پارىز بەن قارىز

قازاعىن وياتىپ, قالعىتپاعان الاش ارىسى ارۋاعىن ارداقتاۋعا بايلانىستى اتقارىلاتىن ءىس ءالى اۋقىمدى. بيىلعى جىل رۋحاني ۋىزدى دا مول مايەكتى جىل بولعالى تۇر. ماۋەسى ۇزىلەردەي, جەمىسى تاڭدايعا تاتيتىنداي, ءسىرا. ميىمىزدى بىلىممەن, ىلىممەن جاڭعىرتۋعا دامەلىمىز. تىلەۋىمىزدى بەرگەي. يىقتاستىرىلىپ ءتورت بىردەي مەرەيتويدىڭ شىراعى جانباقشى.قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ 2009 جىلعى 4 ناۋرىزداعى №31-ءى وكىمىمەن بەكىتىلگەن 2009-2011 جىلدارى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن مەرەيتويلار مەن اتاۋلى كۇندەردىڭ تىزبەسىنە جۇگىنسەك, بيىل ش. ءۋاليحانوۆ پەن گ.ن. ءپوتانيننىڭ – 175, م. دۋلاتوۆتىڭ – 125, ال ب. مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىقتارى اتالىپ وتپەكشى. قۋانىشتى, ارينە. عىلىمىمىز بەن ادەبيەتىمىزدىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ, سونداي-اق وتان قورعاۋدىڭ ەرەن ۇلگىسىن پاش ەتكەن ءبىرتۋار باتىردىڭ مەرەيتويىن حالقىمىز بوپ اتاپ وتۋدەن اسقان باقىت, شاتتىق بولار ما؟ بۇل قۇجات بويىنشا كەلەر جىلدىڭ دا توبەلى تويلارى قىر استىنان قىلتياتىنداي. اتاپ ايتساق, د. نۇرپەيىسوۆانىڭ – 150 جانە ق. امانجولوۆتىڭ 100 جىلدىعى اتالماق. ەڭ زورى – تاجىريبە بار, قىسىلىس جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قولدا باردى قادىرلەي بىلەتىن نامىس وياندى. ۇلتتىق ماقتانىش­تارىمىزدى ۋاقىتىلى, ورىندى دارىپتەي بىلسەك, العى داۋىرلەر تىنىسى دا كەڭ اشىلاتىنى تۇسىنىكتى. ەرتەڭسىز بۇگىن جوقتىڭ جارقىن مىسالىنداي. وسى ولشەمگە سالساق, بىلتىرعى جو­عارى تالعاممەن وتكىزىلگەن ءتورت مەرەيتوي : ءبىرجان سال قوجا­عۇل ۇلىنىڭ – 175, ك. ازىرباەۆ­تىڭ – 125, ع. قۇرمانعاليەۆ پەن ءا. ءتاجى­باەۆ­تىڭ – 100 جىلدىق­تارى پوەزيا مەن ونەردىڭ قايتالانباس قىزىعىن ەسەلەگەن ەستە قالارلىق وقيعا ساناتىنان سانالادى. اسىلدارىن ارداقتاي بىلگەن حالىق ونەگە ومىرشەڭدىگىمەن دە بەدەل-ابىرويىن ۇستەمەلەيتىنى بەلگىلى. قازاق ەلى جىل بويىنا ءان مەن كۇيگە, ءسوز مارجانىنىڭ كۇدىرەتىنە مالى­نىپ, سەرگەك سەزىممەن اجارلانىپ تۇرعانداي كۇي كەشىپ, ەڭسەلەنە ءتۇستى. بۇل دا بولسا, رۋحاني ورە­لىلىكتىڭ بەلگىسى عوي. تاۋەلسىز ەلگە ءتان تەكتىلىك, مىنەز دەسەك, ابدەن جاراسادى. لايىم, سولاي بولعاي. توي تويلاعاندا, قۇر انشەيىن تويشىل داقپىرتتان اۋلاقتانىپ, ويشىل بولا باستاعانىمىزدىڭ ناتيجەسى دە جەتەرلىك. بىراق ەندى سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, كوڭىلدە ءبىر تۇيتكىل بار. الدە اعاتتىق, الدە بايىبىنا تەرەڭ بويلاماۋ ما؟ قيسىنىن اجىراتۋ قيىنداۋ. ايتەۋىر, ۇكىمەت نازارىنا ىلىكسە ەكەن دەيمىز. م. دۋلاتوۆتىڭ مەرەيتويىن بەكىتكەن ۇكىمەت قاۋلىسىمەن تانىسقان گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ دا كوڭىلى داۋىل سوققانداي الاي-تۇلەي. بيىل 95 جاسقا كەلەتىن كەيۋانانى ابىرجىتقان نە نارسە؟ قاۋلىدا كورسەتىلگەن ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپتىلار ءتىزىمى تۇزىلگەندە, وتكەنى بار, وتەتىنى بار تويلارعا بىرقاتار مينيسترلىكتەرمەن بىرگە تۇلعانىڭ تۋعان وبلىستارى, ءتىپتى كەيدە وزگە باسقارۋ ايماقتارى, سونداي-اق ءىرى قالالاردىڭ اكىمدىكتەرى مىندەتتەلگەن ەكەن. ال مىرجاقىپتىڭ تۇسىنداعى بەلگى تەك قانا – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگىن ايقىنداپ تۇر. – سوندا قالاي, مىرجاقىپ اكەم تۋعان قوستاناي وبلىسى بۇل اتاۋلى داتادان سىرتقارى قالماقشى ما؟– دەپ بىزگە جاۋدىرەي قارايدى گۇلنار اپاي. – نەگە وزگەلەرىنىڭ وبلىستارى, قالالارى اتاپ كورسەتىلگەن دە, ورىندالۋىنا جاۋاپتىلار ءدال مەنىڭ اكەمە قاتىستى تۇسىندا شەكتەلىپ قالعان؟ تۋعان وبلىسى جوقتاي اسەر قالدىرماي ما, ءوزى؟ اپايدى دا تۇسىنۋگە بولار. مۇنداي شەك­تەۋدىڭ جاي-جاپسارىن ءبىز دە تولىق تۇسپالداي المادىق. ءبولىپ-جارۋدان اۋلاقپىز, مىسال ءۇشىن ايتايىق, گ.ن. ءپوتانيننىڭ تويىنا جوعارىدا كەلتىرىلگەن قوس مينيسترلىكپەن قاتار, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى دە مىندەتتەلگەن. كەرەكۋ­لىكتەرگە قىزعانىش جوق. دەگەنمەن وسى تۇستا قوستاناي وبىسى اكىمىنىڭ نامىسى نەگە قاي­رالمايدى ەكەن دەگەن ورىندى سۇراق تۋىن­دايدى. ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ ولارعا دا جەتىپ جاتقانى بەسەنەدەن بەلگىلى ەمەس پە؟ ءجا, ارتىق نىعىرلاپ قايتەمىز. مۇمكىن الگى قوس مينيسترلىكتەن تۇسكەن توتە جارلىق نەمەسە ناقتى مىندەتتەۋ تومەنگى ايماقتاردا – مىرجاقىپتىڭ تۋعان جەرىندە كۇشىنە ەنىپ, مەرەيتويدى دايىنداپ, وتكىزۋگە مۇرىندىق بولار دەپ ويلايمىز. سونداي قىنۋلى ساتتەردە وبلىس شەنەۋنىكتەرى دە تاسادا قالماس دەپ سابامىزعا تۇسەر ەدىك. ايتسە دە الدەبىر تۇرتپەسە قىڭبايتىندار “بىزگە مىندەتتەلمەگەن” دەپ, توماعاسىن سىپىرتپاي قويسا قايتەرسىڭ؟ كۇدىك العاننان سوڭ عوي, كوڭىلدەگى كىربىڭدى ءجىبىتىپ وتىرعانىمىز. گۇلنار اپاي وسى تۇيتكىلدەر جونىندە پىسىقتاپ الۋ ماقساتىمەن ۇكىمەتكە ءوتىنىش-حات جولداماققا بەكىنگەنىن جاسىرمادى. كارى جۇرەك قالاۋىن قالاي شەگەرەرسىز... بىزدىڭشە, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمىنە دە ءوتىنىش ارناسا, ارتىق بولمايتىنداي. سەبەبى, م. دۋلاتوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا بايلانىستىرىپ اتقاراتىن قانشاما قىرۋار شارۋالار بار دەسەڭىزشى. الدىمەن, كارەليادان 1992 جىلى مۇردەسى اكەلىنىپ, قايتا جەرلەنگەن جانگەلدين اۋدانىنداعى بيدايىق ەلدى مەكەنىندەگى كەسەنەسى مەن مۇراجايىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ قاجەت سەكىلدى. راس, ءانابىر جىلدارى جەڭىل جاڭعىرتىلعان, بىراق ونشا كوڭىلدەگىدەي بولمادى. مۇراجايى قىستا جىلىتىلماعاندىقتان, جيناقتالعان قۇجاتتار ءب ۇلىنىپ كەتكەلى تۇر. اۋماعى شاعىن ساياباق تا كۇتىمسىزدىكتەن قۋارىپ بىتكەن. ءبىر كەزدەرى شارۋاشىلىعى شالقىعان ۇلكەن كەڭشاردىڭ ورتا­لىعىندا ءۇش جۇزدەن استام وتباسى مەكەن­دەسە, بۇگىندە سونىڭ وتىز شاقتىسى قالعان. اۋىز سۋ تاپشىلىعى قينايدى. جارىق ءبىراز ۇزىلىستەن سوڭ ايتەۋىر دۋلاتوۆتىڭ 120 جىلدىعى قارساڭىندا قايىرا جانعان ەدى. جول ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. الاقانداي اۋىلدىڭ تۇرعىندارىنا مەديتسينالىق باستاپقى كومەك ءتىپتى ويلاستى­رىل­ماعان. باس اۋىرىپ, بالتىر سىزداسا 160 شاقى­رىمداعى اۋدان ورتالىعىنا جەتۋ قيامەت-قايىم. وسىنداي ءزارۋ جاعداياتتاردىڭ شەشىمى ءبىر ورايلاسسا, داڭقتى پەرزەنتتەرىنىڭ مەرەيتويى تۇ­سىن­دا ساتىمەن تياناقتالار ەدى-اۋ. وسى رەتتە ۇلگى-ونەگەگە سايىپ, ءبىر مىسال ۇشتىعىن شىعارايىق. جاقسى جاڭالىق جەردە جاتپايدى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى جۋىردا عانا م. ماقاتاەۆتىڭ تۋعان اۋىلى قاراسازعا بارىپ, اقىننىڭ كەلەسى جىلعى 80 جىلدىق تويىنا كۇنى­بۇرىن ازىرلىكتى باستاپ كەپ ءجى­بەرىپتى. مۇقاعاليدىڭ مۇ­راجايىن تۇبىرىمەن جاڭ­عىرتىپ, اۋىلدىڭ تۇرمىس­تىق-ءال­ەۋمەتتىك بەي­نەسىن جاڭا زا­مان تالا­بىنا ساي وزگەرتۋ ماقساتىمەن “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ قارجىسىن قۇيماق كورىنەدى. مىنە, اقىنىن ىزدەگەن ىزەتتى اكىم وسىنداي-اق بولار. ەلىنىڭ قامىنا قامىعاتىن, حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىن رۋحاني يگىلىكتەرمەن ادىپتەي بىلەتىن, ۇلتتىڭ ۇلى ماقتانىشتارىن ءدا­رىپتەۋگە دىلمارلىق جاسامايتىن باسشى باس­تا­ماسى وزگە ايماقتاعى ارىپتەستەرىنە وي تاستاسا يگى ەدى. جانگەلدين اۋدانىنىڭ ورتالىعى تورعاي كەنتىندە بەس-التى مۇراجاي بار. سولاردىڭ بىرەگەيى ا.بايتۇرسىنوۆ پەن م. دۋلاتوۆ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى. بۇعان دا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەنىنە نە زامان. كەي تۇسىنان تامشى بىلىنەدى. جادىگەرلەردى جارقىراتا جايىپ قوياتىن ورىن تاپشى. باياعى عافۋ قايىربەكوۆ جىرلاپ, “اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايلار مەكەنى” دەپ تورعايعا باعا بەرگەنىندەي, راسىندا دا شاقشاق جانىبەك, ءا. جانگەلدين, ن. احمەتبەكوۆ, ت.ب. مۇراجايلار كەشەنى ورنالاسقان كەنتتى وسى سالانىڭ جاناشىرلارى قامقورلىققا العانى ءجون-اق. اقىرى, وسى ماسەلە قوزعالعان ەكەن, قوستاناي وبلىسىندا رۋحاني بايلىقتىڭ مۇنداي كومبەسىنە كەرگي قارايتىن مىنەز قالىپتاسقانى بايقالادى. قوستاناي قالاسىنان ب. مايلينگە مۇراجاي اشۋ جونىندە كلاسسيك مۇراسىن زەرتتەۋشى ت. بەيىسقۇلوۆتان, بەرتىندە حالىق جازۋشىسى ءا. نۇرشايىقوۆتان وبلىس اكىمىنە قانشاما ءوتىنىش حاتتار تۇسكەنىمەن, سول باياعى جارتاس ءبىر جارتاس. ماسەلە مىزعىماي تۇر. بۇل ءوڭىردىڭ حالىقتىق سيپاتتاعى تانىمال تارلان تالانتتارى س. كوبەەۆ, س. قوجامقۇلوۆ, ءى. وماروۆ, ق. بادىروۆ, س. ءماۋ­لەنوۆ, ع. قايىربەكوۆ سياقتى مارقاسقالاردىڭ ارقايسىسىنا مۇراجاي اشسا دا, كوپتىك ەتپەس ەدى. بىراق تا ءبىر باتىل باستاۋشىسى بولماي تۇرعانى. ۇلتتىق پارىز بەن نامىس السىرەگەندەي مە؟ استانا قالاسىنىڭ 10 جىلدىعىنا تارتۋ رەتىندە الماتىلىقتار جامبىلدىڭ, اقتوبەلىكتەر ءاليانىڭ, تارازدىقتار باۋىرجاننىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ەلوردا تورىندە ماقتانىشپەن ورناتقاندا, قوستانايلىقتار ءۇش بۇرىشتى برەزەنت كەرمەدەن كۇنقاعار جاساپ, كونتسەرتتىك الاڭ قۇرىپ بەردىك دەپ, داۋرىققانى ءالى ەستە. سول كەزدە مەرەكەمەن استاستىرىپ ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ نەمەسە مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرىن قاسقايتىپ اكەپ قويۋعا بولار ەدى عوي. كىم قولىن قاعار ەدى اكىمنىڭ؟! وندىرىستىك كورسەتكىشتەرمەن وزەكتى تالدىرماعان دۇرىس-اق, ودان دا وتكىنى – رۋحاني باي مۇرامىزدى قالتارىستا قالدىرماعانىمىز تىپتەن ارتىق ەمەس پە؟ وبلىستا ءىرىلى-ۇساقتى قانشاما تەاترلار بار. سولاردىڭ بىرىندە, م. دۋلاتوۆتىڭ “بالقيا” پەساسى نەگە ساحنالانبايدى؟ ءتىپتى ءبىر تەاترعا ەسىمىن بەرسە, ارتىق پا؟ ءبىر ءتالىمدى جاعى – كوشەلەرى كوبەيىپ كەلە جاتىر. الماتى مەن استانادا, قوستاناي مەن ارقالىقتا دەگەندەي. ءبىر وكىنىشتىسى, ارقالىقتاعى كوشەسى قۇلاتىلعان № 9 شاعىن اۋدانمەن بىرگە ءوشتى. ونى جاڭعىرتىپ اتاۋ ويلاستىرىلماعانداي. ال استاناداعىسىنىڭ ۇزىندىعى 4 شاقىرىمداي. اڭگىمە ونىڭ ۇزىن-قىسقاسىندا ەمەس. يەسىنىڭ رۋحى سەزىلىپ, بولمىسى كورىنىپ جاتسا يگى. ال مۇندا, ياعني كوشەدە دۋلاتوۆقا قاتىستى ءبىر بەلگى, دەرەك جوق. كىم ەكەنىن بوگدە كىسى بال اشىپ بىلە مە؟ كوشە باسىنا تولىق مالىمەتىن جازىپ قويسا, سول اڭداتپادان مول سىر ۇعىلار ەدى-اۋ! مىرجاقىپتىڭ جەتىنشى اتاسى ماديار جاۋعاشتى ۇلى تۋرالى “ەگەمەن قازاقستاندا” (29.07.2009) تانىمدىق ماقالا جاريالاپ ەدىك. سول تۇرتكى بولىپ تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن بابا ەسىمى ازىرەت-سۇلتان مۇراجايىنداعى تاقتاعا قاشالىپ جازىلدى. ەندى مىرجاقىپ مەرەيتويى تۇسىندا 1723 جىلى “اقتابان شۇبىرىندىدا” حالقىن جاۋدان امان الىپ شىعىپ, اۋەلى ۇلىتاۋعا قونىس اۋدارىپ, كەيىن تورعاي وڭىرىنە كەلىپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سارىقوپا, قىزبەل بويىن تۇراقتى مەكەن ەتكەن (1726 جىلى ورداباسىدا ءۇش ءجۇزدىڭ باس قوسقان جيىنىنا قاتىسقان ول 1735 جىلى قارتايىپ ءوز اجالىنان قايتىس بولادى) بابا­مىزعا ارناپ سول قاسيەتتى ولكەدە اس بەرىلسە دەگەن تىلەگىمىز جانە بار. مىرجاقىپتىڭ كىندىك قانى تامعان جەر قازىرگى قىزبەل اۋىلىندا دا مە­رەيتوي اياسىندا ءبىراز ءتالىمدى ىستەر اتقارۋعا بولار ەدى. الاش ارداقتىسىنا وسىنداعى ەسىمى بەرىلگەن ورتا مەكتەپتە مىرجاقىپ وقۋلارىن وتكىزسە, ونىڭ بىرتە-بىرتە شەڭبەرىن كەڭەيتىپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا ورنىعۋى قام­تا­ماسىز ەتىلسە. مەكتەپ مۇرا­جايىنىڭ جادىگەرلەرى قايتا سۇرىپتالىپ, تولىق­تىرىلسا دەگەن پىكىر بار. ۇيرەنەرلىك ءىستى اتاساق, بۇل اۋىلعا ۆەنگريا ما­ديارلارى ءجيى ات ءىزىن سالىپ, كومەگىن جاساپ تۇرادى. “ما­ديار” مەشىتىن سالىپ بەرىپ, ءتۇرلى سپورتتىق, قوس ۇلتتىڭ ءداستۇرلى ويىندارىن ۇيىم­داستىردى. تاريحي-ەتنوگرا­فيالىق كونفەرەنتسيا ءوت­كىزىپ, حالىقتار بىرلىگىن نىعايتۋعا دانەكەر بولا ءبىلدى. سونىمەن بىرگە ولار مۇنداي دوستىق ءراۋىشتى كەزدەسۋلەردى ال­دا­عى ۋاقىتتا دا جالعاس­تىرا­تىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. مۇمكىن, بيىلعى بەلەستى جىلى دا وزگەشە قىرىنان بەلسەندىلىك تانىتىپ قالار. بىزدە, جاسىراتىنى جوق, مەرەيتويعا بايلانىستىرىلىپ قانا ۇدەمەلى ءىس-ارەكەت ىستەلەدى دە, ىلە ءبارىن ەسىمىزدەن تارس شىعارىپ الامىز. جۇيەلى ءىس قانا بەرەكەلى بولماق. مىرجاقىپ اۋىلىنا جاسالاتىن قامقورلىق تۋرالى ءار كەزەڭدە جارىسىپ جارىلقاماق بولدى. وكىنىشتىسى سول, ۇمتىلىس– ۇمىتشاقتىققا تىرەلدى. بيىل نە ىستەمەك كەرەك؟ ءىس-شارا اياسىندا م. دۋلاتوۆ تۋرالى ەستەلىكتەر جيناعىن شىعارۋ قولعا الىنسا. ونىڭ كوپتومدىعىن ازىرلەۋگە (5 تومدىعى بار – ق.ءا.) كىرىسەتىن ۋاقىت كەلگەن سەكىلدى. “مىرجاقىپتانۋ” عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلسا. وقىرماندار تىلەگى ەسكەرىلىپ, استانادان “ويان, قازاق!” اتتى مەكتەپارالىق كىتاپحانا جۇمىسىن باستاسا, جاس ۇرپاقتار تاربيەسىن شيراتۋعا ىقپال ەتەر ەدى. تۋعان اۋىلىنداعى كىتاپحانا قورىن تولىقتىرۋ تۇرعىسىنان دا ۇسىنىستار بار. “مىرجاقىپ جۇرگەن ىزبەنەن” ەكسپەديتسيالىق جورىعى ۇيىمداستىرىلسا, قانشاما بەيمالىم دەرەكتەرگە قانىق بولار ەدىك. ەل ءىشىن بىلاي قويعاندا, تابانى تيگەن سىرت جەردە – سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, ورىنبور, ۋفا, تاشكەنت, قازان, مينسك, ماسكەۋ, ت.ب. شاھارلاردا الاش ارىسىنا قاتىستى تۇنعان سىر جەتكىلىكتى ەكەنى ءمالىم. دەمەۋشىلەر تابىلىپ جاتسا, وسى ءبىر ابىرويلى ىسكە جۇمىلعالى تۇرعاندار جيناقى وتىرعانىن ەسكە سالامىز. وسىندايدا م. دۋلاتوۆ اتىنداعى قور اشىلسا, يىقتاعى ءبىراز جۇك سىرعىر ەدى دەگەن ويدامىز. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, قوستاناي وبلىسى قامىستى اۋدانىنىڭ اكىمى باقبەرگەن وتەۋلين داڭقتى مىرجاقىپ اتاسىنىڭ تۋعان جەرىنە كىرەبەرىستەگى قارا جولدىڭ بويىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىپ, ازاماتتىق كورسەتتى. ماديار جاۋعاشتى ۇلىنىڭ ەسىمىن تۇركىستانعا قاشاپ جازدىرعان دا سول. ارقالىق قالاسىندا تۇراتىن تاعى ءبىر ۇرپاعى بايگەرەي بالعا ۇلى جىل سايىن م. دۋلاتوۆتى ەسكە ءتۇسىرۋ جونىنەن سپورتتىق تۋرنيرلەر وتكىزىپ كەلەدى. ال قۇرمانعازى ءجاندىلديننىڭ دە كومەگى وزىنشە. بۇل ازاماتتار بيىلعى جىلى دا مەتسەناتتىق قىرىنان جارقىراپ كورىنەر دەگەن سەنىمدەمىز. دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرۋدىڭ شەبەرى ح. وماروۆتىڭ مىرجاقىپقا قاتىستى شىنايى دۇنيەلەرى بارشىلىق. بىراق سولاردى قالىڭ جۇرت تولىق بىلە بەرمەيدى. تەلەديدارلاردا اراكىدىك جىلت ەتكەنى بولماسا, نازارعا ۇدايى ۇسى­نىل­مايدى. ەستۋىمىزشە, ونىڭ شىعارماشىلىق جوسپارىندا مىرجاقىپقا قاتىستى ءالى دە قۇندى تاقىرىپتار باسىم ەكەن. سولار كورەرمەندەردىڭ كوزايىمىنا اينالىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. مىرجاقىپقا قاتىستى ەڭبەكتەردە كەيدە دەرەكتى كوپە-كورىنەۋ بۇرمالاپ, وقىرماندى شاتاستىرۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسىپ قالادى. مىسالى, 2005 جىلى “جالىن” باسپاسىنان شىققان ء“جۇز تۇڭعىش” اتتى قوس كىتاپتىڭ ەكىنشىسىندە مىرجاقىپتى قازبەك اۋىلىندا تۋعان دەپ جازعان. دۇرىسى – قىزبەل اۋىلى. ونىڭ ءمايىتى 1992 جىلدىڭ قازان ايىندا اكەلىنىپ قايتا جەرلەندى دەپ كورسەتىلگەن. دۇرىسى – قىركۇيەك ايى بولاتىن. وسىلايشا ۇڭعي تۇسسەك, باسقا دا جاريالانىمداردان اعاتتىق ءىزى بايقالادى. از ايتساق تا, كوپ ايتساق تا, دىتتەگەنىمىز – مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىن ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولارلىقتاي ەتىپ, ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ عاسىردان استام بۇرىن ايتىپ كەتكەن ۇلاعاتىنىڭ بۇگىنگى تاۋەل­سىز­دىگىمىزگە دە مولىنان قىزمەت جاساپ جاتقانىن سارالاپ كورسەتىپ دەگەندەي, جوعارى دەڭگەيدە ۇلىقتاپ وتكىزسەك, الاش ارىسى الدىنداعى پارىز بەن قارىزىمىز ءسال دە بولسا وتەلەر ەدى-اۋ! قايسار ءالىم. جوعالىپ كەتكەن مەكتەپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء“بىز ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى بولماساق, ءوز ماقساتىمىزعا جەتە المايمىز. بارلىعى مەكتەپتەن, ال قازاقستان ءۇشىن اۋىل مەكتەبىنەن باستالادى”, – دەگەن ەدى. سول قيانداعى اۋىل مەكتەبىنىڭ جايىن ەل گازەتى “ەگەمەن قازاقستان” ارقىلى ءتيىستى ورىن­دارعا حاباردار ەتسەك دەپ, وسى جاناي­قايىمىزدى جولداپ وتىرمىز. بەرەكەسى مەن بىرلىگى جاراسقان كىشكەنتاي عانا شىعىس قازاقستان وبلىسى, اياگوز اۋدانى, قاراعاش اۋى­لىندا جامبىل جاباەۆ اتىن­داعى ورتا مەكتەپ بالالارىمىزعا كوپ جىلدان بەرى ءبىلىم بەرىپ كەلە جاتىر ەدى. وقۋ ساپاسى بويىنشا اۋدان كولەمىندە الدىڭعى ورىندا ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. سول ۇيادان قىرانداي تۇلەپ ۇشقان تۇلەكتەرىمىز ەلىمىزدى دامىتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ عيماراتى توزىعى جەتىپ تۇرعاندىقتان ەلباسىمىزدىڭ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلا­ماسى اياسىندا سالىناتىن قۇرىلىس جوسپارىنا ەنگەن ەدى. 2008 جىلى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنە رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىك كوميسسيا 180 ورىندىق ج.جاباەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ جاڭا قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 223,614 ملن. تەڭگە قارجى ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى (قر بعم 2009 جىلعى 28 تامىزداعى № 3652-21804-د/08-4-حاتى). وسى جاقسى­لىقتى ەستىگەندە توبەمىز كوككە ءبىر ەلى جەتپەي قالىپ ەدى. بىراق ارتىنان قۋانىشىمىز سۋ سەپكەندەي با­سىلدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ مەكتەپكە دەگەن قارجى كورشى اقشي اۋىلىنا اۋىستىرىلادى دا, سالىنۋعا ءتيىس ج.جاباەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ اقشاسى اي مەن كۇننىڭ امانىندا وسىلاي جوعالىپ تىنادى. بۇعان كىم كىنالى ەكەنىن قياندا جاتقان اۋىل تۇرعىندارى كوز جەتكىزە الماي دال بولۋدا. ول ازداي ءىس باسىندا جۇرگەندەر بيىل ج.جاباەۆ مەكتەبىن جاۋىپ, 150 وقۋشىنى كورشى اۋىلداعى مەكتەپكە كولىكپەن تاسىپ وقىتۋدى جوسپارلاپ قويىپتى. كورشى اۋىل 17 شاقىرىم جەرگە ورنالاسقان. ءبىزدى قينايتىنى سول اۋىلعا بارىپ ءبىلىم الاتىن ۇل-قىزدارىمىز تاڭعى ساعات 7-دە تۇرىپ جولعا شىعادى دا تۇسكى 3-تە كەرى قايتادى. ەرەسەك بالالارعا بۇل “جاراساتىن” تىرلىك شىعار. ال بويى سومكەسىنەن اسپايتىن تومەنگى سىنىپ وقۋشىلارى قىس كوزى قى­راۋدا قالاي بارىپ كەلەدى؟ توڭباي ما, شارشاپ-شالدىقپاي ما؟ ونىڭ ۇستىنە ولاردى قانداي كولىك تاسيدى؟ ونىڭ ۇزدىكسىز ءجۇرىپ-تۇراتىنىنا كەپىلدىك بار ما؟ تاڭعى 7-دەن ءتۇس اۋعانعا دەيىن تاماقتانۋ جاعى قالاي ۇيىمداستىرىلادى؟ الدە ءبىلىم الۋدى بىلاي قويىپ, ارى-بەرى جۇرۋمەن ۋاقىت وتكىزە مە؟ ءبىزدىڭ قاراعاش اۋىلىنىڭ تۇر­عىندارىنىڭ تىرشىلىگى مال عانا. سونىڭ ەتى مەن ءسۇتىن, ارتىلىپ جاتسا قالعان ونىمدەرىن تيىن-تەبەن ەتىپ وتىرعان جايىمىز بار. بىلايعى جۇرتتىڭ مەملەكەت بەرەتىن جاردە­م­اقى مەن زەينەتاقىدان باسقا تابىس كوزى جوق دەسە دە بولادى. مىنە, وسىنداي جەرگە سالىناتىن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن جاڭا مەكتەپ نەگە “جوعالىپ” كەتەدى. “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدار­لاماسىنا اياگوز اۋدانىنداعى قا­راعاش اۋىلىنىڭ ج.جاباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىنىڭ جاڭا عيماراتى دەپ كىرگەن عوي. سونداي اقشي قايدان شىقتى؟ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىلدى كوركەيتۋ – قازاقستاندى كوركەيتۋ, دەپ جاستاردى كىندىك قانى تامعان ەلدى مەكەندى تۇلەتۋگە شا­قىرىپ كەلەدى. ال بىزگە جاسالىپ وتىرعان مىنا جايسىز تىرلىك سول اۋىلدى وركەندەتۋ ەمەس, وشىرۋدەي بولىپ كورىنىپ وتىر. مەكتەپ جابىلسا حالىق قاراعاشتا ۇزاق تۇرا المايدى. ۇل-قىزىنىڭ سوڭىنان اۋدان ورتا­لىعىن, باسقا ءبىلىم ورىندارى بار جەرلەردى جاعالايدى. ونداي “جۇ­ماققا” ات باسىن تىرەگەن جاعدايدا بىزگە كىم قامقورلىق كورسەتەدى؟ ءۇي-جايدى قايتەمىز؟ ازىن-اۋلاق مالىمىزدى قانشا پۇلداساق تا قونىس اۋدارعان جەرگە بارىپ ءتورت كەرەگە الا المايتىنىمىز انىق. قالالى جەرلەر ءبىز ءۇشىن عايىپتىڭ قۇسىنداي. سەبەبى, ەستۋىمىزشە ونداعى ۇيلەردىڭ باعاسى 50-60 مىڭ دوللار­دان كەم ەمەس كورىنەدى. ءبىزدى قينايتىنى ءاپ-ادەمى جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەكتەپتى نە ءۇشىن جاباتىنى. بالالارىمىز جىل سايىن ۇبت-دان جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزىپ, گرانتقا يە بولۋدا. اۋدان­دىق, وبلىستىق وليمپيادا جەڭىم­پازدارى دا بارشىلىق. بۇعان قوسا كەشەگى قيىندىقتاردى ارتقا قال­دىرىپ, ساپىرىلىسقان كوشى-قون ەندى-ەندى توقتاپ, اۋىلىمىزدىڭ اجارىن ۇلكەن-كىشىمىز قايتسەك كىرگىزەمىز دەپ جۇرگەندە, مۇنداي ۇي­ىت­قى تىرلىككە اتاجۇرتىنان قانات­تانعاندار ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ جولىن قاراستىرا باستاعاندا جوعارىداعى تۇسىنىكسىز, سولاقاي شەشىم, رۋحاني ورتا سانالاتىن ءبىلىم ورداسىنىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالىپ قويدى. ۇلكەندەردى بىلاي قويىپ, مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جۇرگەن 150 وقۋشى بۇل شەشىمگە نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, كىندىك قانى تامعان ەلدى مەكەندى بولاشاعى جوق اۋىلعا قوسپاق بولعان اعالارىنا ارناپ حات جازعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ولار: “وزدەرىڭىز ءبىر ءسات ويلاڭىزدارشى, 50 جىلدىق تاريحى بار ءبىزدىڭ مەكتەپتى جابۋ قالاي بولادى؟ جىل سايىنعى وتەتىن تەستەن جاقسى كورسەتكىشكە جەتىپ ءجۇرمىز. وتكەن جىلى اۋدانداعى 36 مەكتەپتىڭ اراسىنان 8-ءشى ورىندى يەلەندىك. ۇستازدىق ءداستۇردى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قانشاما ءبىلىمدار مۇعالىمدەر ەرتەڭ جۇمىسسىز قالادى. مەكتەبى جوق اۋىلدا بولاشاق بولادى دەگەنگە كىم سەنە قويادى. ەلباسى اۋىلدى كوركەيتۋ كەرەك, اۋىل ءبىزدىڭ سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى دەپ كەلەدى. ال التىن دىڭگەكتى قۇلاتۋ ءبىزدىڭ سانامىزعا سىيمايدى. مەك­تەبىمىز شاعىن, عيماراتى ەسكى بولعانمەن – ءبىز ءۇشىن قىمبات. جاڭا مەكتەپ سالۋ جونىندەگى باستاما قالايشا قۇردىمعا كەتكەنىن ءبىز تۇسىنبەي وتىرمىز. الدە سول جاقسى يدەيانى جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن جىر الىبى ج.