قازاقتىڭ قارا نارى

ەلىمىزدىڭ رۋحاني-ساياسي ومىرىندە ۇلكەن ورنى بار ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى تولەگەن تاجىباەۆ 30 جاسىندا حالىق اعارتۋ كوميس­سارى, 32 جاسىندا – رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, العاشقى سىرت­قى ىستەر حالىق كوميسسارياتىن ۇيىم­­داس­تىرۋشى جانە ونىڭ حالىق كوميس­سارى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرى­نەن سويلەگەن تۇڭعىش قازاق. قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى. رەسپۋب­لي­كادا پسيحولوگيا جانە پەداگوگيكا عىلىم­دارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اكادەميك. ءسىرا, وسىنداي بيىكتەردىڭ بىرەۋىنە عانا كوتەرىلگەن ادام دا ءوز تاعدىرىنا وكپەلەي قويماس ەدى. ومىردە ءىز قالدىردىم دەپ وكىنبەي وتەر ەدى. ال وسىناۋ بيىكتەردىڭ بارىنە شىققان تۇلعانىڭ ورنى ايرىقشا. سوعان وي جىبەرەيىكشى. ءى تولەگەن تاجىباەۆ تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ بالالىق شاعىنا توقتالماسقا بولمايدى. بۇل ءوزى ەرەكشە تاعدىر. ءسىرا, ونىڭ ومىرلىك نەگىزى بولماسا, وعان سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. سول بىردە اق, بىردە قىزىل بيلەگەن الاساپىران زاماندا, قازاق اۋىلىن اشارشىلىق ابدەن سانسىراتقان ەدى. جەتى بالاسى بار قاراپايىم ءتاجىباي دەيتىن سۇتكەنتتىك شارۋانىڭ وتباسى ءبىر كۇندە ويران بولعان. اش ءۇي, كەزدەيسوق تابىلعان الدەبىر تاماقتان ۋلانىپ, جەتى ادام بىردەن مەرت بولىپ, سىرتتا جۇرگەن ەكى بالا عانا امان قالىپتى. سونىڭ ءبىرى – جەتى جاسار تولەگەن. ونىڭ ارىس دەيتىن توعىز جولدىڭ تورابىنا قالاي كەلگەنى دە بەلگىسىز. بەلگىلىسى – ونىڭ تەمىر جول جۇمىس­­شىسى يۆان فەدوروۆيچ كابانوۆ­تىڭ وتباسىنا بەسىنشى بالا بولىپ قوسىلعانى. مەكتەپ ەسىگىن تولەگەن 10 جاسىندا اشتى. سول ارىستاعى قازىر ءوزىنىڭ اتىن يەمدەنگەن پاناسىز بالالار ءۇيىنىڭ جەتى جىلدىق مەكتەبىنە كىرگەن. ءبىراز جىل ۋاقىتىن وتكىزىپ العان, ءومىر ەسەيتكەن بالا قىسقا مەرزىمدە باسقالاردى قۋىپ جەتىپ قانا قويماي, ءوزىنىڭ قۇرداستارىنان دا وزىپ, جەتى جىلدىق مەكتەپتى ءۇش جىلدا ءبىتىرىپ شىعادى. ونىڭ تەحنيكۋمداعى ومىرىنە زامانداس­تارى, سول كەزدەن قالعان قۇجاتتار كۋالىك ەتەدى. تولەگەنمەن اكادەميك ماۋلەن بالا­قاەۆ بىرگە وقىعان. ونىڭ ەستەلىگىنە جۇگى­نەيىكشى. “بولار بالا جورگەگىنەن-اق بەلگىلى بولاتىنى راس قوي. تولەگەن وقۋ ورنىنا كەلىپ, كىرگەننەن كەيىن-اق, وزگەلەردەن ەرەك­شە اقىل پاراساتى مول ەكەنىن, قۇلا­شىن كەڭگە سىلتەي الاتىنىن كورسەتتى... ول قالا­داعى پيونەر وتريادىنىڭ باستىعى, كەيىن كومسو­مول ۇيىمىنىڭ سەكرەتارى بولىپ, ءوزىن وزگەلەرگە تانىتا ءبىلدى” دەيدى اكادەميك اعامىز. شاعىن ءبىر قۇجاتقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ول – تولەگەننىڭ وقۋ بىتىرگەندەگى مىنەز­­دەمەسى. “مىنەزدەمە. سىر­داريا پەد­تەح­­­ني­كۋمىن ءبىتىرۋشى تاجىباەۆ تولە­گەنگە بەرىل­گەن, 1928 جىلدىڭ 24 ماۋسى­مىندا تەح­ني­كۋمنىڭ پەداگوگيكالىق كەڭەسىندە بەكى­تىلگەن. قاۋلى № 12. قابىلەتى – ۇزدىك. جۇ­مىس قابىلەتى – ۇزدىك. ۇلگەرىمى – ۇزدىك. جان-جاق­تى دامىعان. ءتارتىپتى جانە بەلسەن­دى قىز­مەت­كەر. دايىندىعى – ايرىقشا. ايتار­لىقتاي كوركەمونەرپاز­دىق قابىلەتى بار. پەدتەح­ني­كۋمنىڭ ەڭ ۇزدىك كۋرسانتى. پەدتەحني­كۋمنىڭ جۇمى­سىندا پايدالانعان ءجون بولار ەدى”. مىنەزدەمەدە ۇزدىك ەمەس نارسە جوق, ءبارى دە ۇزدىك. قاۋلىدان دۇرىس كوشىرىلدى دەپ پەدتەحنيكۋمنىڭ حاتشىسى دوميدزە دەگەن قول قويىپتى. ال سول مىنەزدەمەگە قول قويعان كىم؟ سول كەزدە بۇل تەحنيكۋم­نىڭ ديرەكتورى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بولعان. تولەگەن تاجىباەۆ پەن جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ! وسىناۋ ەكى تۇلعانىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى از بىلەمىز. زەرتتەلمەگەن, دەرەك از. جۇرتتىڭ بىلەتىنى – ەكەۋى دە پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكانى زەرتتەگەن. ءبىرى – ۇستاز, ءبىرى – شاكىرت. ۇستاز شاكىرتى­نىڭ عىلىمداعى جولىنا باعدار بەردى, كەيىن ول قازاقستانداعى وسىناۋ عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولدى دەيمىز. وكىنىشكە قاراي, تولەگەن