ەل تاعدىرى كاسىپكەرلەر قولىندا

“بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى وسىنى ايقىن كورسەتىپ وتىر ەگەر تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنا كوز جىبەرەتىن بولساق, ونى العا قويىلعان ايشىقتى مىندەتتەرىنە سايكەس ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولاتىن سەكىلدى. ءبىرىنشى كەزەڭ – ەل بولۋ كەزەڭى. بۇل كەزەڭدە قازاقستان ءوزىن تاۋەلسىز ەل رەتىندە جاريالاپ, سىرتقى الەممەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتا باستادى. بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ كىردى. ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن بەلگىلەدى. ەل ىشىندە نارىق ەكونوميكاسىن ورناتۋ ءورىس الدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تولىق قالىپتاستى. قولداعى بار مۇمكىندىكتەر ەسەپ­كە الىنىپ, سوعان سايكەس الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­­كالىق باعىتتىڭ باسىمدىقتارى ايقىندال­دى. مىنە, وسى كەزدە ەلباسى ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جاريالاپ, حالقىمىزدى جارقىن بولاشاققا جىگەرلەن­دىردى. ستراتەگيادا بەلگىلەنگەن ۋاقىت ولشەمىنىڭ العاشقى 10 جىلدىق بولىگىن ارتقا تاستادىق. وسى 10 جىلدا ەكونوميكالىق ساياساتتا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. حالقىمىز ساۋدا جاساپ ۇيرەندى. تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋ كەزەڭى باستالىپ, ول ءبىرشاما ءساتتى جۇزەگە استى. بۇلاي دەيتىنىمىز, وسى 10 جىل­دىڭ وزىندە قازاقستان تابيعي رەسۋرستاردان الىنعان شيكىزات كوزدەرىن حالىقارالىق رىنوكتارعا شىعارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك مۇرات­تارى ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەكىدى. ارينە, سىرتقى ساياساتتاعى تابىستارى­مىز دا از بولعان جوق. سونىڭ ايشىقتى كورىنىسى – بۇرىن جاس تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوزىن بىلاي قويىپ, تۇركى الەمىنىڭ ەشبىر مەملەكەتى وسى ۋاقىتقا دەيىن قول جەتكىزبەگەن بيىك مەجە ەقىۇ-عا توراعا بولىپ, ەۋروپا تورىنە شىقتىق. مۇنداي بيىككە تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا دا ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلدىك. سونىمەن “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنىڭ العاشقى 10 جىلى ءساتتى قورىتىندىلاندى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەندى ەلباسىمىز ودان دا تەرەڭ كەتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنداعى جاڭا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ الدىمىزداعى 10 جىلدىقتاعى جاڭا دامۋ مەجەسىن ايقىندادى. وعان جەتەر جولداردى سارالادى. بىلگەن ادام ءۇشىن وتكەن 10 جىلداعى مەجە مەن جاڭا 10 جىلدىق مەجەنىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرما­شىلىق بار. ءبىرىنشى 10 جىلدىقتا قازاقستان حالقى نەگىزىنەن كاسىپكەرلىكتى اشىپ جۇرگىزۋ­دىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەردى. ارامىزدان كاسىپكەرلەر اتالاتىن ۇلكەن الەۋمەتتىك توپ ءبولىنىپ شىقتى. ولار كاسىپ تۇرلەرىن اشىپ, جۇرگىزۋ ارقىلى ەلىمىزدى قاجەتتى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتتى. حالىققا جۇمىس تاۋىپ بەردى. بىراق ولار وسى 10 جىلدىڭ ىشىندە الەمدىك رىنوكتا باسەكەلەستىك قابىلەتىن شىڭداپ ۇيرەنگەن جوق. كوپ جاعدايدا مەملەكەت­تىڭ قولداۋى, قامقورلى­عىنا سەنىپ جۇمىس ىستەپ كەلدى. ال الدىمىزداعى جاڭا 10 جىلدىقتىڭ مىندەتى ەندى وسى كاسىپ تۇرلەرىن يگەرۋ ءىسىن ودان ءارى تەرەڭ­دەتە ءتۇسۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن, بىزدە