جاباەۆ اتىنداعى مەكتەپتى جابۋ كەرەك بولىپ وتىر ما؟ ءبىزدىڭ بۇل سۇراقتارىمىزعا ات تىزگىنىن ۇستاپ جۇرگەن اعالارىمىز نە دەپ جاۋاپ بەرەر ەكەن؟” – دەپتى 150 وقۋشى ەلباسىنا جازعان وتىنىشتەرىندە. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا “2020 جىلعا قاراي ورتا ءبىلىم بەرۋدە 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى ءتيىس”, – دەپ اتاپ ءوتتى. ەندەشە وسى 12 جىلدىقتى تابىستى وتكىزۋدىڭ جولى اۋىلداعى مەكتەپتى جابۋ ما؟ ەگەر اۋىل مەكتەبىن وسىلايشا ءار ءتۇرلى سىلتاۋلاردى العا تارتىپ جابا بەرسەك, قازاق دالاسى بوس قالماي ما؟ جىلى ورىننان كوشكەن جۇرت قينالا ءجۇرىپ كۇن كورەر. بىراق بۇل – جەرى كەڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق دەموگرافياسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي مە؟ جوعارىداعىلاردى قايدام, ءبىزدى وسىنداي ماسەلەلەر قينايدى. سون­دىق­تان دا گازەتتەن اراشا تىلەپ, وسى حاتىمىزدى جولداپ وتىرمىز. ەگەر با­سىلىمدا جارىق كورىپ جاتسا, جان­ايقايىمىزدى ەستيتىن قۇلاق, وقيتىن كوز تابىلار دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇكىلەپ, سەنىمىمىزدى تۋداي كوتەرىپ ءوتىنىش حاتىمىزدى جولداپ وتىرمىز. كومەك كۇتۋشى اتا-انالار مەن وقۋشىلار اتىنان ج.تولەنوۆا, ش.بايجۇمانوۆ, ع.بايقازاقوۆا, ب.بايىسوۆا, ج.ازانعاليەۆ, بارلىعى 180 ادام قول قويعان. شىعىس قازاقستان وبلىسى, اياگوز اۋدانى, قاراعاش اۋىلى. ۇلتتىق كومپانيا ۇمتىلىسى ەلىمىزدەگى بىرقاتار ماشينە جاساۋ زاۋ­ىتتارى مەن بۇرىنعى قورعانىس باعىتىنداعى كاسىپ­ورىنداردىڭ باسىن قوسىپ وتىر­عان “قا­زاق­ستان ينجينيرينگ” ۇلت­تىق كومپانياسى وسى قۇرى­لىمداردى كونۆەرسيالاۋ جولى­مەن ولار­­دىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋ, الەمدىك نا­رىق­تان جاڭا ءارىپ­تەستەر قاراستىرا وتى­رىپ, قازاق­ستاندىق وندىرىسكە جا­ڭا تەحنولوگيالاردى ترانس­­فەرتتەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولا­تىن. ەلباسىنىڭ جاڭا جول­داۋىنداعى ەلىمىز­دىڭ يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعى­تى­نا بۇل ۇلتتىق كومپا­نيانىڭ جۇمىس قاعيدات­تارى مەيىلىنشە سايكەس كەلەتىندىكتەن ونداعى جاڭالىقتاردى اۋىق-اۋىق جاريالاپ تۇرۋدى ءجون كوردىك. جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايى “قازاقستان ينجينيرينگ” ۇلتتىق كومپانياسى ءۇشىن ءساتتى باستالدى دەۋگە بولادى. قاڭتاردا اتالعان كومپانيا مەن فرانتسۋزدىڭ “تالەس كومميۋنيكەيشنس فرانس” فيرما­سىنىڭ وكىلدەرى قازاقستانداعى ءبىر­لەسكەن كاسىپورىن “تالەس قازاقستان ينجينيرينگ” جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىگىن ءارى قاراي دا­مى­تۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تال­قىلاي كەلە ءوزارا ليتسەنزيالىق كە­لى­سىم جاساسۋ, ەلىمىزگە جاڭا تەحنو­لوگيالاردى تابىستاۋ, قازاقستاندا راديوستانتسيالار شىعارۋعا كەرەكتى قۇجاتتاردى دايىنداۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزدى. “تالەس قازاقستان ينجينيرينگ” جشس-نىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا توقتالاتىن بولساق, ونىڭ العاشقى نەگىزى ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ 2008 جىلعى فرانتسياعا بارعان رەسمي ساپارى كەزىندە قالاندى. ساپار با­رىسىندا فرانتسۋز كاسىپ­ورىن­دا­رىن­داعى قازىرگى زاماندىق جاڭا تەحنولوگيالاردى ەلىمىزگە جەتكىزىپ, يگەرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ تۋرالى ءتيىمدى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەن بولاتىن. 2009 جىلى الماتىدا قۇرىلعان “تالەس قازاقستان ينجينيرينگ” بىرلەسكەن كاسىپورنىن وسى كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋداعى العاشقى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ەندى ەۋروپاداعى ەلەكترونىق باي­لانىس جۇيەلەرىن جاساۋ سالاسىن­داعى جەتەكشىلەردىڭ بىرىنەن سانا­لاتىن “Thales grup S.