تاجىباەۆ ۇستازىنىڭ ەڭ­بە­گىن دە, پسيحولوگيا عىلىمىنا قوسقان ۇلە­سىن دە, جوعارى ازاماتتىق كەلبەتىن دە ايتا الماي كەتتى. بۇل جەردە ونى كىنالاۋ­دىڭ دا ءجونى جوق. ويتكەنى, ۇلى ۇستازى 1929 جىلى ۇلتشىل دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ, 1931 جىلى جەندەتتەردىڭ قولىنان قازا تاپقان. سودان كەيىن, بۇل ۇلى تۇلعا تۋرالى پىكىر ايتۋ تۇگىلى, ونىڭ اتىن ايتۋعا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. الاشتىڭ ۇلى پەرزەنتى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اكادەميك تاجىباەۆ قايتىس بولعاننان كەيىن شيرەك عاسىردان سوڭ عانا اقتالدى. عىلىم جولىن تولەگەن تاجىباەۆ وسى پەدتەحنيكۋمدا تاڭدادى. ۇزدىك وقۋشى وسىندا وقىتۋشىلىققا قالدىرىلدى. سونداعى ءۇش جىل قىزمەت تە, ارمان دا سول عىلىمعا ارنالعان ەدى. اقىرى سول ارمان ماسكەۋدەگى ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى كوم­مۋنيستىك تاربيە اكادەمياسىنا الىپ باردى. سوندا تولەگەن ستۋدەنت رەتىندە بەس جىل, اسپيرانت رەتىندە ءۇش جىل وقىدى. عالىم بولىپ قالىپتاستى دەپ ايتۋعا تو­لىق نەگىز بار. وعان اراعا ءبىر جىل سالىپ, “ك.د.ۋشينسكي – رەسەيدەگى پەداگوگي­كالىق پسيحولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى” دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەر­تاتسيانى تابىستى قورعاپ شىققانى ايعاق. تۋعان رەسپۋبليكاعا ول قالىپتاسقان عالىم بولىپ ورالدى. جاس عالىمعا اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا كافەدراسىن باسقارۋ جۇكتەلدى. كوپ رەتتە تولەگەن ءتاجى­باەۆتىڭ ءومىرىن زەرتتەۋشىلەر سول 1939-1940 جىلدارى ونىڭ كافەدرا مەڭ­گەرۋ­شىسى قىز­مەتىمەن قاتار, ينستيتۋت ديرەك­تورى­نىڭ عىلىم جونىندەگى كومەك­شىسى قىزمەتىن ات­قارعانىنا ءمان بەرە بەرمەيدى. ءسىرا, ولار كومەكشى دەگەن ءسوزدىڭ قازىرگى ماعىنا­سىنا قاراپ, بارىپ كەل, الىپ كەلدىڭ ادامىنداي ءتۇسىنۋى مۇمكىن. ال بۇل شىن مانىندە قازىر­گى وقۋ ورىندارىنداعى “عىلى­مي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور” ساناتىنداعى قىزمەت بولاتىن. جاس عالىم ءوزىنىڭ جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتىن ەڭ الدىمەن وسى قىزمەتىمەن كورسەتكەن. ءىى 1940 جىلى تولەگەن تاجىباەۆ اكىمشى­لىك جۇمىسقا اۋىسقاندا, ول عىلىمي جۇ­مىس­پەن قوشتاسقان جوق, سول عىلىمعا قۇش­تارلىق جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە كەتكەن. سوندا ول بار-جوعى 30 جاستا عانا ەدى. رەسپۋبليكا حالىق اعارتۋ كوميسسارتياتى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتى­نە تاعايىنداۋ تىم ەرتە دە جانە تىم تاۋەكەل قادامداي كورىنگەن. بۇل كوميس­سارياتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ورنى بولەك. 30-شى جىلداردىڭ باسىنداعى اشارشى­لىق­تاي ناۋبەتتى, سول ونجىلدىقتىڭ اياعىنداعى قۋعىن-سۇرگىن زۇلماتتى باستان كەشكەن حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەن ەدى. حالىقتىڭ كوزى اشىق قايماعى قالقىپ تاستالعان, ءجون-جوسىق بىلەتىن ءبىر شاماسى ولمەستىڭ قامىن ويلاپ, سىرت جاققا اۋىپ كەتكەن. قالعانى باسقا سالعانعا كوندىككەن كونتەرلى جۇرت, كوپشىلىگىنىڭ ساۋاتى كەم. سول حالىقتىڭ كوزىن اشۋ مىندەتى حالىق اعارتۋ كوميسساريا­تىنا جۇكتەلگەن. بۇل جۇمىسقا جۇرەگى حالىق دەپ سوعاتىن ارى تازا ازامات قانا ەمەس, بۇل ءىستى جەتە بىلەتىن, جۇمىستىڭ جۇيەسىن تاباتىن قاس مامان, جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرە الاتىن, اۋىر جۇكتى سۇيرەي الاتىن قارا نار كەرەك ەدى. تاڭداۋ 30 جاستاعى تولەگەنگە ءتۇستى. تالايلاردىڭ اتى اتالعان دا شىعار, تارازىعا تۇسكەن بولار. ءدال وسى جۇمىسقا ءبىلىمدار, ەڭ الدىمەن جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتە مەڭگەرگەن ادام كەرەكتىگىن ويلاپ, پەداگوگ-عالىمدارعا كوز سالعاندا, سولاردىڭ ىشىنەن تولەگەننىڭ تۇلعاسى جوتالانىپ كورىنگەن بولار. اراعا ءتورت اي سالىپ حالىق كوميسسارى ەتىپ تاعايىندادى. سوندا بالانى وقىتۋمەن قاتار مۇعا­لىمدەر دايارلاۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە قويىلدى. رەسپۋبليكادا 7790 مەكتەپتە 441 مىڭ بالا وقيدى ەكەن. بۇل كوپ بالا ءالى وقۋعا تارتىلماعان دەگەن ءسوز. 44597 مۇعا­لىمنىڭ تەك 17516-سى عانا قازاق. سولاردىڭ 2500-ءى عانا ايەل ازاماتتار. نەگە قازاق مۇعالىمدەرى از, نەگە ايەل ازاماتتار ۇستاز­دىق ەتپەيدى؟ سۇراق كوپ, شەشىمى قانداي؟ شەشىمى ناقتى ءىس بولۋعا ءتيىس. رەسپۋبليكادا 13 پەدينستيتۋت بار ەكەن. ولاردا بەس مىڭداي ستۋدەنت وقيدى. باستى رەزەرۆ – سول. مۇعالىمنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ كەرەك. حالىق كوميسسارى ۇكىمەت الدىنا “رەسپۋبليكاعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم” اتاعىن تاعايىنداۋ جونىندە ماسەلە قويدى. قاجەتتىگىن دالەلدەدى. وتكىزدى. بۇل جاس باسشىنىڭ بەدەلىن كوتەردى. سول تۇستا قازاق ءالىپبيى وزگەردى. ول لاتىنشادان كيريلليتساعا كوشتى. بۇل ورىس­تانۋدىڭ ەڭ ءبىر پارمەندى جولى ەدى. مۇنىڭ جۇرت كوپ اڭعارا بەرمەيتىن تاعى ءبىر قاۋپى بار ەدى. ايتەۋىر كوشەتىن بولعان سوڭ, تەز كوشپەسە, جۇرت قازاق ءالىپبيىن مەڭ­گەرمەي-اق, بىردەن ورىس الىپبيىنە اۋىسىپ كەتە بەرۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. سودان دا وعان بارىنشا جىلدام كوشىپ ۇلگەرۋ قاجەتتىگى تۋدى. سول الىپبيدە وقۋلىقتاردى تەزدەتىپ شىعارماسا, قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلى ءبىرجولا دەندەپ كەتپەك. بۇل ماسەلەنى حالكوم تاجىباەۆ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە كوتەردى. ونىڭ رەس­پۋبليكا باسشىلارىنا جازعان حاتتارى­نىڭ بىرىندە بىلاي دەلىنگەن: “... كوپتەگەن وبلىس­تارداعى مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار جاڭا قازاق الىپبيىنە كوشۋگە ق ۇلىق تانىتپاي وتىر. بار­لىق ءىس قاعازدار تەك ورىس تىلىندە عانا جۇرگى­زىلۋدە. قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ قازاق تىلىندە جازىلعان ءوتىنىش ارىزدارىنا جاۋاپ ورىس تىلىندە قايتارىلۋدا. مەكەمە باسشىلارى سوڭعى كەزدە قازاق تىلىندەگى وتىنىشتەردى ورىس تىلىنە اۋدارىلعان جاعدايدا عانا قابىلداۋدى ادەتكە اينالدىرعان. سوندىقتان قازاقتار اراسىندا وتىنىشتەردى ورىسشا قابىلدايتىن بولسا, قازاق ءالىپبيىنىڭ كەرەگى قانشا دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ كەلەدى...”. سول تۇستا ورىس تىلىنە قارسى ءسوز ايتۋ ۇلتشىلدىق پيعىل سانالاتىنىن, كەشەگى 30-شى جىلدارداعى سويقاننىڭ جاڭعىرىق­تارى ءالى قۇلاقتان كەتپەگەنىن ويلاعاندا, تاجىباەۆتىڭ ماسەلەنى بىلايىنشا قويۋىن ەرلىككە باعالارسىڭ. وسىنداي باتىل ويلاردىڭ, قارىمدى ىستەردىڭ ارقاسىندا عانا قازاق ءتىلى بۇگىنگى كۇنگە امان جەتكەن­دەي كورىنەدى دە تۇرادى. حالكوم تاجىباەۆ باستى نازار اۋدارعان ءىس تۋرالى ايتقاندا, جۇرت وقۋلىقتاردى اۋىزعا الادى. بار ءبىلىمنىڭ باسى – وقۋلىقتا دەگەندى ول كىسى كوپ قايتالايدى ەكەن. ال سول تۇستا قازاق مەكتەپتەرى وقۋلىقتارعا زارۋلىكتى قاتتى سەزىندى. ورىسشاسى بار, قازاقشاسى جوق. ال جاڭا الىپبيگە كوشكەندە, بۇل ءزارۋ­لىك ودان بەتەر كۇشەيگەن. حالىق اعارتۋ كو­ميس­سارياتىندا وقۋلىقتار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەس بولدى. ونى تاجىباەۆتىڭ ءوزى باسقاردى. عالىمدارعا وقۋلىقتار جازۋعا تاپسىرىستار بەرىلدى. ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جايىندا وقۋلىقتار قاجەت ەدى. ءسويتىپ, جەدەل تۇردە عالىمدار ءى.كەڭەسباەۆ, م.بالاقاەۆ, ك.جيەن­­باەۆ, بەگاليندەر قازاق ءتىلى جونىندە, ە.سما­يىلوۆ ادەبيەت جونىندە وقۋلىقتار جازىپ شىقتى. باسقا پاندەردەن ورىسشا وقۋ­لىقتاردى قازاقشاعا اۋدارۋ قولعا الىندى. اسىرەسە, تاريح وقۋلىعىنىڭ جىرى كوپ بولعان. سەگىزىنشى سىنىپقا ارنالعان “كسرو تاريحى” وقۋلىعىن ماسكەۋ ءازىر­لەيتىن. ونى سوكپ وك ساياسي بيۋروسى بەكى­تەتىن. ول بارلىق جەردە وقىتىلۋعا ءتيىس. وندا وداقتاس رەسپۋبليكالارعا ارنالعان ءبىر تاراۋ بولادى. جانە ول ماسكەۋدىڭ سايا­ساتىنا باعىن­­دىرىلادى. قازاقستان حالىق اعارتۋ حالكومى سول تاراۋعا كەلىسپەدى. ونى عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالدى. ولار وقۋ­لىقتا قازاق­ستانعا قاتىستى تاريحي وقيعا­لاردىڭ بۇرما­لانعانىن ايتتى. سول تالقى­لاۋدى قورىتىن­دىلاپ, پىكىر جازۋدى تاريح­شى عالىم ب.سۇلەي­مەنوۆكە تاپسىردى. اقىرىندا سول پىكىر نەگىزىندە كسرو حالىق اعارتۋ حالكومى ۆ.