مۇناي مەن تابيعي گاز بايلىعى بار. وكىنىشكە وراي, ونى شي-كى­زات تۇرىندە عانا ساتىپ كەلەمىز. ەندى ولاردى ءوڭ­دەۋ ىسىنە كىرىسۋىمىز كەرەك. سونداي-اق بىزدە مە­تالل شيكىزاتى دا مول. ءبىز ونى كەڭەس وداعىنان قالعان ءداستۇر بويىنشا باستاپقى وڭدەۋ ساتىلا­رى­نان عانا وتكىزىپ كەلدىك. بۇل سالادا تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ, وڭدەۋدىڭ ءۇشىنشى, ءتورتىنشى شەگىنە دەيىن جەتۋ مىندەتى تاعى دا الدىمىزدا تۇر. باسقا ەكونوميكالىق سالالارداعى جاع­دايى­مىز دا وسىعان ۇقساس. مال وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلكەن ءورىس بار. ساپالى استىق وسەتىن كەڭ جازيرالى القاپتار بار. قازاقستاندا نە جوق دەيسىز, ءبارى بار. بىراق, وسى بار دۇنيەنى ىسكە اسىرۋ, ءبىردى ەكى ەتۋ جاعى جەتپەي جاتىر. نەگە جەتپەيدى؟ سەبەبى, ءبىزدىڭ ادامدار بۇرىن مۇنداي ىسپەن اينالىسىپ كورمەگەن. اينالىسىپ كورمەدىك دەپ قاراپ وتىرا بەرۋگە تاعى دا بولمايدى. ويتكەنى, ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى. بۇكىل الەم العا باسىپ كەلەدى. وتىرا بەرسەك, سول العا باسقان الەمنىڭ شاڭىندا قالماقپىز. سوندىقتان ەلباسى وسى الەمدەگى وزگەرىستەر مەن بارعان سايىن العا ۇمتىلىپ وتىرعان حالىقتاردىڭ جۇرىسىنە سايكەس ەلىمىزدىڭ الدىنا جاڭا مەجە­لەر قويىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى الدىمىزداعى 10 جىلدىڭ ىشىندە الەمدەگى ەڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ تالابى بولىپ وتىر. وسى بيىك مەجەگە ءبىز ءوزىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىمىزبەن عانا ەمەس, سول تابيعي رەسۋرستارعا ارقا تىرەي الاتىن ونەرىمىزبەن, بىلىمىمىزبەن جەتۋىمىز كەرەك. سونىمەن العاشقى ونجىلدىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – تابيعي رەسۋرستاردى ىسكە اسىرۋ بولسا, جاڭا ونجىلدىقتىڭ مىندەتى – ادام رەسۋرستارىن ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەت بىرىنشىسىنە قاراعاندا الدەقايدا اۋىر جانە ابىرويلى. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا ەڭ اۋىر سالماق العاشقى ونجىلدىقتا ءوسىپ-جەتىلگەن كاسىپكەرلەر كورپۋسىنا تۇسەيىن دەپ وتىر. سوندىقتان جاڭا جولداۋدا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ىسىنە اسا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. ءارى وعان ۇلكەن دايىندىق جۇمىستارى دا جۇرگىزىلىپ كەلدى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ زاڭدىق بازاسى ءۇستىن-ءۇستىن جاڭارتىلۋدا, جەتىلدىرۋدە بولدى. زامانعا لايىقتى جاڭا كاسىپكەرلەردى شىعارۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنا رەفورمالار جۇرگىزىلدى. قازاقستاننىڭ جاستارى مەملەكەتتىڭ كۇشىمەن شەت مەملەكەتتەردىڭ ەڭ جاقسى دەگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبىلىم الۋعا جىبەرىلدى. مەملەكەت پەن جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن ورناتۋدىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلدى. اكىمشىلىك رەفورمانى جۇرگىزۋ ءىسى قولعا الىندى. قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندا­رىنىڭ جۇمىسى رەتتەلدى. بۇل جۇمىستار بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە دە جۇرە بەرەتىن بولادى. مۇنداعى ساپىرىلىسىپ جاتقان سانداعان شارۋالاردىڭ بارلىعى ءبىر ماقساتقا باعىندىرىلىپ كەلگەندىگىن كوزى قا­راق­تى وقىرماندار اڭعاراتىن بولار. ول ماقسات قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندى­رۋعا, ياعني سان قىرلى ەتۋگە, حالىقارالىق باسەكەدە تالاسقا تۇسە الاتىنداي كاسىپتىڭ جاڭا تۇرلەرىن مەڭگەرۋگە باعىتتالىپ وتىر. قازاقستان ۇكىمەتى ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋى جاريالانىسىمەن ونداعى العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە بىردەن بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتتى. جولداۋدان بەرى بولىپ جاتقان ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ كوپشىلىگى, ءتىپتى بارلىعى دا وسى ماسەلەگە ارنالىپ كەلەدى. ماسەلەن, وسى اپتادا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسى قازاقستاننىڭ 2014 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاما­سىن قاراسا, ونىڭ الدىنداعى وتىرىس “بيز­نەستىڭ جول كارتاسى-2020”, بيزنەستىڭ الدىن­داعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ماسەلە­لەرىنە ارنالدى. ەگەر وسى قارالعان ماسەلەلەر­دىڭ بارلىعىنا كوز جىبەرە قارايتىن بولساق, ولار نەگىزىنەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتال­عاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. سەبەبى بەلگىلى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتكە ەڭ الدىمەن كاسىپ­كەرلىك ورتانىڭ قولداۋى قاجەت. كاسىپكەر­ل­ىك دەگەنىمىز قوعامدى العا سۇيرەيتىن جەتەكشى كۇشتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جاڭا يندۋستريا­لىق جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن سولار, حالىققا جۇمىس تاۋىپ بەرەتىن سولار. ويتكەنى ولار بۇل ىسكە ءوزىنىڭ قارجىسىمەن قاتار بۇكىل كۇش-جىگەرىن, اقىل-ويىن باعىتتايدى. كاسىپكەر نەعۇرلىم بىلىكتى دە ءبىلىمدى, باسەكەلەستىك قابىلەتى مىعىم, سونىمەن قاتار وتانسۇيگىش پاتريوت, ەلدىڭ قامىن ويلايتىن كەمەل بولسا, وندا وسى توپتىڭ كۇشىمەن تاۋدى بۇزىپ, تاستى قوپارۋعا بولادى. مەملەكەتتىڭ بيزنەسپەن اراداعى ارىپتەستىكتى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋعا ۇمتىلاتىندىعى دا سودان. ارينە, كاسىپكەرلىك كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولۋ ءۇشىن وعان جۇمىس ىستەۋگە قولايلى ءمۇم­كىندىكتەر تۋدىرىلۋى كەرەك. قازىرگى ۇكىمەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىسىنىڭ بارلىعى وسىعان باعىتتالۋدا. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ وسى باعىتتاعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى قاراعان تۇستا “بۇل ماسەلەگە كاسىپكەرلەرلىك قۇرىلىم­داردىڭ ءوزى قالاي قارايدى ەكەن؟” دەگەن سۇراقتى ءجيى قوياتىن سەبەبى دە وسىدان. جوعارىدا ۇكىمەت وتىرىسى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن ازىرلەپ, پىسىق­تاپ جاتقاندىعىن ايتتىق. بۇل باعدارلاما مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاڭا جاعدايدا رەتتەۋدىڭ مۇددەلى ماسەلەلەرىن قاراستىرعان. بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جولدارىن ايقىنداعان. ونىڭ جوبا­سى جاسالماس بۇرىن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىندەگى كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارمەن, سونىمەن قاتار دامۋ ينستيتۋتتارى جانە بانكتەر وكىلدەرىمەن, قازاقستان قارجىگەرلەرى اسسوتسياتسياسىمەن, قازاقستان كاسىپكەرلەرى فورۋمىنىڭ كەڭەسىمەن, “اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالا­تاسىمەن, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكا سالاسىن­داعى نەگىزگى وپەراتورى بولىپ تابىلاتىن “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىمەن جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەڭ كولەمدە تالقىلانعان. بۇل باعدارلاما كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ­دىڭ جاڭا ءادىس-تاسىلدەرىن بەلگىلەپ وتىر. ولار – بانكتەردىڭ كاسىپكەرلەرگە بەرەتىن نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاۋ, جەكەلەگەن نەسيەلەردىڭ قايتارىلىمىنا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرۋ, كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن ينفراقۇ­رىلىمدىق الاڭداردى ازىرلەۋ, كاسىپكەرلەرگە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ. بۇل قولداۋ شارالارى قانداي جاعدايدا كورسەتىلەتىندىگى, قانداي وڭىرلەرگە قانداي كولەمدە كورسەتىلەتىندىگى ەكشەلەنگەن. ماسەلەن, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى ءليميتىن بەلگىلەپ, ونى وڭىرلەر بويىنشا بولەدى. مۇندا ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ سانى, سونىمەن قاتار جالپىۇلتتىق شيكىزاتتىق ەمەس ۇلەستەگى ءوڭىردىڭ ۇلەسى ەسەپكە الىنادى. وسى ارقىلى قولعا تيگەن قارجىنى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى ءوز شەشىمدەرىمەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمسايتىن بولادى. قارجى نەگىزىنەن جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ ىسىنە باعىتتالادى. سونىمەن قاتار وسى جاعدايعا وراي كوپتەگەن كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار بۇرىن­عى جۇمىس ىستەپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىن كەڭەيتۋ, جاڭعىرتۋ ءۇشىن دە مەملەكەتتىڭ قولداۋ كورسەتۋىن وتىنگەن بولاتىن. بۇل ءوتىنىش جەكە قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ونىڭ قورىتىندىسى جۋىقتا جاريا ەتىلەدى. بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر قاتىستىرىلادى. بانكتەر بۇل ىستە ۇلكەن ءرول وينايدى. ويتكەنى, نەگىزگى نەسيەلىك قارجىنى كاسىپكەرلەر ءۇشىن سولار بولەدى. بانكتەر وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوز ساياساتتارىن, ءىس-ارەكەتتەرىن اي­قىنداپ, قاجەتتى باعدارلامالىق قۇجاتتى جاساپ, ونى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا تاپسىرادى. بانكتىڭ بەلگىلەگەن سىياقى ستاۆكاسىن سۋبسي­ديا­­­لاۋ ماسەلەسىن مىنە, وسى جەرگىلىكتى ورگاندار شەشەدى. ياعني, وسى ارادا بانكتەر مەن جەرگى­لىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى قالىپتاسۋى ءتيىس. كاسىپكەردىڭ “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنا قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ تەتىگى نەسيەنىڭ سىياقى ستاۆكاسىندا بەلگىلەنگەن. باستى شارت – كاسىپكەردىڭ ءوزى وندىرەتىن ءونىمىنىڭ كەمىندە 10 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارا الۋى. مۇنداي جاعدايدا نەسيە ستاۆكاسى 60 پايىز سۋبسيديالاناتىن بولادى. ەگەر ونىمدەگى ەكس­پورت ۇلەسى 30 پايىز بەن 40 پايىز ارالىعىن­دا بولسا, وندا نەسيە ستاۆكاسى 70 پايىز سۋبسيديا­لانادى. ال ونىمدەگى ەكسپورت ۇلەسى 50 پايىزدان اسقان جاعدايدا نەسيە 90 پايىز سۋبسي­ديالانادى. نەسيەلەردى ءىشىنارا كەپىلدەندىرۋ ىسىندە دە وزىندىك شاما مولشەرى بەلگىلەنگەن. كەپىلدەن­دىرۋ­دىڭ ەڭ ءىرى كولەمى 3 ملرد. تەڭگە كولەمىندە. ول جوبا قۇنىنىڭ 50 پايىزىنان اسپايتىن بولادى. كەپىلدەندىرۋ ۇزاقتىعى ءارى كەتكەندە 10 جىلدى قۇرايدى. بۇل كەپىلدەندىرۋ كاسىپورىن جاڭا جوبا بويىنشا جاڭعىرتىلعان نەمەسە كەڭەيتىلگەن جاعدايدا, سونداي-اق جاڭا ءوندىرىس ورنى قۇرىلعان جاعدايدا جۇزەگە اسادى. وسىنداي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەكسپورتتىق وپەراتسيالارمەن قاتار كاسىپكەرلەر ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ىسىنە قاتىسقان جاعدايدا دا جۇزەگە اسادى. ول ءۇشىن كاسىپورىننىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتى ايقىندالادى. كوپ رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندار اراسىندا وڭىرلىك جاعدايدا جۇيە قۇرۋشى سۋبەكتىلەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە جانە ۇلتتىق كومپا­نيالارداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تاپسىرىسىنا قاتىسۋ دەڭگەيى ەسەپكە الىنادى. باعدارلامادا ەلىمىزدىڭ العا قويىپ وتىرعان مۇددەلى ماقساتتارىنا سايكەس بىرقاتار سالا­لارعا باسىمدىق بەرىلگەن. ولار – مەتاللۋرگيا, مەتالل وڭدەۋ جانە ماشينە جاساۋ, حيميا جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى, ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ ءوندىرىسى; بيداي ءوندىرىسىن ەسەپتەمەگەندەگى بۇتىندەي اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرى, تۋريزم مەن جەڭىل ونەركاسىپ, ساۋدا, جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارىن ەسەپتەمەگەندەگى قىزمەت كورسەتۋ سالالارى, سونىڭ ىشىندە تۇر­مىس­تىق قىزمەت سالا­لارى. مىنە, وسى سالالار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاما­سىنا قاتىسىپ, مەملەكەتتىك جەڭىل­دىكتەردى پايدالانا الادى. ۇكىمەت وتىرىسىندا باعدارلا­مانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ بۇل ىسكە ىنتالى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. “اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكو­نوميكالىق پالاتاسىنىڭ ءتور­اعاسى ازات پەرۋاشەۆ “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” جوباسىنىڭ بۇرىنعى باعدارلامالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى رەتىندە وندا تۇڭعىش رەت وندىرىستىك سەكتوردى قولداۋ ءىسى ناقتى كورسەتىلگەندىگىن, جوبا تۇ­تاستاي وسى ماقساتقا ارنالعاندى­عىن اتاپ كورسەتتى. ال بۇرىنعى باعدارلا­مالار كوبىنەسە ساۋدا-قار­جىلىق سەكتورعا قاراي باعىتتالىپ كەلگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار جاڭا باعدارلاما وڭىرلىك بيزنەستى قولداۋ ماقساتىن كوزدەپ وتىر. دەمەك, وسى ءىستى جۇزەگە اسىرۋ سال­ما­عى ەڭ الدىمەن وڭىرلەرگە تۇسەتىن بولادى. قازاقستان كاسىپكەرلەرى فورۋمى كەڭەسىنىڭ توراعاسى رايىمبەك باتالوۆ كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردىڭ بۇل باعدارلامانى جاڭالىق رەتىندە قابىلداپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ىنتا تانىتىپ وتىرعاندىقتارىن جەتكىزدى. ويتكەنى بۇل باعدارلامادا ولاردىڭ مۇددەسى كوزدەلگەن. سونىمەن ەلباسى العا قويعان ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس كاسىپكەرلەر الدىندا جاڭا ابىرويلى مىندەت تۇر. ول مىندەت – بۇرىنعىداي ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋ عانا ەمەس, ءونىم شىعارۋ مىندەتى. ءونىم بولعاندا ەكسپورتقا شىعارۋعا لايىقتى نەمەسە ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىندە قات بولىپ وتىرعان, ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت بولىپ وتىرعان زاتتاردى شىعارۋ. ال بۇل وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ونەر مەن ءبىلىم كەرەك. كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار تەزدەتىپ جەتىلىپ, ءوز ىسىنە شىنايى كومەك بەرە الاتىنداي مەنەدجەرلەر مەن كادرلىق قۇرامدى سايلاپ, جاڭا تەحنولوگيالار بويىنشا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنۋى كەرەك. وسىعان قولى جەتكەندەر بولا­شاق­تا العا وزاتىن بولادى. مۇنداي كاسىپكەر­لەرگە مەملەكەت تە قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. وسى ماسەلەنى ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ سونىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاداپ ايتتى. ەلىمىزدىڭ رەسەيمەن, بەلارۋسپەن كەدەن وداعىنا بىرىگۋىنىڭ ءوزى ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ الدىندا باسەكەلەستىك قابىلەتتى شىڭداۋ مىندە­تىن قوياتىندىعىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ, وسى تۇرعىدان العاندا قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ اۋقىمى اسا كەڭ ەكەندىگىن, بۇعان ءبىز ەلباسى جۇك­تەگەنىندەي ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتان­دىر­عان جاعدايدا عانا قول جەتكىزە الاتىندى­عىمىزدى مالىمدەدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ, كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى قاجەت. ياعني, اتالعان ماقساتقا كەشەندى ءادىس-تاسىلدەردى جۇيەلى ىسكە قوسقاندا عانا جەتە الامىز. “مىنە, وسىنداي مىندەتتى مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويدى, ءبىز ونى ورىندايتىن بولامىز”, دەدى كارىم ءماسىموۆ. سۇڭعات ءالىپباي. “ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ” كوكجيەگى ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىك دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا اقپا­راتتىق تەحنولوگيالار جۇيەسىنە جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك جۇگى زور. وسىعان بايلانىستى سوڭعى جىلدا­رى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە “ەلەكتروندى ۇكىمەت” (ەۇ) قۇرۋدىڭ ينفراقۇرى­لى­مىن قالىپتاستىرۋ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا­لاردى قولدانا وتىرىپ, ينتەرنەت جانە باسقا كانالدار ارقىلى ەلەك­تروندى قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەلەرىن دامىتۋ ەرەكشە كۇن تارتىبىنە قويىل­دى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2008 جىلى “نۇر وتان” حدپ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا وتكىزگەن فورۋمىندا ەۇ قۇرۋدىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ىندە­تىن جويۋداعى باس­تى تيىمدىلىكتەرىن ايتا كەلىپ, ءاربىر ادام ەلەكتروندى جۇيە ارقىلى كور­سە­تىلەتىن قىزمەت ءتۇر­لەرى تۋرالى تو­لىق تا ناقتى اق­پارات الۋعا جانە سول قىزمەتتەردى دەر ۋاقىتىندا ءارى ساپالى پايدالا­نۋعا جان-جاقتى مۇكىندىك الۋى قا­جەتتىگىن اتاپ كور­سەتكەن بولاتىن. ەلىمىز بويىنشا كەشەندى تۇردە قول­عا الىنعان وسى يگى باستاما ءوزىنىڭ ناقتى جەمىسىن بەرە باستادى. بۇۇ-نىڭ الەم ەلدەرى بويىنشا جىل سايىن وتكىزەتىن ەلەكتروندى ۇكىمەت قۇرۋ جونىندەگى جاھاندىق دايىندىق رەيتينگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس قازاقستان وتكەن جىلى 81- ورىننان 46-ورىنعا جىلجىپ, رەسەيدەن (59 ورىن), ۋكراينادان (54), بەلارۋستەن (64) وزىپ العا شىقتى. ەلىمىز بويىشا قازىرگى كۇنى “ە-ۇكىمەت” پورتالىندا 70 مىڭنان استام تۇراقتى تۇتىنۋشى زاڭدى جانە جەكە تۇل­­­عالار ءتىر­كەلگەن. تەلە­كوم­مۋنيكا­تسيا­لىق ينفراقۇ­رى­لىمدى دا-مى­تۋ بويىن­شا 91- ورىندا تۇرعانىنا قا­را­ماستان قا­زاق­ستان “ون-لاين” قىز­مە­تىن كورسەتۋ جۇيە­سى بويىنشا الەمدىك ورتاشا 0,286 كورسەتكىشتەن ءبىرشاما العا شىعىپ, 24-ءشى ورىندى يەلەنسە, جاڭا ىزدەنىستەرگە دايىندىعى جونىنەن 22-ورىندى يەلەنىپ وتىر.  ازاماتتاردى ەلەكتروندى مەملەكەت­تىك جوبالارعا تارتۋ جونىندەگى ەلەكتروندى قامتۋ كلاسسيفيكا­تسياسى بويىنشا قازاقستان 2010 جىلى الەمدە 18-ورىنعا شىقتى. 2008 جىلى بۇل كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىز 106-شى ورىندا بولاتىن. دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ەۇ جۇيە-ءسىن پايدالانۋعا دايىندىق دارەجە­سىن بۇۇ-نىڭ ەكونوميكا­لىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ دەپارتامەنتى انىق­تايدى. ولار جىل سايىن الەم­نىڭ 192 مەملەكەتىنىڭ وسى تەحنولو­گيانى پايدالانۋ قۋاتى جانە مۇمكىندىكتەرى جونىندەگى ەسەبىن الىپ, جارىققا شىعارىپ وتىرادى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىق يندەكسى ءۇش باعىت بويىنشا انىق­تالادى: ادام قۋاتىن دامىتۋ يندەكسى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكا­تسيالىق تەحنولوگيالار ينفراقۇ­رىلىمىنىڭ احۋالى جونىندەگى يندەكس جانە ون-لايندىق مەملە­كەت­تىك قىزمەت كورسەتۋ يندەكسى. بۇۇ-نىڭ رەيتينگى بويىنشا العاشقى ۇزدىك بەستىكتىڭ قاتارىن بۇرىنعىشا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, باتىس ەۋروپا جانە سولتۇستىك امەريكا مەملەكەتتەرى, كورەيا, اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند يەلەنگەن. قازاقستان رەيتينگىنىڭ وسۋىنە قولدا بار اقپاراتتىق جۇيەنى ءارتا­راپتاندىرۋ جانە جاڭا جۇيەلەردى ەنگىزۋ ماقساتىنداعى ءتيىمدى تەحنو­لو­گيالىق ساياساتتى تۇراقتى جۇرگىزۋ سەبەپ بولدى.  ينتەرنەت-اۋديتور­لارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس 2009 جىلدىڭ سونىندا ينتەرنەت جۇيەسىن پايدالانۋشىلار سانى ەلىمىز بويىنشا 3,16 ملن. ادامدى نەمەسە ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ 19,8 پايىزىن قۇراعان. جالپى العاندا 2008 جىلدىڭ جەلتوقسا­نىنان 2009 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ينتەرنەت-اۋديتوريا 30 پايىز ارتقان. بۇرىنعىسىنشا ينتەرنەت جۇيە­سىن پايدالانۋ نەگىزى تۇرعىنداردىڭ ۇيىندەگى كومپيۋتەرلەر بولىپ تا­بىلادى. ماسەلەن, 2008 جىلى ين­تەرنەت جۇيەسىن ۇيىندە پايدالانا­تىنداردىڭ ۇلەس سالماعى 56 پايىز بولسا, 2009 جىلدىڭ سونىندا بۇل كورسەتكىش 61 پايىزدى قۇراعان. ال جۇمىس ورىندارىندا ينتەرنەت جۇيەسىن پايدالاناتىن ەرەسەك ينتەرنەت-تۇتىنۋشىلار 2008 جىلعى قازان ايىنداعى 17 پايىزدان, 2009 جىلعى قاراشا ايىنداعى 14 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. مەملەكەتتىك ورگاندار جانە ازا­ماتتار ءۇشىن “ەلەكتروندى ۇكىمەت” قىزمەتىن كورسەتۋدە ءبىرشاما وڭ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. “ەلەك­تروندى ۇكىمەت” پورتالى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. ونى دامىتۋ ماقساتىندا ءتيىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2009 جىلى وسى پورتال بويىنشا قوسىمشا 15 قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلدى. بۇل پورتال قىزمەتىن تۇتىنۋشىلار سانى 1,6 ملن. ادام­نان استى. قازىر بۇل پورتالدا 59 ەلەكتروندى قىزمەت ءتۇرى كورسەتىلە­دى. ماسەلەن, تۇتىنۋشىلار وسى پورتال ارقىلى سوتتالماعاندىعى جونىندە, مەنشىگىندەگى م ۇلىكتەر جونىندەگى انىقتامالار الۋلارىنا بولادى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كۋالاندىرۋ ورتالىقتارىنىڭ 28 تىركەۋ ورىن­دارى اشىلدى. قازىرگى كۇنى ۇلتتىق كۋالاندىرۋ ورتالىعىنىڭ 53 مىڭنان استام ەلەكتروندى ساندىق قول قويۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەلەكتروندى قىزمەت كورسەتۋ جۇيە­سىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسى دا جانداندىرىلۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تاجىريبە رەتىندە پاۆلودار وبلىسىندا “ە-اكىمدىك” جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. بۇل پورتال 5 ەلەكتروندى سەرۆيس قىزمەتىن كورسەتەدى. ەلەكتروندى ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىسكە قوسۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا. بىرىڭعاي ەلەكتروندى قۇجات سۇرىپتاۋ جۇيەسىنە 16 اكىمدىك, ونىڭ ىشىندە استانا