ا.” كومپا­نياسىمەن ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك نەگىزىندە بىرلەسىپ جۇرگىزىلەتىن جوبا ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا قازاقستاندا جابىق بايلانىس جۇيەلەرىن جاساۋ مەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى وڭ شەشىمىن تاپپاق. ەلىمىز ءۇشىن بۇل كەلىسىمنىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى قىرى اتالعان تەحنولوگيانى يگەرەتىن وتاندىق جاڭا كادرلار فرانتسيادا وقىپ, سونداعى كاسىپورىنداردا تاجىريبە جينايتىن بولادى. مىنە, وسىلايشا ەلىمىزدە الداعى زامانعا سايكەس جاڭا كاسىپ ءتۇرى يگەرىلەدى. *  *  * ۇلتتىق كومپانياعا يتاليادان اتى الەمگە بەلگىلى ء“Trevى”, ء“Drىllmec”, RCT كومپانيالارىنىڭ وكىلەرى كەلدى. ولاردىڭ ماقساتى – قازاقستاندا ءوز تەح­نولوگيالارى بويىنشا مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ قۇرال-جابدىقتارىن شىعارۋدىڭ قانداي مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىمەن تانىسۋ. يتاليانىڭ پەمونتە ايماعىنداعى قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى كونسۋلى ەزيو بيگوتتي باستاپ كەلگەن بۇل توپ قازاقستان ينجينيرينگ ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى مارات مۇقامەدياروۆپەن كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. كەزدەسۋدەن كەيىن يتالياندىقتار سولتۇستىكتەگى پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا بولىپ, ەكى كۇن بويى زاۋىتتىڭ وندىرىستىك جاعدايى, قۇرال-جابدىقتارى, جۇمىسشى كادرلارىنىڭ بىلىك­تىلىگىمەن مۇقيات تانىستى. قورىتىندىسىندا بۇل كاسىپورىنمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە بولادى دەگەن توقتامعا كەلدى. ء“بىزدىڭ ساپارىمىز وتە ءساتتى ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىن, – دەدى ء“Trevى” كومپانياسىنىڭ وكىلى الەسساندرو سكارپەلليني. – ونىڭ ناتيجەسىنە ريزامىز. ەندى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مۇناي مەن گاز وندىرىستەرىنە قاجەتتى قازىرگى زاماندىق قۇرال-جابدىقتار شىعاراتىن بىرىككەن كاسىپورىن اشۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز”. ساپار سوڭىندا “قازاقستان ينجينيرينگ” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى م.مۇقامەدياروۆ پەن ء“DRىLLMEC S.p.A” كومپانياسىنىڭ باسشىسى كلاۋديو چيكونياني مۇناي-گاز وندىرىسىنە ارناپ قۇرال-جابدىقتار شىعاراتىن جاڭا قازاقستاندىق-يتاليالىق بىرلەسكەن كاسىپورىندى قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. سۇڭعات ءالىپباي. دالا – داۋلەت, اۋىل – قۇت كاكىمجان كاربوزوۆ, فەرمەر, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى. قازاقستاننىڭ كوپ سالالى ەكونوميكاسى سوڭعى ۋاقىتتا جان-جاقتى جانە جۇيەلى دامي باستاعاندىعىن كورىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى, باسى سوناۋ اقش-تا باستالىپ, دۇنيەجۇزىن شارلاپ كەتكەن, ادامداردى ابدەن شارشاتىپ بىتىرگەن داعدارىس دەگەن قۇبىجىعىڭىزدىڭ ءوزى قازاقستانعا قاتتى اسەرىن سەزدىرە الماعان سەكىلدى. شۇكىر, ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش. جۇمىسىنان ايىرىلىپ, زارلاپ جاتقانداردى كورە قويعامىز جوق. مەنىڭ ويىمشا, وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ جەر بايلىعىمەن قاتار ەل باسشىلىعىنىڭ الدىن كۇنى بۇ­رىن بولجاپ وتى­راتىن جانە مۇ­نى حا­لىققا ءتۇ­سىندىرىپ وتىراتىن دۇرىس ساياساتىنىڭ ار­قاسى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الدىندا 2030 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتىعان ۇلكەن ستراتە­گيا­لىق جوسپارى بار. قا­زاقستاننىڭ ءتۇپ­كى كوزدەگەن ماق­سات­تارى, قانداي ەل بولماعى مىنە, وسى جوسپاردا ايقىن­دالعان. سونان كەيىن ەلباسى جىل­ما جىل حالىققا جولداۋ جاريالاي­دى. وندا اعىمدىق ساياساتتى بەلگىلەيدى. نە ءنار­سەگە باسىم­دىقپەن ءمان بەرىلەتىندىگىن, نە سەبەپتەن ەرەكشە نازار اۋدارىلا­تىن­دىعىن ءتۇسىندىرىپ ايتادى. ياعني وسى سترا­تەگيالىق جوسپار مەن جولداۋلار ارقىلى حالىق دۇرىس باعىت الىپ وتىرادى. كا­سىپكەرلەر وزدەرىنىڭ الدىنداعى ءىسىن رەتتەپ, ونى مەملەكەتتىڭ كوزدەگەن ساياساتىمەن ءساي­كەستەندىرەدى. ء“بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ” دەگەندەي مىنە, وسىلايشا ۇيىمداسا وتىرىپ, جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلباسى ءوزىنىڭ سوڭعى جولداۋلارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اۋىلداعى حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ماسەلەسىنە كوپ ءمان بەرۋدە. وتكەن جىلعى اقپان ايىنداعى سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارعان ساپارىندا اۋىلدى قولداۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. وسى ساياساتتىڭ جەمىسىن قوس­تاناي وبلىسىنىڭ ءبىر شەتىندەگى امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى دا كورىپ وتىر دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر وبلىس ورتالىعىنان وسى اۋدانداردىڭ جازدا جولىن جوندەپ, قىستا قارىن تازالايتىن ارنايى جول مەكەمەسى اشىلدى. كوكالات–كولقامىس اۋىلدارىنىڭ اراسىنان كوتەرمە جول سالۋعا 311 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, وسى ءىستىڭ جوباسى جاسالىنىپ, ول ارنايى ساراپتامادان ءوتتى. وتكەن جىلدان باستاپ جانگەلدين اۋدا­نىندا كوپتەن بەرى حالىقتى تولعانتىپ كەلە جاتقان اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابا باستادى. اقشىعاناق, قاراسۋ اۋىلدارىنا سۋ تۇششىتقىش قوندىرعى ورناتىلدى. ەندى بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى سۋ پروبلەماسىن شەشۋگە دەپ جاركول اۋىلى ءۇشىن 42 ميلليون تەڭگە, تورعاي اۋىلى ءۇشىن 89 ميلليون تەڭگە, كوكالات اۋىلىنا 79 ميلليون تەڭگە, ساعا اۋىلىنا 3 ميلليون تەڭگە بولىنەتىن بولدى. سونىمەن قاتار, اۋدان ورتالىعىنان 30 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. جانگەلدين اۋى­­­لىنا جاسالعان وسى جاق­سىلىقتار ەل­باسى ساياساتى مەن تاپسىرماسى ارقا­سىندا وبلىس اكىمى س.ۆ. كۋ­لا­گيننىڭ, اۋدان­نىڭ بۇرىنعى اكىمى ب.احمەتوۆتىڭ باسشى­لىعىمەن جۇزەگە استى. مۇنى اۋدان حالقى كورىپ, ءبىلىپ, باعالاپ وتىر. اۋدان ەلەكتر جارىعىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بارلىق ەلدى مەكەندەر تەلەفون­دان­دىرىلعان. ءباسپاسوز, راديو, تەلەديدار جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋداندا تەك تەنتەكساي اۋىلى عانا جارىققا ءزارۋ ەدى. ونىڭ دا ماسەلەسى شەشىلدى. اۋداننىڭ جاڭا اكىمى ناريمان تولەپوۆ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 15 ميلليون تەڭگەنى قاراستىرۋىنىڭ ارقاسىندا بيىلعى جىلى بۇل اۋىلعا دا جارىق تارتىلاتىن بولدى. اۋداندا مىنە, وسىنداي جۇمىستار اتقا­رىلۋدا. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەت باسشى­لىعىنىڭ حالىققا دەگەن قامقورلىعى ءناتي­جەسىندە جۇزەگە اسۋدا. سونىمەن قاتار, مەم­لەكەت ءوزىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەلىمىزگە قاجەتتى كوپتەگەن ءونىم تۇرلەرىن وسىرۋگە شارۋاشىلىقتار مەن فەرمەرلەردى ىنتا­لان­دىرۋ ءۇشىن سۋبسيديالار ءبولىپ وتىرعاندىعىن ەستىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. بۇل – ۇلكەن جاق­سى­لىق. بىراق ءبىر وكىنىشتىسى, وسى سۋبسيديالاردى الۋ وڭاي ەمەس. شارۋا قوجالىقتارى, فەرمەر­لەر كوپ اۋرەگە ءتۇسىپ, اقىرىندا وعان قولى جەتپەي جاتادى. ءبىزدىڭ امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارى ەگىنى جوق, ونەركاسىبى جوق, حالقى بىرىڭعاي مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋداندار. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى ماسە­لەنى ەسكەرىپ, بۇل اۋدانداردىڭ شارۋاشى­لىق­تارىن سۋبسيديامەن قامتىپ, ونى قول جەتىمدى ەتۋگە ءمان بەرسە دەگەن تىلەگىمىز بار. سونداي-اق, وسى اۋدانداردا جەر قورى مول بولعان­دىقتان “نۇرلى كوش” جوباسىنىڭ اياسىندا ورال­مان­داردى شاقىرىپ, توپتاستىرسا ءجون بولار ەدى. ەلباسى حالىق قاتتى كۇيزەلىپ, ءبىر قو­عام­نان ەكىنشى قوعامعا ءوتىپ جاتقان سوناۋ 1997-1999 جىلدارعى اۋىر كەزەڭنىڭ وزىندە كوك­جيەكتىڭ كورىنىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ, حالىقتى جاقسى كۇندەردىڭ ورنايتىندىعىنا سەندىرگەن ەدى. وسىعان ەندى حالىقتىڭ كوزى انىق جەتە باستادى. ءبىز, اۋىل شارۋا­شىلى­عىنىڭ ماماندارى, ءوز سالامىزدىڭ قارقىندى دامىعاندىعىن كورىپ, ەڭبەككە دەگەن ىن­تا­مىزدى ارتتىردىق. حالىقىمىزدا “دالا ­­– ءداۋ­­لەت, اۋىل – قۇت” دەگەن ءسوز بار. قازىرگى ەل دامۋىنىڭ قارقىنى مەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بارىسى وسى ءسوزدىڭ راس ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. ەندەشە سوناۋ قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە دامۋ بولاشاعىمىزدى ءدال ايقىنداپ, جاقسى زامان كوكجيەگىن كۇنى بۇرىن كورە بىلگەن ەلباسى جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋعا ءبارىمىز بولىپ جۇمىلا كىرىسكەنىمىز ءجون. قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانى.