قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2003 جىلى 13 اقپاندا الماتىدا وتكەن مۇسىلمان, حريستيان جانە ەۆرەي ۇيىمدارى قاتىسقان دىندەردىڭ, مادەنيەتتەر مەن حالىقتاردىڭ جاقىنداسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كونفەرەنتسياسىندا بارلىق كونفەسسيا وكىلدەرىنە قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن جاريالادى. بۇل ۇسىنىس بىردەن قولداۋعا يە بولدى. سەبەبى بۇل سەزد الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردى جالپى ادامزاتتىق باعداردى ىزدەستىرۋگە, بەيبىتشىلىكتى, كەلىسىم مەن توزىمدىلىكتى ادامزات ءومىرىنىڭ اينىماس قاعيداتتارى رەتىندە بەكىتۋگە, دىندەر, كونفەسسيالار, ۇلتتار مەن ەتنوستار اراسىندا ءوزارا قۇرمەت پەن توزىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە, ادامداردىڭ ءدىني سەزىمدەرىن قاقتىعىستار مەن اسكەري ارەكەتتەردى ءورشىتۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا جول بەرمەۋگە شاقىراتىن سۇحبات الاڭىنا اينالدى.
وسىلايشا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ العاشقى سەزى 2003 جىلعى 23-24 قىركۇيەكتە استانادا وتكىزىلدى. بۇل فورۋمنىڭ جۇمىسىنا ەۋروپا, ازيا, افريكا جانە تاياۋ شىعىستىڭ 13 ەلىنەن كەلگەن ءدىن كوشباسشىلارى مەن قۇرمەتتى قوناقتار قاتىستى. وسى جيىندا دىنارالىق ءسامميتتى جۇيەلى تۇردە وتكىزۋ جونىندە جانە سەزدىڭ جۇمىسشى ۇيىمىن – سەزد حاتشىلىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ كەلەسى كەزدەسۋدى جاڭادان سالىناتىن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمىن حابارلادى جانە ول شەشىم ورىندالدى دا.
مىنە, سودان بەرى ءار ءۇش جىل سايىن ارنايى الەمدەگى ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا توعىسىپ كەلە جاتىر.
يسلام – الەمدەگى ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بىرىكتىرىپ وتىرعان بەيبىتشىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ ءدىنى. يسلامدا ىزگىلىك جاساۋ, قامقورلىق, مەيىرىمدىلىك ۇستەمىرەك. زورلىق-زومبىلىق, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ زاڭدارىن مويىنداماۋ, وزىمەن پىكىرلەس بولماعانى ءۇشىن باسقالارمەن ارالاسۋدان قاشۋ, قوعام مۇشەلەرىنە قۇرمەتسىزدىكپەن قاراۋ, باسقالاردى ب ۇلىككە شاقىرۋ سياقتى ۇستانىمدار ەش ۋاقىتتا بولماعان.
ادامزاتتىڭ ارداقتىسى – پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) يسلام ءدىنىن قيىنداتۋعا, قۇلشىلىق ماسەلەسىندە اسىرا سىلتەۋگە, اسىرەشىلىككە بوي الدىرۋعا بولمايتىنىن ارتىنداعى ۇمبەتىنە «راسىندا, ءدىن دەگەنىمىز – جەڭىلدىك. دىننەن اسىپ تۇسەم دەپ تىراشتانعان ادام ءبارىبىر تۇبىندە دىننەن جەڭىلىس تابادى. ەندەشە, ءار ىستە تۋرا ءھام ورتا جولدى ۇستانىڭدار. ءار ءىستى مەيلىنشە كەمەلىنە جەتكىزىپ ورىنداۋعا تىرىسىڭدار. مىنە, سوندا قۋانا بەرىڭدەر…», دەپ وسيەتىن قالدىرعان بولاتىن.
