مۋزىكا مادەنيەتىنە قوسىلعان تەڭدەسسىز ۇلەس

ەلىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىندە جاقسى جاڭالىقتار جۇزەگە اسۋدا. سونىڭ ءبىرى – “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جوباسى. ونىڭ باستى ماقساتى – تۇپنۇسقالىق ورىنداۋداعى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق شىعارمالارىن جيناقتاۋ. سد ديسكىلەرىنە جازىپ, ۇلت مادەنيەتى تاريحىنداعى ەڭ ءىرى, تەڭدەسى جوق اكتسيانى جۇزەگە اسىرۋ بولعاندىقتان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتىلدى. ال وسى جاۋاپكەرشىلىكتى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى “قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني دامۋ قورى” اق پەن “ەل” پروديۋسەرلىك ورتالىعىنا جۇكتەگەن بولاتىن. وسى ورايدا جوبانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اتالمىش قوردىڭ توراعاسى الماز نۇراسحانمەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز. – الماز شايكەن ۇلى, “قازاق­تىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” اتتى رۋ­حانياتقا ۇلكەن ۇلەس قوسار, ماڭىزدى ستراتەگيالىق جوبا تۋرالى تولىق اقپارات بەرە كەتسەڭىز. – ءيا, “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” كولەمى جاعىنان دا, ماڭىزى جاعىنان دا وتە اۋقىمدى شارۋا. جوبا ۇلتىمىزدىڭ ءان-كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋعا, وسى باعىت­تاعى بارشا جادىگەرلەرىمىزدى ءتۇ­گەندەپ, تسيفرلى جۇيەگە وتكىزۋگە, وسى تۇرعىداعى جۇمىستاردى ۇي­ىمداستىرۋعا باي­لا­نىستى ەلباسى تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرما­لاردى ورىنداۋعا با­عىت­تالعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستا­ماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن ء“ما­دەني مۇرا” باعدارلاماسىمەن رۋحتاس, وزەكتەس بولۋمەن قاتار, ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى العا باسقان ۇلكەن قادام. جوبا­نىڭ ۋاقىتىندا اياقتالۋى ءۇشىن 12 ادامنان تۇراتىن مۋزىكاتانۋشى عالىمدار مەن 15 ادامنان جاساق­تالعان ارنايى ۇيىمداستىرۋشى توپ قۇرىلىپ, ايانباي ەڭبەكتەندى. – جاڭا سد ديسكىلەر تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. ءبىر ديسكىگە قانشا دۇنيە ەندى؟ ونىڭ ديزاينى قانداي بولماق؟ – وتە ورىندى سۇراق. ۇزىن سانى 2000 دانانى قۇرايتىن قوراپتارعا 41 ديسكىدەن جيناق­تالىپ وتىر. وعان سوناۋ قورقىت, كەتبۇعا, سارى سالتىق داۋىرىنەن باستاۋ الاتىن كۇيلەر ەنگىزىلىپ, ءار ديسكىگە قورعانىش كود سالىن­دى. ال البوم بوياۋى ۇلتتىق ناقىشتارمەن بەزەن­دىرىلىپ, قوراپ سىرتىنداعى تۇسىنىك­تەمەلەر, قوراپ ىشىنە سالىناتىن انىقتا­ما­لىق كىتاپ قازاق, ورىس, اعىل­شىن تىلدەرىندە جازىلىپ, ولاردى بەزەندىرۋگە رەسپۋب­ليكانىڭ جە­تەكشى ديزاينەرلەرى كوپ تەر توكتى. جوبا جۇمىستارىن ساراپتاۋ بارىسىندا قازاقتىڭ داستۇرلىك مۇراسىنىڭ داۋىرلىك, جانرلىق, مازمۇندىق, ستيليستيكالىق, اي­ماق­تىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ساقتالۋ قا­جەتتىگى باستى نازارعا الىندى. سونداي-اق, كۇي ديسكىلەرىنىڭ ءتۇ­سىندىرمە كىتاپشاسى شىعارىلدى. وندا قازاق كۇيلەرىنىڭ تاريحى, جۇيەلەۋ كەزەڭى, قازىرگى حال-احۋا­لى, جيناقتاۋى, گەوگرا­فيالىق ورنىنا بايلانىستى ەرەكشەلىك­تەرى, ايماق­تىق مەكتەپ وكىلدەرى تۋرالى مالىمەتتەر بار. – “قازاقتىڭ 1000 كۇيىن” شى­عارۋ بارىسىندا دىبىستىق جاز­بالار قايدا جازىلدى نەمەسە قايدان الىندى؟ – جوبانى ىسكە اسىرۋ بارى­سىندا قازاق راديوسى التىن قورى­نىڭ, قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ, ەلى­مىزدىڭ ور­تالىق مۇراجايى فو­نوتەكالارىن­داعى دىبىس جازبا­لارىن پايدا­لاندىق. ال تەحني­كالىق وڭدەۋگە كەلمەيتىن اسا قۇندى دەپ تانىلعان تۋىندىلار بۇگىنگى ءداستۇرلى ورىن­داۋشىعا بەرىلىپ, قايتا جازىلدى. سونى­مەن قاتار كورشى استراحان, موڭ­عوليانىڭ بايان-ولگي, قى­تايدىڭ جانە وزبەكستاننىڭ, ت.ب قازاقتار تۇراتىن ەلدەرگە ارنايى ساپارلاپ بارىپ كەلدىك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  ۆەنەرا تۇگەلباي. قوس ىشەكتەگى قۇدىرەت “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جوباسىنا حالقىمىزدىڭ ۇلى مۇراسى ەنىپ وتىر. ءبىز بۇگىن سول جوباعا ەنگەن كۇيلەردىڭ ساراپتالۋى, جىكتەلۋى جونىندەگى مۋزىكا ماماندارىنىڭ ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز. دومبىرا كۇيلەرى. كۇيلەر, نەگىزىنەن, ءۇش اسپاپتا – دومبىرا, قوبىز, سىبىزعىدا ورىندالعان. سونىڭ ىشىندە, ءداستۇرلى قازاق مۋزىكاسىنىڭ مەيلىنشە كەڭ تارالعان جانە اسا بيىك پروفەسسيونالدىق ورەگە جەتكەن سالاسى – دومبىرا كۇيلەرى. تاريحي, مادەني جانە جاعىرافيالىق ەرەكشەلىگىنە, اسپاپتا ورىندالۋ تەحنيكاسىنا بايلانىستى, قازاقتىڭ دومبىراشىلىق, كۇيشىلىك ونەرىندە جەتى ءتۇرلى ورىنداۋشىلىق ءداستۇر مەن مەكتەپتەر قالىپتاستى. بۇل ءداستۇرلى مەكتەپتەر شىعىس, ارقا, قاراتاۋ, جەتىسۋ, سىر بويى, ماڭعىستاۋ, باتىس مەكتەپتەرى دەپ اتالادى. قازاقتىڭ دومبىرا كۇيلەرى ورىنداۋشىلىق ەرەكشە­لىگىنە, كۇيدىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى شەرتپە جانە توكپە دەپ جىكتەلەدى. ءبىز “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” جيناعىنا ەنگەن كۇيشىلىك مەكتەپتەردىڭ رەتىن ارحايكالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن شىعىس كۇيشىلىك داستۇرىنەن باستاۋدى ءجون كوردىك. شىعىس قازاقستان كۇيشىلىك ءداستۇرى. شىعىس ءوڭىرىنىڭ كۇيشىلىك ءداستۇرى ايماقتىق جا­عىنان كەڭ اۋقىمدى قامتيدى. ويتكەنى, شىعىس قا­زاقستان (سەمەي, شىڭعىستاۋ, شۇبارتاۋ, اياگوز, تار­باعاتاي), قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسى, سونىمەن قاتار, موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ايماعى قازاقتارىنىڭ كۇي مۇرالارى وسى داستۇرگە جاتادى. بۇل وڭىردەگى, نەگىزىنەن, ارحايكالىق ۇلگىدەگى اڭىز-كۇيلەردەن تۇراتىن كۇيشىلىك, دومبى­راشىلىق ونەردىڭ تامىرى تەرەڭنەن باستاۋ الادى. شىعىس كۇيشىلىك داستۇرىندەگى ەڭ ءىرى تۇلعا – قازاق كۇي ونەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە شەرتپە كۇي سالاسىنىڭ دامىپ, كوركەيۋىنە كوپ ۇلەس قوسقان بايجىگىت كۇيشى. شىعىس كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ ءبىر تارماعى – شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي, تارباعاتاي, ىلە كۇيشىلىك مەكتەپتەرى. التاي ايماعىندا قالىپتاسقان كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بەيسەنبى ءدو­نەنباي ۇلى كۇيلەرىنىڭ تاقىرىبى سان ءتۇرلى. بەجەڭ (ەل اراسىندا وسىلاي اتاعان) تۋىندىلارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ التاي ايماعىندا, موڭعوليانىڭ بايان-ولگي ولكەسىندە جانە قازاقستاننىڭ شىعىس وڭىرىندە كەڭىنەن تاراعان. بەيسەنبى كۇيلەرى وسى جيناققا ءۋالي بەكەنوۆ, عابدىلحاق بارلىقوۆ, تايىر بەل­گىباي ۇلى, تۇرسىن كادەي ۇلى سىندى مايتال­مان دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىندا الىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جيناققا التاي ايماعىن­دا ءومىر سۇرگەن مۇكەي, شاقاباي شالاپ, تايىر بەلگىباي ۇلى سياقتى كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارى ەنگىزىلدى. تارباعاتاي وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن كۇيشى­لەردىڭ ءىشىن­دەگى ايتۋلى تۇلعا – قايراقباي شالەكەن ۇلى دومبى­راشىلىعىمەن قاتار, سىبىزعىشى دا بولعان. قايراق­بايدىڭ كۇيلەرى بالاسى ءانجان ارقىلى جەتكەن. بۇل جيناققا قايراقباي كۇيلەرى كاسىمباي قۇسايىن ۇلى, مۇقاش تاڭعىت ۇلى سىندى كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىندا ۇسىنىلىپ وتىر. سول سياقتى تارباعاتاي وڭىرىندە بول­عان ءباز­عالام, بەيىسباي, ماسىعۇت, كاسىمباي قۇسايى­ن­ ۇلى, قيزات سەيىتقازين, قازەن ابۋعازى­ ۇلىنىڭ كۇيلەرى دە وسى جيناقتان ورىن الدى. شىعىس كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ ءبىر بولىگى – شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ىلە ايماعىنداعى كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ ءىرى وكىلى – ءاشىم ءدۇڭشى ۇلى. ءاشىم كۇيلەرىنىڭ باسىم كوپ­شىلىگى مايتالمان دومبىراشى كامال ماقاي ۇلى ار­قى­لى جەتىپ وتىر. سونىمەن قوسا, مازاق, تىلەمىس, ءاتى­حان, ابەۋعالي, الىپبەك ءتارىزدى ىلەلىك كۇيشىلەردىڭ مۇ­را­لارى دا تىڭدارمان قاۋىمعا العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر. جەتىسۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى. ەلىمىزدىڭ جەتىسۋ ولكەسىندە ەرتەدەگى اڭىز كۇيلەرمەن قاتار اۆتورلارى ۇمىت بولىپ, ەل اراسىندا ساقتالىپ قالعان حالىق كۇيلەرى مولىنان كەزدەسەدى. مىسالى: “اققۋ”, “اققۋدىڭ زارى”, “جەتى اتان – ەركە اتان”, “مۇڭلىق – زارلىق”, “جەتىم قىز”, “جەتىم بالا”, “جيرەنشە شەشەن”, “تەپەڭكوك”, “شۇبار كيىك”, “اقساق قىز” سياقتى كونە كۇيلەر ەرتە داۋىرلەردەن سىر شەرتەدى. تامىرىن تەرەڭنەن تارتاتىن جەتىسۋ كۇيشىلىك ونەرىندە, بەرتىن كەلە, ۇلكەن ەكى مەكتەپتىڭ قالىپتاسقاندىعىن بايقايمىز. بۇل مەكتەپتەر