اكە مەن بالا

ءار ادام اتا-اناسىن قادىر تۇتادى. اكە-شەشەڭدى كوزى تىرىسىندە قۇرمەتتەي بىلگەنگە نە جەتسىن! ءبىزدىڭ قىزمەتتەس جولداسىمىز ءجى­گەر دە ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىنە قولىنان كەلگەنشە قام­قور­لىق جاساپ جۇرگەن جاننىڭ ءبىرى. اكەسى تۋمىرزا قو­زى­كە ۇلى 1930 جىلى رەسەيدەگى چەليابى وبلىسى, ۆارنا اۋدانىندا تۋعان. اتا-اناسى ەرتە قايتىس بولىپ, جە­تىمدىكتىڭ اششى ءدامىن تاتقان. جاستايىنان چەليابى, ماگ­نيتوگور زاۋىتتارىندا ەڭبەك ەتكەن. كراسنويار ولكەسىندە وتان الدىنداعى بورىشىن وتەگەن سوڭ, قازاق جولداستارىمەن بىرگە الماتى قالاسىن تاماشالاۋعا كەلگەن. كەيىن وسى وڭىردە ۇيلەنىپ, تۇراقتاپ قالعان. ءنوۆوسىبىر بايلانىس ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ, جەتىسۋ وڭىرىندە تەلەفون, پوشتا قىزمەتىندەگى بايلانىس تورابى سالاسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكەرلىككە شىققان ەڭبەك ارداگەرى. اناسى كۇلپاش كەرىمقۇلقىزى الماتى وبلىسىنىڭ دەگەرەس اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. قازىر بۇل اۋلەت الماتى قالاسىندا تۇرادى. جىگەر سول قالا ىرگەسىندەگى اقسەڭگىردە تۋعان. ءبىر جولى جىگەردىڭ اكەسى ءبىر باسىلىمدى وقىپ وتىرىپ: ء“ما, وقى مىنا گازەتتى”, دەپ ونىڭ قولىنا بەرىپتى. ول جىگەردىڭ ەكىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزى. جۋرناليستيكا جولىنا تۇسۋگە سول وقيعا اسەر ەتىپتى. سول كەزدەن باستاپ گازەت-جۋرنالدارعا, ونداعى شىققان ماقالالارعا ىنتاسى ويانا باستاعان ەكەن. ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, 14 جاسىنان باستاپ پوشتادا شابارمان قىزمەتىن اتقارعان. ساباقتان كەيىن ءار ۇيگە جەدەلحاتتاردى جەتكىزىپ, ۇلكەن ادامداردىڭ باتالارىن العان. ايىنا 20-30 سوم تابىس تاۋىپ, اناسىنىڭ قولىنا اكەلىپ بەرەتىن بولعان. سول تۇستا قىزىقتى گازەت-جۋرنالداردى پوشتا تاسۋشىلاردان سۇراپ الىپ, وقۋدى ادەتكە اينالدىرعان. 14 جاسىندا ءوز مەكتەبى تۋرالى جازعان شاعىن ماقالاسى “لەنينسكايا سمەنا” گازەتىندە جارىق كورەدى. كەيىن جىگەر قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەندە, اكەسى ءارىپ­تەستەرىنە: “بالام وسىنداي ءبىر وقۋعا ءتۇستى, كىم بولىپ شىعادى؟” دەپ سۇراپتى. سوندا قىزمەتتەس ادام: “جۋرناليست دەگەنىڭ باي دا بولمايدى, كەدەي دە بولمايدى. ايتەۋىر ءوز نانىن دۇرىس تاۋىپ جەپ جۇرەتىن ادام بولىپ شىعادى”, – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ايتقانداي-اق, جىگەر ورىس تىلىندە شەبەر جازا بىلەتىن جۋرناليست. ول وقۋ بىتىرىسىمەن الماتى وبلىسى, ىلە اۋداندىق گازەتىنە ءتىلشى بولعان. كەلە-كەلە گازەتكە باسشىلىق جاسادى. قازاق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا ءتىلشىسى بولدى. جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى پارلامەنت اپپاراتىندا قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى اكەسى سۋسامىر دەرتىنە ۇشىراپ, كوپ قيىندىق كوردى. انە ءبىر جىلى توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. 