پوتەمكينگە حات جازىل­دى. وعان حالكوم تاجىباەۆ قول قويدى. “قازاقستانداعى مەك­تەپ­تەردە “كسرو تاري­حى” وسى تولىقتىرۋ­لارمەن وقىتىلسىن دەگەن ءوتىنىشىمىزدى بىلدىرەمىز. وسى ءوتىنىشى­مىزدىڭ ورىندالۋىنا قولداۋ كورسەتىلەدى دەپ ويلايمىز” دەگەن سوزدەر دە ەرلىككە پارا­پار. ماسكەۋ بەكىتكەنگە قارسى داۋ ايتۋ, ونى تولىقتىرۋ, وزگەرتۋ ول كەزدە مۇمكىن ەمەس سانالاتىن جاي. ماسكەۋدىڭ دەگەنى زاڭ ىسپەتتەس. بۇل حاتتىڭ ناتيجەسى قالاي بولارىن كىم بىلەدى, وعان جاۋاپ ايتىلماي قالدى. حات جىبەرىلگەن سوڭ, ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتتى دە, جۇرت نازارى سوعان اۋعان. بالكىم, بۇل جاي اياۋلى ازاماتتى ءبىر اپاتتان الىپ تا قالعان شىعار. سوعىس ءومىردى كۇرت وزگەرتتى. قيىندىق­قا قيىندىق قوسىلدى. ەر ازامات سوعىسقا ات­تان­دى. ونىڭ ىشىندە ۇستاز قاۋىمى دا بار. ال مەكتەپتەردە وقۋ توقتاماۋعا ءتيىس. جاۋ شەبىندە قالعان اۋماقتاعى بالالار ۇيلەرى, وقۋ ورىندارى قازاقستانعا كوشىپ كەلدى. بۇرىن جەتپەي جاتقان ۇستازدار قاجەتتىلىگى ءتىپتى كۇشەيدى. سوندا ودان شىعۋدىڭ ءبىر جولى دەپ 8-10 سىنىپ وقۋشىلارىنان باس­تاۋىش سىنىپتارعا مۇعالىم ازىرلەندى. پەد­ي­نستيتۋتتاردىڭ ستۋدەنتتەرىنەن جەدەل كۋرس­تار اشىپ, بىتىرگەندەرىن مەكتەپتەرگە جىبەردى. تاعى ءبىر جايدى ايرىقشا اتاعان ءجون بولار. ەر ازاماتتار مايدانعا اتتانعاندا, ولاردىڭ ورنىن ايەلدەر باسسىن دەگەن ۇران حالىق اعارتۋ ىسىندە ەرەكشە مانگە يە بولدى. ءبىر جاعى مۇنىڭ ءوزى ايەلدەردىڭ قوعامداعى ورنىن كوتەرۋگە دە ىقپال ەتتى دەسەك تە ءجون. سوعىستىڭ العاشقى جىلىن­دا-اق ايەلدەردى ۇستازدىق ىسكە تارتۋ, ولار­دى وقۋ ورىن­دارىنا, ەڭ الدىمەن, پەداگو­گيكالىق وقۋ ورىندارىنا جىبەرۋ قولعا الىندى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكا بويىن­شا 1935 ايەل مۇعالىم كادرىن جەدەل دايار­لاۋ جوسپارى بەلگىلەنىپ, ءاربىر وبلىسقا تاپسىر­مالار بەرىلدى. كوپ كەشىكپەي ونىڭ ناتيجەسى دە كورىندى. سوعىستىڭ العاشقى ەكى جىلىندا, ايتالىق, رەسپۋبليكامىزدا جوعارى ءبىلىمدى بەس مىڭ, ورتا ارناۋلى ءبىلىمدى 6600 مۇعا­لىم كادرلارى دايارلانىپتى. وعان دەيىنگى بەيبىت جىلداردا بۇلاي بولماعان ەكەن. وسىناۋ ءىستىڭ باسىندا حالكوم تاجىباەۆ ءجۇردى. ونى ەل دە باعالادى, ەلدىڭ باسشى­لىعى دا باعالادى. ەل ءومىرىنىڭ باسقا سالا­لارىندا دا وسىنداي ورەلى ءىس ءورىس السىن دەگەن وي بولار, سوعىستىڭ ەكىنشى جىلى­نىڭ اياعىندا وتىز ەكى جاستاعى تولەگەن تاجىباەۆ رەسپۋبليكا حالىق كوميس­سارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىنە جوعارىلاتىلدى. ەندى ول ەلدەگى الەۋمەتتىك سالالارداعى جۇمىسقا باسشى­لىق ەتۋگە, قامقورلىق جاساۋعا ءتيىس بولدى. ارينە, ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە ءوزىنىڭ نازا­رىندا بولدى. ەندى وعان قوسا, حالىقتىڭ دەنساۋ­لىعى, ونەر, مادەنيەت, جالپى رۋحا­ني ءومىر دەيتىن ۇلكەن سالانىڭ جاعدايى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اينالى­ساتىن شارۋالارعا اينالدى. سوعىستىڭ قيىندىعى­مەن قاتار, سول تۇستا ونەردىڭ دە وسكەنىنە تالاي مىسالدار كەلتىرىلىپ جاتا­دى. جاڭا كينوفيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, تەاتر­لار­دا جاڭا سپەكتالدەر قويىلىپ, ءتىپتى جاڭا تەاتر دا اشىلىپ جاتتى. ادەبيەتتىڭ جاڭا ۇزدىك تۋىندىلارى جارىق كورىپ, اقىن-جىرشىلار جينالىپ, ايتىستار وتكىزىلۋى نە تۇرادى! سول تۇستاعى ىستەردى وي ەلەگىنەن وتكىز­گەندە, جۇرتتى تاڭداندىراتىن ءبىر جاي بار – سوندا رەسپۋبليكامىزدا ءبىراز جاڭا وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋى. ءبىر ەلدەردە سوعىس­تىڭ قيىندىعىنان وقۋ ورىندارى جابى­لىپ جاتادى. ءبارىن سوعىسقا جابادى. قار­جى­نى سوعىس جەپ جاتىر دەيدى, وقىتۋشى­لار, ستۋدەنت جاستار مايدانعا كەتتى دەيدى. سونىڭ ءبارى قازاقستاندا دا بولدى. بۇل ەلدەن باتىر دا شىقتى, اۋىزداعىسىنان جىرىپ, مايدانعا جونەلتۋدەن دە ەلىمىز باسقادان اسىپ تۇسپەسە, كەم قالعان جوق. ەۆاكۋاتسيالانعان ونداعان مىڭ ادامعا قۇشا­عىن اشقان دا قازاق جەرى. وراسان قيىن­دىققا قاراماي, ەل باسقارعان ازامات­تار ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاپ, جاڭا وقۋ ورىندارىن اشىپ, ولاردى اياعىنان قاز تۇرعىزۋى قاھارماندىق ءىس دەسە ءلازىم. سوندا الماتى پەداگوگيكالىق شەت تىلدەرى ينس­تيتۋتى, قازاق مەملەكەتتىك كونسەرۆا­تورياسى, الماتى دەنە شىنىقتىرۋ ينستي­تۋتى, بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە يە بولعان قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ەسىگىن اشىپ, بولاشاققا قادام جاساعان. سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىنان كەرى كەتە­تىن كەزدە دە ەلىمىز العا دامىعان. سوعىس باستا­لار جىلى قازاقستاننىڭ جو­عارى وقۋ ورىن­دارىندا 10,4 مىڭ ستۋدەنت بولعان ەكەن. ال سوعىس بىتكەن 1945 جىلى ونىڭ سانى 15 مىڭعا جەتىپتى. بۇل فاكتىنى ءتۇسىن­دىرىپ جاتۋ ارتىق. ونى تەك ەرلىك دەپ سيپات­تايدى. وسىناۋ ءىستىڭ باسى قاسىندا تولەگەن ءتاجى­باەۆتاي ەلدىڭ قامىن جەگەن اپتال ازامات­تاردىڭ جۇرگەنى حالىقتىڭ باعى شىعار. ءىىى سوعىس حالىقارالىق جاعدايدى دا تۇبە­گەيلى وزگەرتتى. ەلدەردى ءارتۇرلى توپقا ءبولدى. گەرمانياعا قارسى كۇرەستە كسرو, اقش, ۇلىبريتانيا بولىپ وداققا بىرىككەنىمەن, كۇنى ەرتەڭ باستارى قوسىلماسى دا اڭ­عارىل­عان. ەندى سوعىستان كەيىنگى جاعدايدى ويلاۋ دا كەرەك ەدى. سونداعى باستى يدەيا الەمدەگى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتى­ناستى رەتتەپ وتىراتىن حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىم قۇرۋ بولدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) ءدۇ­نيە­گە سولاي كەلگەن. وعان ەڭ الدىمەن فا­شيزم­مەن كۇرەسكەن ەلدەر كىرەتىن بولدى. سول ۇيىم­عا مۇشە بولۋ دا ايرىقشا ماڭىزدى ەدى. كسرو ءوزىنىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالارىن دا بۇۇ-عا مۇشە ەتىپ الۋدى كوزدەدى. وعان باستى قادام رەتىندە ءاربىر وداقتاس رەسپۋبليكالاردا سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارياتتارىن, ياعني مينيسترلىكتەرىن اشۋدى قولعا الدى. بۇعان دەيىن سىرتقى ساياسات ماسەلەسى­مەن ماسكەۋ عانا اينالىساتىن جانە سىرت­قى ىستەر كوميسسارياتى اسا بەدەلدى بولدى. ونى ەلدىڭ ەڭ بەدەلدى ادامدارىنىڭ ءبىرى, ادەتتە ساياسي بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى باس­قاردى. ال ەندى وداقتاس رەسپۋبليكا­لاردا دا سىرتقى ىستەر كوميسسارياتتارىن قۇرعان كەزدە وعان بەدەلدى دە بىلىكتى كادرلار ىزدەستىرىلدى. قازاقستاندا ون­داي ادام رەتىندە ۇكىمەت ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى تولەگەن ءتاجى­باەۆتىڭ اتى اتالدى. ساياسات وزگەرەدى. يدەيا, جوسپارلارعا جاڭاشا باعا­لار بەرىلىپ جاتادى. كسرو-نىڭ بۇۇ-عا وداقتاس رەس­­پۋب­ليكالاردىڭ بارلىعى بىردەي مۇشە ەتىپ سايلاۋ ارە­كەتى جۇزەگە اسپادى. بۇۇ-عا تەك ءۇش رەسپۋبليكا – رف, ۋك­راينا جانە بەلو­رۋسسيا عا­نا كىردى. بۇدان كەيىن وداق­تاس رەسپۋب­ليكا­لاردا قۇ­رىل­عان سىرتقى ىستەر حالىق كوميس­ساريات­تارى­نىڭ بەدەلى ايتار­لىق­تاي تومەن­دەگەنى بەلگىلى. بۇل كەيىنى­رەك. ال العاشىندا جاڭا كوميس­سارياتتى قۇرۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلدى, ۇلكەن جاۋاپكەر­شىلىك جۇكتەلدى. جاڭا كوميسسارياتتى باس­قارۋ جۇكتەلگەن سوڭ-اق تولەگەن تاجىباەۆ وسى سالا­نىڭ ىشەك-قارنىن اقتار­عان. ماسكەۋدە بولىپ, جۇيەلى ءتۇسى­نىك-نۇسقاۋ العانى ءوز ال­دىنا, وداقتىق كوميس­سا­ريات­تىڭ قۇرىلىمىن جان-جاقتى زەرتتەدى. سون­داعى بىلىكتى مامان­داردىڭ كەڭە­سىن تىڭ­دادى. سودان دا نەدەن باستاۋ كەرەك دەگەن سۇراق ونىڭ ءجۇي­كەسىن جۇقارت­قان جوق. قىسقا مەرزىمدە جاڭا اشىلعان كوميسسارياتتىڭ جۇ­مى­سىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتكەن ازامات جايىندا وداقتىڭ سىرت­قى ىستەر حالىق كوميس­ساريا­تىندا, ونىڭ باسشىسى ۆياچەسلاۆ مولوتوۆتىڭ وزىندە دە جاقسى پىكىر قالىپتاسقانى داۋسىز ەدى. قازاق ديپلوماتى تالاي حالىق­ارالىق كەزدەسۋ­لەرگە قاتىسىپ, ەل اتىنان مالىمدەمەلەر دە جاساپ ءجۇردى. ال ءتاجى­باەۆتىڭ ماسكەۋ­دەگى, باسقا رەسپۋب­ليكالار حالىق كوميسسار­لارى اراسىنداعى بەدەلى جوعارى بولعانىن ايعاقتايتىن ءبىر فاكت بار, ول – وداقتاس رەسپۋبليكالار حالىق كوميسسارلارىنىڭ دۋايەنى بولعانى. دۋايەن رەتىندە ول مولو­توۆتىڭ وزىمەن تىكەلەي بايلانىسىپ, ونىڭ الدىنا ءتۇرلى ماسەلەلەر قويىپ وتىردى. تولەگەن تاجىباەۆ تاۋەلسىز ەلدىڭ ءبىر سيپاتىنداي كورىنەتىن ەلىمىزدەگى سىرتقى ساياسات مەكەمەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قۇرۋ­شى قايراتكەر بولىپ تاريحقا ەنەرى انىق. سونىمەن بىرگە, ونىڭ ديپلوماتيا­لىق قىزمەتىن ءسوز ەتكەندە, ونى رەسپۋب­ليكا سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى بولعانىمەن شەك­تەۋ­گە استە بولمايدى. ول كسرو سىندى الىپ دەرجاۆانىڭ اۋقىمىنداعى ديپلو­ماتيالىق قايراتكەر. سول ءۇشىن دە ونى بۇكىل قازاق قاۋىمى وزىنەن شىققان ايرىق­شا تۇلعا رەتىندە ماقتان ەتۋى دە زاڭدى. تولەگەن تاجىباەۆتىڭ بۇۇ-داعى جۇ­مىس­تارى, ونىڭ كسرو دەلەگاتسياسى قۇرا­مىندا ءجۇرىپ, وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدا كەلەلى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قاتىسۋى ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ديپلوماتيالىق قايراتكەرلىگىنە كۋا. وعان ءبىرىنشى سىنىپتى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى رانگى جايدان جاي بەرىلمەگەن. ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى تۋرالى ايتقاندا, 1957 جىلدان 1961 جىلعا دەيىن كسرو-نىڭ ۇندىستانداعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشى-ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعانىن اتتاپ كەتە المايمىز. بىراق باسىن اشىپ ايتاتىن ءبىر جاي, بۇل قىزمەت تولەگەن تاجىباەۆتىڭ سول تۇستاعى ۇلكەن بەدەلىنە دە, وسى كۇنگە دەيىن جۇرتتى مويىنداتقان ىسكەرلىك قابى­لەتىنە دە ساي ەمەس ەدى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كسرو-نىڭ ءبىرىنشى سىنىپتى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اتاعى بار قايراتكەردى ءبىر ەلشىلىككە ەكىنشى تۇلعا ەتىپ جىبەرۋ, جۇقارتا ايتقاندا, قىزمەتىنەن تومەندەتۋ ەدى. بىراق جاقسى ادام­عا قاي جەردە دە توردەن ورىن تيەدى. ەلشىلىككە ەكىنشى ادام بولسا دا, ول ءۇندىستان باسشى­لىعىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان, جاۆا­حار­لال نەرۋدەي ۇلى تۇلعامەن دە, ونىڭ قىزى ۇلكەن قايراتكەر ينديرا گانديمەن دە جەكە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, تىعىز بايلانىستا ءجۇرىپتى. قازاقستان ديپلوماتياسىندا تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ورنى بولەك. ول رەسپۋبليكا سىرت­قى ساياسات مەكەمەسىن قولىمەن قۇرىپ, ءبىرىن­شى باسشىسى بولعان قايراتكەر رەتىندە ونىڭ اتى ەل تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلادى. ءىV 1948 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا كسرو جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن تولەگەن تاجىباەۆ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى بولىپ تاعايىندالدى. سول تۇستا رەس­پۋب­ليكالاردىڭ باس وقۋ ورىندارى ماسكەۋ­گە باعىندىرىلعان, بۇل دا بارلىق نارسەنى ورتالىققا تاۋەلدى ەتۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. نەگە سول وقۋ ورنىنا رەكتور رەتىندە تولەگەن تاجىباەۆ تاڭدالدى؟ سوعىستان كەيىن رەسپۋبليكانىڭ باس وقۋ ورنىندا ۇلكەن كەمشىلىكتەر بولدى. ونىڭ جۇمىسى باسشىلىقتا قاتتى سىنعا الىندى. ونى كىم جوندەيدى دەگەندە, تاجىباەۆقا توقتالعان. ۋنيۆەرسيتەتتە 1940 جىلى 995 ستۋدەنت بولىپتى. ونىڭ تەك 133-ءى عانا قازاق. نەگە قازاقتار از؟ ال 1948 جىلى ستۋدەنتتەر سانى 962 عانا ەكەن, سوعىستان بۇرىنعىدان دا از. ۋنيۆەرسيتەتتە 27 كافەدرا عانا جۇمىس ىستە­گەن كورىنەدى. ءارى 14 ماماندىق عانا دايار­لا­نا­دى. ۇلكەن عالىمدار جوق ەمەس, بار, ءبى­راق وتە از. ولاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ كەرەك. ءبىر جىلدان كەيىن-اق جۇرت جاڭالىق تىنىسىن سەزدى. 1948 جىلدى زەرتتەۋشىلەر كوپتەگەن كەمشىلىكتەر ورىن العان كەزەڭ رەتىندە سيپاتتاسا, 1949 جىلى اۋىز تولتى­رىپ ايتارلىق تابىستارمەن ەرەكشە­لەنە باستادى. ءبىر جىل بۇرىن 27 كافەدرا بولسا, ەندى 38 كافەدرا, 40 لابوراتوريا بار, ءبىر جىل بۇرىن 14 ماماندىق دايارلانسا, ەندى 20 ماماندىق دايارلانادى, جاڭا ءبىر فاكۋلتەت اشىلعان. عالىمدار قاتارى جاڭا بەلگىلى ادامدارمەن تولىقتى, ولاردىڭ قاتارىندا 6 اكادەميك بار. ءبىر جىلداعى جاڭالىقتار وسىلاي باس­تال­سا, ۋنيۆەرسيتەتتە ول باسقارعان بەس جىل­داعى يگى ىستەردى تۇگەل ايتىپ شىعۋ, ولارعا تۇگەل توقتالۋ, ءبارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ جاتۋ دا مۇمكىن ەمەستەي. تاجىباەۆتىڭ تۇسىندا فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكلتەتتەرى اشىلدى. تاريح فاكۋلتەتى جەكە ءبولىنىپ شىقتى. رەكتور تاجىباەۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى قىزمەتىن ايتقاندا, الدىمەن ويعا ورالاتىن ءبىر جاي بار: ول – قازاق جاستارىنا, قازاق تىلىنە قامقورلىعى. ءدال سول تۇس “قازاق ۇلتشىلدىعىنا” قارسى كۇرەستىڭ جاڭا ءبىر تولقىنى كەمەرىنەن اسىپ تۇرعان كەز ەدى. سوعان قاراماي, ول بۇل ماسەلەنى ايتاتىن جەردە ايتىپ, ءوز قولىنان كەلگەنشە جۇزەگە اسىرىپ باقتى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءىV سەزىندە ول بىلاي دەدى: “... ءبىز قازاق كادرلارىن ءالى دە بولسا, از ازىرلەپ وتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان جىلدارىنان بەرى ازىرلەنگەن, وقۋدى بىتىرگەن قازاقتار 17 پروتسەنت عانا. قازاقتىڭ ورتا مەكتەپتەرىندە فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرى قاناعاتتانعىسىز وقىتى­لۋى­نىڭ سالدارىنان بۇل مەكتەپتەردى ءبىتىر­گەن شاكىرتتەر جوعارى وقۋ ورىندارى­نىڭ جاراتىلىس-عىلىم فاكۋلتەتتەرىنە وقۋعا تۇسە المايدى, تەك گۋمانيتارلىق فاكۋل­تەتتەرگە قاراي ويىسا بەرەدى. رەسپۋبلي­كامىزدىڭ وقۋ مينيسترلىگى, ونىڭ جەرگىلىكتى وقۋ ورىندارى قازاقتىڭ ورتا مەكتەپ­تەرىندەگى بۇل ءىرى كەمشىلىكتەرگە ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالۋلارى كەرەك”. وسى رەتتە ونىڭ ۇكىمەت توراعاسى نۇر­تاس وڭداسىنوۆقا جازعان ءبىر حاتىنا نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلەدى, ءۇزىندى كەلتىرە­يىك: “...قازاق جاستارىنان بيولوگ-عالىم­دار دايارلاۋدا دا ەشنارسە ىستەلمەي جاتىر. ول بۇل فاكۋلتەتتىڭ جىلدار بويى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ماماندار دايارلاپ كەلگەنىمەن دە بايلانىستى... بۇل احۋالدى تۇزەتۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بيو­لو­گيا فاكۋلتەتتەرىندە قازاق بولىمدەرىن اشىپ, وندا وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ بولىپ تابىلادى”. وسى ماسەلەگە بايلانىستى رەكتور ءتاجى­باەۆتىڭ ءوزى نە ىستەدى؟ بۇرىن ءبىر قازاق بالا­سى ءبىتىرىپ شىقپاعان بيولوگيا فاكۋل­تەتىن­دە قازاق بولىمشەسىن اشتى. وكىنىشكە قاراي, تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بار­لىق فاكۋلتەتىندە قازاق بولىمدەرىن اشۋ تۋرالى ارمانى ورىندالمادى. وعان زامان دا, ۋاقىت تا مۇمكىندىك بەرمەدى. ءبىراز ءىس تىندىرىپ, ونىڭ ناتيجەسىنە قۋانسا دا, تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ۋنيۆەر­سيتتەگى ءومىرى شۋاقتى بولا قويعان جوق. ونىڭ تالاي قيىندىقتى, اسا اۋىر كۇن­دەردى باستان كەشۋىنە تۋرا كەلدى. سوعان توتەپ بەرگەن ونىڭ كۇش-قايراتىنا, ازاماتتىق ۇستانىمىنا قايران قالاسىڭ. ادال, ءپرينتسيپشىل ادام قاشان دا جۇمىسقا بەرىلگەن, ىزدەنىمپاز ادامدى قولدايدى, مۇنداي ادامعا قارسىلار دا تەز تابىلادى. رەكتور تاجىباەۆ وسىنداي ەكى تۇرعىلاس ادامدارمەن كوپ كەزدەستى. جاڭا رەكتوردىڭ قولداعان ادامىنىڭ ءبىرى اتاقتى تاريحشى ەرماحان بەكماحانوۆ بولدى. ول قازاق اراسىنان شىققان العاش­قى عىلىم دوكتورى ەدى. ول 31 جاسىندا ء“حىح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان” مونوگرا­فياسى نەگىزىندە عىلىمي اتاق قورعا­عان. وزگەرىپ تۇراتىن قۋ زامان, 40-شى جىل­دار­دىڭ ورتاسىندا قازاقستاننىڭ تاريحى قايتا قارالىپ, بۇل جارقىراپ شىققان تاريح­شىعا قاتتى ءتيدى. ەڭبەكتەرى جوققا شى­عارىلىپ, عىلىم اكادەمياسىن­داعى قىز­مەتى­نەن قۋىل­دى. سول قيىن تۇستا ونى رەك­تور ءتاجى­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتكە قىزمەتكە شاقى­­رىپ, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن ۇسىندى. بۇدان كەيىن كۇنشىلدەر ە.بەكماحانوۆ­تىڭ سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇستى. وعان قوسا ت.