داۋلەسكەر كۇيشى-كومپوزي­تورلار بايسەركە ق ۇلىش ۇلى جانە قوجەكە نازار ۇلى ەسىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. قوجابەك, سات­قىنباي, قاتشىباي, تەمىربەك احمەتوۆ ارقىلى ءبۇ­گىنگە جالعاسىپ كەلگەن بايسەركە كۇيشىنىڭ كوپ مۇراسىنان, وكىنىشكە قاراي, كەزىندە جيناقتالىپ, جازىلىپ الىنباعاندىقتان, كوز جازىپ قالىپ وتىرمىز. وسى ءبىر ۇلان-عايىر كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ جۇقاناسىنداي بولىپ جيناققا بايسەركەنىڭ “ۇران كۇي”, “تولقىتاتىن كۇي” دەپ اتالاتىن تۋىندىلارى عانا ەندى. جەتىسۋ كۇيشىلىك ونەرىنە توقتالىپ, بايسەركە كۇيشىنىڭ شىعار­ماشىلىعىنا قاتىستى “عاسىرلار پەرنەسى” ەڭبەگىندە العاش ا.جۇبانوۆ ءسوز قوزعاعان بولاتىن. جەتىسۋ وڭىرىندەگى تاعى ءبىر وقشاۋ كوزگە تۇسەتىن مەكتەپ – شىڭجاڭ ولكەسى كۇيشىلىك داستۇرىمەن ساباقتاس, قوجەكە نازار ۇلى باستاعان دومبىراشىلىق ءۇر­دىس. قوجەكە كۇيشى جەتىسۋدىڭ ءتورى قارقارا جايلاۋ­ىندا دۇنيەگە كەلگەن. قوجەكەنىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى اۋمالى-توكپەلى قيىن كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق ەلىن وتارلاۋ ساياساتىنا باعىن­باعان قوجەكە تاعدىر تاۋقى­مەتىمەن قىتاي اسىپ كەتەدى. ول جاقتا دا قيىن ءومىردى باستان كەشىپ, اقىرىندا وزبىر زاماننىڭ ساياسي قۇربانى بولعان كۇيشى مۇراسى بۇگىنگە ءوزىنىڭ ۇلى راقىش, نەمەرەلەرى شاڭيا مەن تۇرسىنعازى, ياسىن, جيەنى ورىنبەك ارقىلى جەتتى. جيناققا قوجەكە, سىبانقۇل مەكتەپتەرى­نىڭ وكىل­دەرىمەن قاتار, بولتىرىك, قوسداۋلەت, ومارحان كەرىمقۇلوۆ, ەلەمەس تالاسباي سىندى كۇيشىلەردىڭ, تىلەندى, شورتانباي سياقتى جەتىسۋ ولكەسىندە ءومىر سۇرگەن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ شىعارمالارى دا قوسىلدى. ارقا كۇيشىلىك ءداستۇرى. قازاقستاننىڭ شىعىس, سولتۇستىك, ورتالىق ايماق­تارىن الىپ جاتقان بايتاق ءوڭىردىڭ اتىمەن اتالاتىن ارقا كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ەڭ كورنەكتى تۇلعاسى – تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى. تاتتىمبەتتىڭ فيلوسوفيالىق وي-تولعامدارعا قۇرىلعان “قوسباسار” (9 نۇسقاسى), “سارىجايلاۋ”, “كوكەيكەستى”, “بەس تورە” ء(ى, ءىى ءتۇرى), ماحاببات سىرىن شەرتكەن “سىلقىلداق”, “كوش جاناعان”, “بالبىراۋىن”, تاريحي وقيعالارعا ارنالعان “ايدوس”, “الشاعىر”, “ازامات قوجا”, “بوز­اي­­­­­­عىر”, ت.ب. كۇيلەرىن ۇيرەنىپ, كەيىنگىگە جالعاستىرعان ­– ءوز ءىنىسى جاقسىمبەت, بالالارى مۇساتاي, يساتاي بولعان. تاتتىمبەت كۇيلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بەلگىلى كۇيشى, دومبىراشى ابىكەن حاسەنوۆ ارقىلى جەتتى. تاتتىمبەت ءتالىمى دەگەندە, اۋىزعا ەڭ اۋەلى ايگىلى توقا شوڭ­مان­ ۇلى­نىڭ ەسىمى ىلىگەدى. ەل ءىشى ونى شىققان رۋىنا باي­لانىستى “سايدالى سارى توقا” اتاپ كەتكەن. ءتا­ت­تىم­بەتتەن ون بەس جاس كىشى توقا ۇلى كۇيشىمەن ونەردە ۇزەڭ­گىلەس بولا ءجۇرىپ, ودان كۇيشىلىك ونەردىڭ قيلى تاعى­لى­مىن مەڭگەرگەن. ءوزىنىڭ ءبىلىپ, ۇيرەنگەنىن توقا اي­نا­لاسىنداعى ءىزباسارلارى قىزداربەك, ءابدي, باۋ­بەكتەرگە تابىستاپ وتىرعان. بۇلاردىڭ بارلىعى دەرلىك تاتتىمبەتتىڭ ىزىمەن “قوسباسارلار” تسيكلىن جالعاستىردى. تابيعاتتىڭ بۇلا ءبىر ءساتىن كۇي ارقىلى جەرىنە جەت­كى­زىپ سۋرەتتەگەن ارقانىڭ تىلسىم كۇيشىلەرىنىڭ ءبىرى ءاشىمتاي ەدى. ونىڭ سوڭىندا قالعان ءبىر عانا كۇي “قوڭىر قاز” دەپ اتالادى. اتاقتى دايرابايدىڭ دا كۇيلەرىنىڭ كوبىسى بۇگىنگە جەتپەگەن. بۇل ەكى كۇيشىنىڭ تۋىندىلارىن ەلگە تابىستاعان – ايگىلى كۇيشى ماعاۋيا حامزين. قاراتاۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى. قاراتاۋ كۇيشىلىك مەكتەبىندەگى نەگىزگى تۇلعا – سۇگىر ءالي ۇلى. سۇگىر وزىنە دەيىنگى تاتتىمبەت, توقا, كۇيلەرىن جەتە مەڭگەرە وتىرىپ, ءتۇر, مازمۇن, كوركەمدىك جاعىنان بايىتىپ, دامىتا ءتۇستى. ايگىلى قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلىن وزىنە ۇستاز تۇتقان سۇگىردىڭ قوبىز سازىن دومبىرا كۇيىمەن قابىستىرا ءبىلۋى ۇلكەن جاڭاشىلدىق بولدى, قوبىزداعى مۇڭدى اۋەننىڭ سۇگىر كۇيلەرىندە دومبىرامەن استاسۋى كۇيشىلىك داستۇرگە وزگەشە رەڭ بەردى. ول ءومىر سۇرگەن ءوڭىر – قارت قاراتاۋ, كونە وتىرار, قاسيەتتى تۇركىستان ايماعى – توعىز جولدىڭ تورابى, ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ توعىسقان جەرى. سوندىقتان قازاق مۋزىكاسىنداعى وزىق جەتىستىكتەردى بويىنا جيناعان سۇگىر شىعارمالارىندا ارقا, جەتىسۋ, التاي-تارباعاتاي, باتىس اۋەن-سازدارىنىڭ كەزدەسۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ كۇيلەرى مازمۇنى جاعىنان دا, كور­كەمدىك ءبىتىمى جاعىنان دا ەرەكشە. “شال­قىما”, “ىلمە”, “بەس جورعا” (5 تاراۋدان تۇرا­دى), “قاراتاۋ شەرتپەسى”, “جولاۋشىنىڭ جول­دى قوڭىرى” (2 تاراۋ), ت.ب. تۋىندى­لا­رىنىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا, كەمەلىنە كەل­گەن كوركەمدىك, مۇلتىكسىز جاڭا­شىلدىعىمەن, سونى سيپاتىمەن وقشاۋ تۇرادى. سۇگىر كۇيلەرىن العاش رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا تانىتقان دارىندى ونەرپاز, قوبىزشى ءارى دومبىراشى جاپپاس قالامباەۆ بولدى. سۇگىر كۇيلەرىن اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداپ جەتكىزۋشىلەر قاتارىندا كۇيشى, دومبىراشى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. سۇگىردىڭ “قوسباسار”, “جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى” (2 تاراۋ), “بەس جورعا”, “قاراتاۋ شەرتپەسى”, “تەلقوڭىر”, “شالقىما”, “بوزىنگەن” سياقتى كۇيلەرىن وزىندىك مانەرىمەن ورىنداپ, ءوز جانىنان دا كوپتەگەن كۇيلەر شىعارعان تولەگەن مومبەكوۆ – سۇگىر مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى. انتولوگيادان سۇگىر, باپىش, تولەگەن, جاپپاس, بورانقۇل, ايكەن سىندى قاراتاۋلىق كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارى قوماقتى ورىن الدى. سىر ءوڭىرىنىڭ كۇيشىلىك ءداستۇرى. سىردىڭ بويىندا ەرتەرەكتە وتكەن قۇرماناي ءتو­رەمۇرات, اسان كونەك, بەكپەنبەت