2005 جىلى ءبىر اياعىن كەستىرىپ, مۇگەدەكتەر ارباسىنا وتىرۋعا تۋرا كەلدى. ەگەر اياعىن كەسپەسە, دەرت جوعارى ورلەپ, جۇرەككە شاۋىپ, ءومىرىن قيىپ تىنادى ەكەن. اكەسى باستاپقىداعى قيىندىقتارعا توزە ءبىلدى. ۋاقىت وتە كەلە اربامەن جۇرۋگە دە ابدەن داعدىلانىپ الدى. 2008 جىلى استانا كۇنى مەرەكەسىنە ارنايى كەلىپ, ساۋلەتتى جاڭا ەلوردانى ءوز كوزىمەن كورىپ كەتتى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنداي عاجايىپ قالاعا اينالعان استاناعا تاڭ-تاماشا قالدى. ءبىر جولى جازدا جىگەر ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, الماتىعا بارعاندا, اكەسىنەن قايدا بارعىسى كەلەتىنىن سۇراعان ەكەن. “تاۋعا الىپ شىقشى”, – دەپتى. سودان جىگەر اۆتوكولىككە وتىرعىزىپ الىپ, مەدەۋ مەن شىمبۇلاق جاققا الىپ بارادى. الماتىنى جوعارىدان كورىپ, جاس كەزى ەسكە تۇسكەن شىعار, اكەسى كوزىنە جاس الىپ: “مەن ەندى تاۋدى ەشقاشان كورمەيتىن شىعارمىن دەپ ويلاپ ەدىم”, – دەگەن ەكەن. “تاعى قايدا بارعىڭ كەلەدى؟” – دەگەن ۇلىنىڭ سۇراعىنا “زووباققا الىپ بارشى”, – دەپتى. الماتى زووباعىنىڭ كىرەبەرىسىندەگى باسپالداقتاردا مۇگەدەكتەر ارباسىنا ارنالعان جول جوق. جىگەر اكەسىن ارقالاپ شىعارىپتى. ال اربانى جيەنى قۋاندىق كوتەرىپ الىپ جۇرگەن. اكەسى اڭ-قۇستاردى, تابيعاتتى جانى سۇيەتىن بولۋى كەرەك, زووباقتى ارالاي كەلىپ, ۇلى جىگەرگە: ء“ومىر دەگەن وسى ەكەن-اۋ. كىشكەنتاي كەزىڭدە سەنى قولىما كوتەرىپ وسىندا الىپ كەلۋشى ەدىم. ەندى سەن مەنى ارقالاپ الىپ كەلىپ تۇرسىڭ”, – دەپتى تەبىرەنە سويلەپ. مىنە, وسىنداي وقيعالاردى جازا كەلىپ, قادىرلەي بىلسەك, اربادا وتىرىپ: “مۇگەدەك بولىپ قالدىم-اۋ”, – دەپ قامىعاتىن قاريانىڭ دا كوڭىلى كولدەي بولاتىنىنا كوزىمىز جەتكەندەي. ايباتىر سەيتاق, استانا. “تەندەر” مە, “جەڭدەر” مە؟ ادامزاتتىڭ زەرتتەلىپ بول­ماعان تۇستارى كوپ. سولاردىڭ ءبىرى ەش تىيىم سالىنبايتىن, توقتاۋ قويىلمايتىن ءبىر قۇ­بىلىس بار. ول – وي ەركىندىگى, ويلاۋ شەكسىزدىگى. وي مەن وي­لاۋدىڭ ورىسىندە, شىندىعىندا, قيساپ جوق. ەڭ جۇيرىك دەيتىن شىركىندەرىڭىز دە وي شاپشاڭدىعىنا ىلەسە المايدى. سول ويلار ءبىزدى دە مازالاي بەرەتىن ادەت تاپتى. اسىرەسە, وڭاشا قالعانىڭدا تىم مەڭدەپ الادى. سونىمەن... “جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى”. ەل اراسىندا گۋلەگەن سوزگە قۇلاق سالساڭىز, با­لاباقشا, مەكتەپ, ارناۋلى كاسىبي جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى, ولاردىڭ ماڭىندا جۇرگەن جاندايشاپتارى ابدەن پاراقور بولىپ العان. بالاباقشاعا بالا بەرەر بولساڭىز بەلگىلى مولشەردە اقشا دايىنداڭىز. بالاڭىز ءتاۋىر مەكتەپكە بارعىسى كەلەدى ەكەن... اقشاڭىز بولسىن. كوللەدج, جوعارى وقۋ ورنىنا ستۋدەنت بولۋ ارمانى و دا اقشاسىز ورىن­دال­مايدى. انىعى – بالاڭىزدىڭ وقۋ ورنى بيىكتەگەن سايىن تولەيتىن قارجى مولشەرى دە وسە بەرەتىن كورىنەدى. نە دەگەن سۇمدىق بۇل؟ قىل­­مىس ۇستىندە ۇستالعان بىرەن-سارانى بول­ماسا, باسقالارى “مەن – اقپىن”, “مەن – ادالمىن” دەيدى. قىل­مىس­تارىنىڭ جىمىن بىلدىرمەۋگە ابدەن ماشىق­تانىپ العان. ەل دە, ەلباسى دا مۇن­داي­لارمەن كۇرەسۋدەي كۇ­رەسىپ-اق جاتىر. بىراق تىيىلار ءتۇرى جوق. * * * ءبىر ينستيتۋتتىڭ جانى­نان وتە بەرگەندە تويعا جينالعانداي سامساعان كوپ كولىككە كوزىم ءتۇستى. تاڭ قالدىم. ۇلكەن جيىن ءوتىپ جاتقان بولار دەپ ىشكە ەندىم. بىراق ەشقانداي جيىن جوق ەكەن. رەكتورىنا جولىعايىن دەپ ەم, ەسىگى جابىق. تانىس پرو­رەك­تور كەزدەسىپ قالدى. سالەم­دە­سىپ, ءجون سۇراستىم. كابينەتىنە شاقىردى. – سىزدەر الاتىن اقشانىڭ “كۇشى” قالاي وسى؟ – دەدىم. – ويىڭىزدى ءتۇسىندىم, – دەپ كۇلدى ول. سىرتقا شىقتىق. ول سام­ساعان جەڭىل كولىكتەرگە ءبىر قاراپ, تاعى دا جىميىپ كۇلدى. مەن دە ونى ءتۇسىندىم. * * * مەملەكەتتىڭ قىرۋار قار­جىسىن قالتاعا باسىپ, شەتەل اسىپ كەتەتىندەر كوبەيىپ بارادى. كو­بىسىنىڭ اتى-جوندەرىن ەل دە ءبىلىپ وتىر. سوندا ازۋلارىن ايعا بىلەگەن ور­گان­دارىمىز قايدا قاراپ وتىر؟ حالىق اڭ-تاڭ. * * * ەلدىڭ ەڭسەگەي بويلى ازامات­تارىن تاربيەلەۋ ءۇشىن سپورت­­تىڭ ورنى ءبو­لەك. مۇنى مويىنداماۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق, سونىڭ ۋاعىزى, ناسي­حاتى جەتكىلىكسىز. ۇكىمەت وسى­نى تۇزەۋ كەرەك. مۇنىڭ باستى ءبىر شاراسى – تەلەديداردان تەك سپورتقا عانا ارنالعان ارنا اشۋ قاجەت. ول سپورتتىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى جەتىس­تىكتەرىن, ەرتەڭگى بولاشاعى­نىڭ جايىن كۇندىز-ءتۇنى اي­تۋمەن بولسىن. بارلىق سپورت ءتۇر­لەرىنەن تىكەلەي نەمەسە الدىن-الا جازىلىپ الىنعان جارىستار تۇراقتى تۇردە بەرىلىپ تۇرسا. مى­سالى, كورشى رەسەي ەلىندە ءبىر ەمەس, ون­شاقتى سپورت ارنا­لارى كۇن­دىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ جا­تادى. كەرەمەت! جانىڭ سۇيسىنەدى. بۇل ەل سپورتىنىڭ بۇقا­رالىعىن ارتتىرۋدىڭ, سپورت­تىق تابىستارعا جەتۋدىڭ ۇلكەن شاراسىنا اينالار ەدى. * * * وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن ءبىر گازەت ازۋلى اقىن قاسىم امان­جولوۆتىڭ, ەندى بىردە يسا بايزاقوۆتىڭ تىرشىلىكتەگى پەن­دە­لىكتەرىن ەسكە الدى. سابەڭ مەن عابەڭدى دە تۇيرەڭكىرەپ كەتتى. بەكەر-اق. “باقيلىق بولعانداردىڭ جامانى جوق, ءتى­رىلەردىڭ قاڭقۋ سوزدەن امانى جوق”, دەمەۋشى مە ەدى حالقىمىز. ارۋاققا اينالعان ازاماتتارىمىزدى مازا­لامايىقشى. * * * سوڭعى كەزدەردە ەل ارا­سىندا “تەندەر” ءسوزىنىڭ “جەڭ­دەر” دەگەن بالاماسى تاراپ كە­تىپتى. ونىڭ ءمانىسى بار. مول اقشا قاراستىرىلاتىن تەن­دەر­دى ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق مۇمكىندىگى بارلار ەمەس, وڭ-سولىنا ىقپالى كۇشتى ەپتىلەر نەمەسە بيلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر بيىگىندە وتىرعان سىبايلاس جەمقورلارمەن دامدەس-تۇزداس جوعارىداعى باسشىلاردىڭ ءتىلىن تاپقىش “مىرزالار” جەڭىپ الاتىن بولدى. ونىڭ “10”, “15” پاي­ىز دەگەن ء“شاپ­كەسى” بولادى ەكەن. مىنە, بىلىق-شىلىق, قىل­مىس دەگەندى ەندىگى جەردە وسى توڭىرەكتەن ىزدەگەندەر اداسپايدى. ويمەن الىس­قاندا نە ىستەرسىڭ, ء“ىش قازانداي قاي­نايدى, كۇرەسەرگە دارمەن جوق” دەيسىڭ دە قوياسىڭ. باتتال جاڭاباي ۇلى, جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. جامبىل وبلىسى.