تاجىباەۆتى قارالادى. ال رەكتور رەتى كەل­گەن كەزدە جازىقسىز جاپا شەككەن عالىم­دى قالاي دا قارالاۋدان قۇتقارۋعا تىرىستى. مۇنداي قولداۋى ءۇشىن رەكتور تاجىباەۆ قاتارىنان 2-3 جىل بويى قاتاڭ سىنعا ۇشىراپ ءجۇردى. اسىرەسە, “پراۆدا” گازەتى, “كازاح­ستانسكايا پراۆدا” گازەتى, بالكىم بەلگىلى ءبىر توپتىڭ ايتاقتاۋىمەن دە بولار, ونىڭ سوڭىنان قالماي, “جۇيەلى تۇردە” سىناپ وتىردى. ءسويتىپ, 1953 جىلدىڭ 23 اقپانىندا كسرو جوعارى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا تولەگەن تاجىباەۆ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. V رەكتورلىقتان بوساعان سوڭ, تولەگەن تاجىباەۆ وسى وقۋ ورنىندا جاي كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قالعان. كافەدرانىڭ جۇيەلى جۇمىسى ءبىر سىدىرعى ءجۇرىپ جاتتى. وسى تۇستا رەسپۋب­ليكا باسشىلىعى تاعى دا اكىمشىلىك قىز­مەتكە شاقىردى. ءسويتىپ, 1954 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا تولەگەن تاجىباەۆ قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل قىزمەتتى 1942-1944 جىل­دارى سوعىستىڭ ەڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە دە اتقارعان. وزىنە بۇرىننان ەتەنە تانىس مادەنيەت, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ ماسەلەلەرىمەن اينالى­سۋعا تۋرا كەلەدى. وسى قىزمەت ۇسىنىلعاندا, ونىڭ كوڭىلىن­دە ەڭ الدىمەن عىلىم تۇرعان. سول عىلىم­نىڭ ەكى ورتالىعى – عىلىم اكادە­مياسى مەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتى كۇنى كەشە ۇلكەن قىسىمعا ۇشىرادى. قاسيەتتى ەكى وردانى قىسپاقتان قۇتقارسام دەپ ەدى. عىلىمنىڭ ەركىن تىنىس­تاۋىنا, عالىم­داردىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋى­نە جاعداي جاساۋعا مۇرىندىق بولسام دەپ ەدى. مۇنىڭ ءبارى كوڭىلگە جازىلعان ويلار ەدى. ال ازىرگە قانى سورعالاپ تۇرعان ماسەلە – تىڭ يگەرۋ, سول تىڭ يگەرۋشىلەرگە جاعداي جاساۋ. دالا زىركىلدەيدى. دالاعا قالا سالىپ تاستادى. سوعان كلۋب كەرەك, كىتاپحانا كەرەك, اۋرۋحانا كەرەك. سوعىس كەزىندەگىدەي. تەك كەرەك, كەرەك. تەك تىڭ يگەرۋشىلەرگە! سوندا تۇرعىن حالىق شە؟ ۇكىمەت باسشى­سىنىڭ الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ورىن­باسارى­­نىڭ كوڭىلىندە اۋىل تاعدىرى ءجۇردى. اۋىل بولعاندا, قازاق اۋىلى. تىڭ ءۇشىن قارجىنى توگىپ جاتقاندا, سول اۋىلعا ارنال­­عان نارسە از. رەتىن تاۋىپ, جول جونەكەي بولسا دا, اۋىلعا دا ۇلەس بەرۋدىڭ جولىن قاراس­تىرعان. سونىڭ ارقاسىندا بىلىكتى باسشىلار اۋىل مۇقتاجىن دا تىندىرىپ العان. راديو, ەلەكتر جەلىلەرى­مەن قاتار, ءبىراز جەرگە سۋ قۇبىرلارى دا جەتكەن. الەۋ­مەتتىك-رۋحاني قىزمەتتەر ءبىرشاما اۋىلعا جاقىنداعان. ءبارىبىر تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ءبىر بۇيرەگى عىلىم جاعىنا بۇرا بەرەدى. ءوزى سول سالاعا قامقورلىق جاسايتىندىقتان دا, ۇنەمى ونى نازاردا ۇستار ەدى. ونىڭ ۇستىنە كۇنى كەشە توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىس­پاعىنا قانىش ساتباەۆ ەكەۋى بىرگە تۇسكەن. سىناۋشىلار ەكەۋىن بىرگە اتاپ, بىرگە جازعىرار ەدى. قۇرىق قانەكەڭە ءسال بۇرىن ءىلىندى. عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ پرەزيدەنت­تىگىنەن ءسال ەرتەرەك, 1952 جىلى كەتتى. كوڭىلگە ءبىر دەمەۋ – ونىڭ ورنىنا قازاق­تىڭ تاعى ءبىر اتپال ازاماتى ءدىن­مۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ كەلگەن. بۇل كىسىمەن ول رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسى­نىڭ ورىن­باسارى قىزمەتتەرىنە بىرگە كەلىپ, ءبىراز ۋاقىت بىرگە ىستەگەنى بار. ەندى, مىنە, جولدارى تاعى ءتۇيىسىپ وتىر. ءبىرىنىڭ ويىن ءبىرى ايت­قىزباي تۇسىنەتىندەي قارىم-قاتىناستا بولدى. قانداي قىزمەتتە بولسا دا, ول پاراسات بيىگىنەن كورىندى دەي الامىز. تاپسىرىلعان ءىسىن اقساتتى دەپ وعان ەشكىم كىنا تاعا المايدى. تەك قانا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلى­عىنان ءوزىنىڭ ەركىنەن تىس كەتسە, وندا ماسكەۋدىڭ زورلىعى جاتىر. ونىڭ جۇرگەن جەرىندە جاقسىلىقتىڭ جارقىن ىزدەرى سايراپ جاتادى. ول كۇرەسكە, ەرلىككە تولى ءومىر كەشتى. ءومىرى­نىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ازاماتتىق كەل­بەتىن كىرشىكسىز ساقتادى. بىراق پەندەلىك ءومىر­دىڭ دە شەگى بار. ۇلتتىق تۇلعا بيىگىنە كو­تە­رىل­گەن تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ۇلكەن جۇرە­گى 1964 جىلدىڭ 14 ماۋسىمىندا سوعۋىن توقتات­تى. از ءومىر ءسۇردى دەپ وكىنەمىز. بىراق تىن­دىرعانى كوپ قوي دەپ ءوزىمىزدى جۇباتا­مىز. ونىڭ ۇلكەن مۇراسى حالقىنا قىزمەت ەتىپ جاتىر. ماماديار جاقىپ, جولمۇحان تۇرىكپەن ۇلى, پروفەسسور.