دەمەك, ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ, توڭىرەگىن داۋلى ماسەلەلەرگە اينالدىرۋ «دىننەن اسىپ تۇسەم» دەپ الەكتەنەتىندەردىڭ ارەكەتى عانا… مۇندايدا قازاقتىڭ «تىم قىرعىش قازاننىڭ ءتۇبىن تەسەدى» دەگەن ناقىلى ەسكە تۇسەدى. بۇگىندە ادامزات قوعامىن وركەنيەتتىڭ شىڭىنا شىقتى دەپ ەسەپتەپ جۇرگەنىمىزبەن, ءالى دە ءبىر-بىرىنە دۇشپاندىقتان, جاۋلاسۋ نەمەسە ءوش الۋ سەزىمدەرىنەن ارىلا الماعان سەكىلدى. بۇل ماسەلە ۋاقىت وتكەن سايىن قايتا كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ساناسىندا ساۋلەسى بار جاندار ونى ءبىلىپ, كورىپ قانا قويماي, «وسى ادام بالاسىنا نە جەتپەيدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ الەك. ادامنىڭ جاۋى – ادام بولعان سوڭعى جىلدارى الەمدەگى ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ارەكەتتەردەن بەيكۇنا پەندەلەردىڭ قانى توگىلۋى كەز كەلگەن سانالى ادامدى ويلاندىرارى ءسوزسىز. الەمدە ءدىن اتىن جامىلعان راديكالدى توپتاردىڭ ءتۇرى كوپ. سونداي سودىرلىق توبىردىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتىپ, بەيبىت كۇندى تارك ەتىپ, شەكارا اسىپ, شالىس باسقانداردىڭ تاعدىرى دا الاڭداتارلىق. وتكەن يسلام تاريحىنا كوز سالساق, مۇحاممەد پايعامبار دا ءوز ۋاقىتىندا جəنە ودان كەيىنگى حاليفالار دا وزىنە شابۋىلداعان جاۋعا قارسى سوعىسىپ, وتانىن قورعاعانى بەلگىلى. الايدا ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ, تىنىش ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلگە بارىپ قانتوگىس جاساماعان. مۇحاممەد پايعامبار مۇسىلمان əسكەرلەرىنە ۇنەمى: «اللا اتىمەن اتتانىڭدار, اللانىڭ جəنە ەلشىسىنىڭ دىنىمەن جۇرىڭدەر. قارت ادامدى, بالانى, əيەلدى ولتىرمەڭدەر…», دەگەن. ال اتاقتى حاليفا Əبۋ بəكىر: «Əيەلدى, جاس بالانى, قارت ادامدى ولتىرمەڭدەر. جەمىس اعاشىن كەسپەڭدەر. عيماراتتاردى قيراتپاڭدار. قوي مەن تۇيەنى تەك جەۋ ءۇشىن عانا باۋىزداڭدار…», دەپ, جاندى-جانسىزعا تۇگەل اياۋشىلىق سەزىمىن بىلدىرگەن. ادام بالاسى بۇگىندە ازۋلى اڭداردان, تابيعاتتىڭ دۇلەي قۇبىلىستارىنان قورىقپايدى. ەسەسىنە, ءوزىنىڭ باۋىرى – ادام بالاسىنان ۇرەيلەنىپ ءومىر سۇرۋدە. قاي جەرگە بارساڭىز دا, ۇيلەردىڭ, مەكەمەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قارۋلى كۇزەت ارقىلى قورعالىپ تۇرعانىن كورەسىز. نەگە؟ سەبەبى ادام ادامنان قورقاتىن زامان تۋدى. ءبىز ادام ادامدى ءسۇيۋ ارقىلى عانا الەمدە تىنىشتىق ورنايتىنىن ۇمىتقان سەكىلدىمىز. وسىندايدا ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن ۇلاعاتتى ويى ەسكە تۇسەدى. بۇل دانالىقتان تەك مۇسىلماندى ءسۇيىپ قويۋ جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن, بارشا ادامزاتتى ءسۇيۋدىڭ ءوزى ءبىر حيكمەت ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.
ءوز كەزەگىندە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى دا ەلىمىزدەگى وسى ۇستانىمدى قولداپ, ءتۇرلى ءدىن جانە كونفەسسيا وكىلدەرىمەن ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇل – جالپى مەملەكەتتىك ۇستانىممەن قاتار, يسلام شاريعاتىنىڭ كوزدەگەن نەگىزگى ماقساتى. يسلام ءدىنى اتاۋىنىڭ ءوزى بەيبىتشىلىكتى بىلدىرەدى. يبراحيمدىق دىندەر اراسىنداعى تاريحتا العاشقى ۇنقاتىسۋدىڭ اللا تاعالانىڭ جول كورسەتۋى ارقىلى, پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافانىڭ (س.ا.س.) زامانىندا, 622 جىلى ءمادينا قالاسىندا ورىن العانىن اتاپ وتسەك جەتكىلىكتى دەپ سانايمىز. ايتپەسە يسلام تاريحىندا ونىڭ ۇلگىسى وتە كوپ.
الاۋ ادىلباەۆ,
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ نايب ءمۇفتيى