سىندى كۇيشىلەردىڭ مۇرالارى كونەدەن كوشكەن كەرۋەندەي جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ودان بەرىرەكتە سىر وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ ىشىندە ءۇش داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ ەسىمىن اتاۋعا بولادى. ولار: مىرزا توقتا­بولات ۇلى, الشەكەي بەكپەنبەت ۇلى, دوسجان قۇراق ۇلى. سىر بويى كۇيشىلىك داستۇرىندەگى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى مىرزا توقتابولات ۇلىنىڭ عۇمىر كەشكەن, مۋزىكا­لىق مۇراسىنىڭ مولىنان ساقتالعان جەرى – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى ءوڭىرى. بۇگىنگى كۇنى مىرزا كۇيشىنىڭ “اسانقايعى”, “بۇعى­نىڭ كۇيى”, “باۋلى ەشكى”, “الپىس ەكى اق­جە­لەڭنىڭ باۋىر شەش­پەسى”, “تاشاۋىز” سياقتى ءبىتىمى, قۇرىلىمى بولەك, كومپوزيتسيالىق جاعىنان وقشاۋ تۇرعان جيىرمادان استام كۇيلەرى بەلگىلى بولىپ وتىر. مىرزا كۇيلەرىن, سونىمەن قاتار, سىر بويىندا ساقتالعان حالىق كۇيلەرىن, قۇرماناي تورەمۇرات, جالدىباي كۇيشىلەر مۇراسىن شاشاۋ شىعارماي, ەرەكشە ناقىشپەن ورىنداپ, ناسيحاتتاۋشى – قازالىلىق ءدۇلدۇل دومبىراشى ءنابي جالىمبەتوۆ. جوعارىدا اتتارى اتالعان كۇيشىلەردىڭ شىعار­ما­لارىمەن قاتار, وسى انتولوگياعا جالدىباي, قوبىلاش, يسلامبەك ىسقاقوۆ, جالعاسباي ارالباەۆ, تولەگەن قاراجانوۆ, مۇزاراپ ءجۇسىپوۆ ءتارىزدى سىر بويىندا ءومىر سۇرگەن كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارى دا ەنگىزىلدى. باتىس قازاقستان كۇيشىلىك ءداستۇرى. باتىس كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ماحام­بەت, بوعدا, قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, دينا, مامەن, تۇركەش تۋىندىلارىن قازاق ونەرىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمى مۋزىكاسىنىڭ جەتىستىگى دەپ ايتۋعا بولادى. باتىس كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ قاينار كوزىندە كۇيشى, ءارى جىراۋ, باتىر بابامىز ماحامبەت تۇر. كونەدەن تامىر تارتقان جىراۋلىق ءداستۇر وكىلى ماحامبەتتىڭ كۇيلەرى ايبىندى جىرلارىمەن سارىنداس بولىپ كەلەدى. ىشكى بوكەي ورداسىندا بۇكىل عۇمىرىن وتكىزگەن ماحامبەت كۇيلەرىن سول يساتاي باستاپ, ءوزى قوستاعان جورىق جىلدارى­نىڭ مۋزىكالىق پورترەتى دەسە دە بولادى. ماحامبەتتىڭ تولعاۋ جىرلارىنداعى تەگەۋرىندى سا­رىن­دار وسى مەكتەپتىڭ تەڭدەسسىز تۇلعاسى قۇرمانعازى كۇي­لەرىنە دە جات ەمەس. ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا بوكەي وردا­سىندا اسا كۇشتى دومبىراشىلىق مەكتەپ قالىپتاستى. قۇرمانعازى قالىپتاستىرعان كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ اسا دارىندى وكىلى دينا نۇرپەيىسوۆا – ءحىح عاسىر مەن حح عاسىر ءداستۇرىن بىرىكتىرگەن, سونداي-اق, قۇرمانعازى مەك­تە­بىنىڭ جىگەرلى ەكپىنىن, داۋلەتكەرەي ءداستۇرىنىڭ ءفال­سافاسىن, اقسۇيەكتىك نازىكتىگىن تەرەڭ مەڭگەرگەن كۇيشى. وسى ءداستۇردى العا اپارۋشىلار قاتارىندا ءدۇلدۇل كۇيشىلەر وقاپ قابيعوجين, قالي