جانە الماتى قالا­لا­رىنىڭ اكىمدىكتەرى قوسىل­عان. سونىمەن بىرگە ۆەدومستۆوارا­لىق قۇ­جات سۇرىپتاۋ ورتالىعىن ءار­تاراپ­تاندىرۋ ماقساتىندا كە­شەندى شارا­لار جۇزەگە اسىرىلۋدا. “ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ” تولەم تولەۋ ءشليۋزىن دامىتۋ شەڭبەرىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن ينتەگراتسيالانۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى جانە بانكتەردىڭ اعىمداعى شوتتارىن پايدالانۋ ارقىلى تولەم كارتالارىمەن تولەم تولەۋ مەحانيزمدەرى جۇزەگە اسىرىلدى. “قازكوممەرتسبانك”, “بتا”, “نۇربانك”, “رەسەي جيناق بانكى” سياقتى ەكىن­شى دەڭگەيلى بانك­تەرمەن ىنتىماق­تاستىق باي­لانىس ۇيىمداستىرىلدى. تولەم تولەۋ شليۋز­دەرى بويىنشا قا­زىردىڭ وزىندە سالىق كومي­تەتىنىڭ جانە ادىلەت مينيسترلىگى قىزمەت­تەرى بويىن­شا 120 سالىق ءتۇرىن تولەۋگە بولادى. “ەلەكتروندى ۇكى­مەت” جانە ەلەك­ترون­دى قىزمەت ءتۇر­لەرىن دامىتۋ ماق­ساتىندا 2009 جىل­عى جەلتوقسان ايىن­دا قاناتقاقتى ايماق رەتىندە استانا قالاسى بويىن­شا “ە-نوتاريات” اتتى بىرىڭعاي نوتا­ريالدىق اقپارات­تىق جۇيە ينۆەس­تي­تسيا­لىق جوباسى ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل شارا نوتاريالدىق جۇيەنىڭ تۇرعىندارعا ساپالى قۇقىقتىق نوتاريالدىق قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن وسىرۋگە باعىتتالعان. 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا بۇل جۇيە بۇكىل ەلىمىز بويىنشا جۇمىسقا قوسىلاتىن بولادى. وتكەن جىلدان باستاپ “ە-لي­تسەنزيالاۋ” جونىندەگى مەملە­كەت­تىك دەرەك بازاسىن قۇرۋ جونىندەگى جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. قازىرگى كۇنگە دەيىن بۇل جۇيەگە 9 مەملەكەت­تىك ورگان قوسىلسا, بيىل تاعى دا 10 مەملەكەتتىك ورگان قوسىلماق. جوبا تولىعىمەن 2012 جىلى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگان­دار ليتسەنزيا­لاردى ەلەكترون­دى ءتاسىل بويىنشا بەرە باستادى. قازىر ەلىمىز بويىنشا ەڭ جوعا­رى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان www.goszakup.kz مەملەكەتتىك ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق پورتالى بولىپ وتىر. “ەلەكتروندى مەملە­كەتتىك ساۋدا-ساتتىق” اۆتوماتتان­دىرىلعان ينتەگراتسيالان­دىرىل­عان مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيە بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار ول ساتىپ الۋشىلاردى جانە ساتۋ­شىلاردى بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەگە توپتاستىراتىن “ەلەك­تروندى ۇكىمەتتىڭ” قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى. مەم­لەكەت­تىك ساۋدا-ساتتىقتى ەلەكتروندى ءتاسىل ارقىلى جۇرگىزۋ بۇل سالادا جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق­تاردى بولدىرماۋعا, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاستىقتى جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سالادا ءمولدىر­لىك پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءادىل باسەكەلەستىك ور­ناتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. مەم­لە­كەتتىك ساۋدا-ساتتىققا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن مەيلىنشە كەڭىنەن تارتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. قازىر بۇل جۇيەگە 80834 ساۋدا-ساتتىق جارناماسى كىرگى­زىلگەن. بۇدان بۇرىن وتكىزىلگەن 143135 ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساۋدا-ساتتىقتىڭ قورىتىندىسى جاريالانعان. بۇل جۇيە قازىردىڭ وزىندە بيۋدجەت قارجىسىن 24,6 پايىز ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.