان كوپ ءىستىڭ كەلەتىندىگىن كورسەتەتىندەي. ونىڭ ۇستىنە, وتاندىق اۆتوكولىك قۇراستىرۋشى كاسىپورىندار بىرنەشە برەندتىڭ كوپتەگەن مودەلدەرىمەن ەلىمىزدى عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي, شەتەلدەرگە دە ەكسپورتقا جونەلتۋدى باستادى. ماسەلەن, «ازيا اۆتو» اق بىلتىر مىڭعا تارتا كولىكتى قىتايعا ەكسپورتتادى.
قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تاعى ءبىر جەتىستىگى امەريكالىق «General Electric» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, جاڭا مودەلدى لوكوموتيۆتەردىڭ شىعارىلا باستاۋى بولدى. تەمىرجول كولىگىن دامىتۋعا بۇل ءىستىڭ ۇلكەن كومەگى ءتيدى. استاناداعى «لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى» اق-دا وسى ۋاقىتقا دەيىن 300-دەن استام جۇك تەپلوۆوزدارى مەن 8 جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن تەپلوۆوز شىعارىلدى. ونىڭ 23-ءى كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتالدى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەلىمىز جاڭا ۆاگوندارمەن ءوزىن-ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە اينالدى.
ەلىمىزدىڭ باتىسىندا كەمە شىعارۋ ءىسى قولعا الىندى. مۇنىڭ ءوزى وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ سانداعان باعىت بويىنشا دامىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى جانە جەرى كەڭ-بايتاق, استى كەنگە تولى قازاقستان ءۇشىن كولىك شىعارۋ ءىسىنىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەيرام پىشەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل بۇل سالاداعى ءونىم كولەمى تۇڭعىش رەت 1 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ ءتۇسۋى ءتيىس.
جالپى قازىرگى قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىن كوپسالالى دەپ ايتۋعا بولادى. وعان ەلەكتر قۇرالدارىن, اككۋمۋلياتورلار, ستانوكتار مەن ءتۇرلى اسپاپتار, تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرال-جابدىقتارىن, تاعى باسقا دا زاتتار شىعارۋ كىرەدى.
قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ ساراپشىلارى بۇل سالانىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەندىگىن ايتۋدا. بولجام بويىنشا, سالانىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, سوعان ساي قولداۋ شارالارى بەلگىلەنسە, 2024 جىلى ءونىم كولەمى 3 تريلليون تەڭگەنى, ال 2030 جىلعا تامان 15 تريلليون تەڭگەنى قۇراۋى ءتيىس. بولجام ناقتى ەسەپتەۋلەر ارقىلى جاسالعان جانە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ ازىرلەنۋى ءتيىس وسى سالانىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ كوكجيەگىن ايقىندايتىن باعدارلامالىق قۇجاتقا نەگىز بولادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