جانتىلەۋوۆ, رۇستەمبەك وماروۆ, تولەگەن ارشانوۆ, عىلمان قايروشەۆ, عىلمان ءالجانوۆ, رىسباي عابديەۆ, ءازيدوللا ەسقاليەۆ سياقتى كۇيشى-ورىنداۋشىلاردىڭ ەسىمدەرىن اتاۋعا بولادى. جيناقتاعى باتىس كۇيشىلىك داستۇرىنە ارنالعان بولىمدە ارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر توبە – تۇركەش, سەيتەك سياقتى كوپتەگەن ءبىرتۋار كۇيشىلەر شىعارمالارى كەڭىنەن ورىن الدى. باتىس كۇيشىلىك داستۇرىندەگى تاعى دا ءبىر ايتۋلى تۇلعا داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى – قازاق حالقىنىڭ كۇيشىلىك ونەرىندەگى ايرىقشا تۇلعالاردىڭ ءبىرى. داۋلەتكەرەيدىڭ “قىز اقجەلەڭ”, “قۇدا­شا”, “ىس­قىرما” “كەرىلمە”, “اقبالا قىز”, “بۇل­بۇل”, “كوركەم حانىم” كۇيلەرى ليري­كالىق اۋەنى باسىم, سىرلى سەزىمگە تولى بو­لىپ كەلسە, “توپان”, “سالىق ولگەن”, “وحوتا”, “شولتاق”, “جىگەر” سياقتى تۋىندىلارى تەرەڭ ويعا, فيلوسوفيالىق تولعانىسقا قۇرىلعان. وردا توڭىرەگىندە بالامايساڭ, ءمۇسىرالى, بايجۇما, ارىنعازى سياقتى دارىندى كۇيشى-دومبىراشىلار بولدى. ال داۋلەتكەرەيدىڭ ءىزىن باسا شىققان الىكەي, تۇركەش, سالاۋاتكەرەي, سەيتەك سىندى ءداۋ­لەسكەر كۇيشىلەر داۋلەتكەرەي التىن دىڭگەگى بولعان وسى ءبىر كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ ورنىعۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. داۋلەتكەرەي كۇيلەرىنىڭ جەتكىزۋشىلەرى – ناۋشا, ماحامبەت بوكەيحانوۆتار. ال جەرىنە جەتكىزە ورىنداپ, جازدىرىپ, ناسيحاتتاپ, كەيىنگىگە مۇرا قىلىپ قالدىرعان ايگىلى دومبىراشى قالي جانتىلەۋوۆ بولدى. قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلى شىعارماشىلىعى ءحىح-حح عاسىرداعى قازاقتىڭ اسپاپتىق كاسىبي ونەرىندە ۇلكەن ورىن الادى. كۇيشىلىك ونەردە وزگەگە ۇقسامايتىن سارا جول سالىپ, وزىندىك ورىنداۋشىلىق مەكتەبىن قالىپ­تاستىرعان ساڭلاق كۇيشى, اسىرەسە, “اقجەلەڭ” دەپ اتا­لا­تىن تارماقتى كۇيلەردى دامىتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, ونى ءتۇر جانە مازمۇن جاعىنان بايىتا ءتۇستى. جيناقتاعى قازانعاپ كۇيلەرى كۇيشى ءداستۇرىن جال­عاستىرعان ءىزباسارلارى جالەكەش ايپاقوۆ پەن كادىرالى ەرجانوۆتىڭ, ەلگە تانىتىپ, ناسيحاتتاۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن مايتالمان دومبىراشى س.بالماعام­بەتوۆپەن قاتار, ب.باسىعاراەۆ, ج.البەتوۆ, ق.جارما­عامبەتوۆ, ءى.ءىلياسوۆ, ا.رايىمبەرگەنوۆ, ر.وماروۆ, ن.جا­نامانوۆ, ج.اسىلحانوۆ­تىڭ ورىنداۋلارىندا بەرىلىپ وتىر. ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى. ماڭعىستاۋ ولكەسىندە اڭىز-اڭگىمەلەرىمەن بايان­دالاتىن كونە كۇي ۇلگىلەرى, ايتىس-تارتىس, تارماقتى, تىزبەكتى, تاريحي كۇيلەر مول ساقتالعان. ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك داستۇرىندەگى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ابىل تاراق ۇلى. ابىلدىڭ بىزگە جەتكەن “ابىل”, “ناراتۋ” كۇيلەرى – قازاق كۇي ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك, فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ, ەپيكالىق سارىنى باسىم كەمەل تۋىندىلار. ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك ونەرىنىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى تۇلعاسى ەسباي بالۇستا ۇلى شىعارما­شىلىعىنىڭ ايشىقتى بولىگى – ء“ۇش انانىڭ تارتىسى” دەپ اتالا­تىن تسيكلدى كۇيلەردەن تۇ­رادى. ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە ءومىر سۇرگەن ساڭ­لاق كۇيشى ەسىر ايشۋاق ۇلىنىڭ “قوس ايىر­عان”, “توعىز تۇيەشى”, “كوكتوبە”, “ما­ناتاۋ”, “اقجارما” اتتى تارماقتى كۇيلەرى ۇلى دا­لا­نىڭ سيمفونياسىنداي سول داۋىردەگى ەل با­سىنان وتكەن تاريحي وقيعالاردى سيپات­تايدى. ادايدىڭ “جەتى قايقىسى” اتانعان ونەرپازدار قاتارىندا ماڭعىستاۋ كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى وسكەنباي قالمامبەت ۇلىنىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. وسكەنباي كۇيشىنىڭ مۇراسى, نەگىزىنەن, بەل بالاسى مۇرات وسكەنباەۆ ارقىلى جەتىپ وتىر. ول ابىل, ەسىر, قۇلشار, وسكەنباي, قارتباي سىندى كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارىن, ەرتەدەگى اڭىز كۇيلەردى, ءوز كۇيلەرىن قوسقاندا, ۇزىن سانى, ءۇش جۇزدەي كۇي تارتقان. بۇل انتول­وگياعا ابىل, ەسىر, ەسباي, قۇلشار, وسكەنباي سياقتى اتتارى بەلگىلى كۇيشى-كومپوزيتورلار كۇي­لە­رىمەن قاتار, جولدى, قارتباي, قوڭىر, مۇرات وسكەنباەۆ, ايدارباي, ساميعوللا اندار­باەۆتىڭ شىعارمالارى دا تولىق ەنىپ وتىر. قازىرگى زامان كۇيلەرى. قازاق مۋزىكاسىنىڭ ارنايى كاسىپقويلىق جۇيەدە قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا اتسالىسقان كۇيشى-كومپو­زيتورلار شىعارمالارى دا وسى جيناققا ارنايى توپتاستىرىلدى. اكادەميك ا.جۇبانوۆتان باستاپ, س.مۇحامەدجانوۆ, م.قويشىباەۆ, ح.تاستانوۆ, ر.وماروۆ, ن.تىلەنديەۆ, ك.كۇ­مىسبەكوۆ سياقتى قازاقستان كاسىبي مۋزىكا­سىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا ۇلەس قوسقان كوم­پوزيتورلاردىڭ ايشىقتى شىعارمالارىمەن قاتار, وسى بۋىنعا ىلەسە شىققان م.ءاۋبا­كىروۆ, ا.مىرزابەكوۆ, م.قالاۋوۆ, ءا.ەسقا­ليەۆ, س.بالما­عامبەتوۆ, ش.ابىلتاەۆ, ق.احمە­دياروۆ, ا.جايىموۆ, ق.تاسبەرگەنوۆ, س.تۇ­رىس­بەكوۆ, ت.ب. كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندى­لارى جانە س.قۇ­ساي­ىنوۆ, ءا.جەلدىباەۆ, م.سىدىقوۆ سىندى كۇيشىلەردىڭ كەڭ تاراعان كۇيلەرى دە جيناقتان ورىن الدى. قوبىز جانە سىبىزعى كۇيلەرى. كۇي جانرىنىڭ مەيلىنشە پروفەسسيونالدىق سيپات الۋى, سالقار دامۋى دومبىرا اسپابىنا قاتىستى. الايدا, ەڭ كونە كۇيلەر قوبىز بەن سىبىزعىدا ورىندالعانى – داۋسىز اقيقات. اڭگىمەنى تاراتىپ ايتۋعا گازەت مۇمكىندىگى كوتەرمەي وتىر. سوندىقتان دا ءبىز بۇگىن انتولوگياعا قوبىز بەن سىبىزعى كۇيلەرىنىڭ ەڭ وزىقتارى كىرگەنىن ايتۋمەن شەكتەلمەكپىز. ايتجان توقتاعان, دومبىراشى, ونەر زەرتتەۋشى, پروفەسسور, مۇرات ابۋعازى, دومبىراشى, ونەر زەرتتەۋشى, تالعات مۇقىش, سىبىزعىشى, ونەر زەرتتەۋشى, سايان اقمولدا, قوبىزشى, دومبىراشى.