جيەن

جاعىراپياداعى اشقان جاڭالىقتارىمەن رەسەي جۇرتىنا كەڭىنەن تانىلعان شوقان ءۋاليحانوۆ كەزىندە قازاق پەن ورىس قانداس, باۋىرلاس حالىقتار دەپ جازعان بولاتىن. بۇلار تاعدىر قوس­قاندىقتان مىڭداعان جىلدار بويى ءبىر-بىرىمەن ارالاس-قۇرالاس ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. رەسەيدىڭ كوپتەگەن داڭقتى ۇلدارىنىڭ اۋلەتىنەن قازاقى تامىرلاردى اڭعارۋعا بولادى. سولاردىڭ ءبىرى الەمدىك ادۆوكاتۋرانىڭ ماقتانىشىنا اينالعىن ماسكەۋلىك دۋالى اۋىزدى زاڭگەر فەدور نيكيفوروۆيچ پلەۆاكو ەدى. داڭقتى ادۆوكاتتىڭ شىققان تەگى رەسەيدىڭ “پراۆو” جۋرنالى 1908 جىلى فەدور نيكيفوروۆيچ پلەۆاكونى سوت ءىسىنىڭ سۇڭعىلا شەشەنى دەگەن بولاتىن. “ورىس پوەزياسىندا پۋشكين كىم بولسا, ءبىز ءۇشىن ول زاڭ سالاسىندا سونداي ەدى. پۋشكيننەن كەيىن ورىس اقىنى اتانۋ قانداي قيىنعا سوقسا, پلەۆاكودان كەيىن ورىس شەشەنى اتانۋ دا سونداي قيىنعا سوقتى”, دەپ جازادى. باسقا داستۇرلەردە تاربيەلەنگەن بىزدەرگە مۇنداي تەڭەۋلەر تىم اسىرا اسقاقتاتۋشىلىق ءتارىزدى كورىنگەنىمەن, شىنتۋايتقا كەلگەندە, پلەۆاكونىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى رەسەيدىڭ قوعامدىق, الەۋمەتتىك ومىرىندە ءدال سونداي ءرول اتقارعاندىعىنا كوز جەتكىزۋىڭىز عاجاپ ەمەس. ءىستىڭ ءمانى پلەۆاكونىڭ كەرەمەت شەشەندىك دارىنىندا عانا تۇرعان جوق. راسىندا, رۋستە وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى ادۆوكاتتار از بولىپ پا ەدى. ماسەلە ونىڭ تەرەڭ حالىقشىلدىعىندا, ادامعا دەگەن سۇيىسپەنشىلدىگىندە, قاراپايىم پەندەگە رۋحاني جاقىندىعىندا. “پلەۆاكوعا بارامىن”, “پلەۆاكونى تاۋىپ الامىن”, – دەپ جابىرلەنۋشىنىڭ ۇمىتتەنۋى, ءسوز جوق, ونىڭ ادامدى قورعاي بىلۋىنە دەگەن مۇمكىندىگىنەن تۋىنداسا كەرەك. كەزىندە وعان جولدانعان وتىنىشتەردىڭ, حاتتار مەن شاعىمداردىڭ مىڭداپ ەسەپتەلگەنى دە سودان. ونى ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ سانىندا قيساپ جوق دەسە بولادى. ءيا, ول سونداي عاجايىپ ادام بولا­تىن, حالىقتىڭ جادىندا سولاي ساقتالىپ قالعان-دى. ونىڭ شىققان تەگى دە ءبىر قاراعاندا تۇسىنە قويارلىقتاي ەمەس, سانالۋان جاعدايلارعا تولى. فەدور نيكيفوروۆيچ پلەۆاكو 1842 جىلدىڭ 13 ساۋىرىندە ورىنبور گۋبەر­نياسىنىڭ قوستانايعا جاقىن جەردەگى قازاقستان مەن رەسەي شەكاراسىندا تۇرعان كىشىگىرىم ترويتسك قالاسىنداعى... وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ءومىر­بايا­نىنىڭ ماشاقاتى دا, عاجايىبى دا مىنە وسى ءۇش نۇكتە قويىلعان وتباسىنان باستاۋ الادى. نازار اۋدارىپ كورەلىك. اكەسى – ۆاسيلي يۆانوۆيچ پلەۆاك, ۇلتى ليتۆان, بۇل جەرگە تاعدىر ايداپ 1832 جىلعى پولياك كوتەرىلىسىنە (پولشا ول كەزدە پاتشالىق رەسەيدىڭ قۇرامىندا بولاتىن – م.م.) قاتىسقانى ءۇشىن جەر اۋدارىلىپ كەلىپ قالعان-دى. 42 جاستاعى ۇيلەنبەگەن جەرگىلىكتى كەدەن باسقار­ماسىنىڭ شەنەۋنىگى بۇل كىسى ءوزىنىڭ قىزمەتتەس باستىعىنىڭ اۋلاسىندا قارا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ساۋاتسىز, ءومىردىڭ اۋىر تەپكىسىن كورگەن باسىبايلى (كرە­پوستنوي) قازاق قىزىمەن كوڭىل قوسىپ وتاسادى. نەكەسىز قاتىناستان ولاردىڭ ەكىنشى بالاسى فەدور دۇنيەگە كەلەدى. وسى سەبەپتى فەدوردىڭ اكەسىنىڭ اتى رەتىندە تۋعان اكەسى ۆاسيلي ءيۆانوۆيچتىڭ ەسىمى ەمەس, ونىڭ دوسى ءارى كىندىك اكەسى بولعان جەرگىلىكتى كرەپوستنوي شارۋا نيكيفور نيكولاەۆتىڭ اتى بەرىلەدى دە فەدور نيكيفوروۆ دەپ تىركەلەدى. جەرلەستەرىنىڭ كەلەمەجدەۋ, كەمسىتۋ, مازاقتاۋ سياقتى ارەكەتتەرىنىڭ بارلىعىنا اسقان توزىمدىلىكپەن شىداي ءجۇرىپ شەشەسى ولمەسەك (ەكاتەرينا) نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنتتەرىن تاربيەلەي بەرەدى. بىراق ەكىنشى بالاسى فەديا دۇنيەگە كەلگەن­دە شىدامى تاۋسىلعان انا نارەستەسىمەن بىرگە سۋعا كەتىپ ولۋگە بەل بايلايدى. ۇيدە جالعىز قالعان ساتتەردىڭ بىرىندە ول بالاسىن جايالىعىنا وراي سالا كەۋدەسىنە قىسا وزەنگە قاراي اسىعىس بەت الادى. نە ويلاعانىن ءبىر وزىنەن باسقا جان بىلمەيتىن. بەيكۇنا ءسابيدىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن, ءدال سول كەزدە تاۋ ەتەگىندەگى ستاني­تسادان كەلە جاتقان كازاك ۇشىراسا قال­ماسى بار ما. كوپىر ۇستىنەن وزەنگە پەرزەنتى­مەن قويىپ كەتكەلى تۇرعان ايەلدى ول قۇتقارىپ قالادى. نارەستەسىن ءوزىنىڭ بالاسىنىڭ جوق ەكەندىگىن ايتىپ, باۋىرىنا باسىپ الۋعا جالىنىپ تۇرىپ سۇراپ الادى. “ماعان سەنە كور, بيكەشىم, مەن بۇل بالانى ۇلكەن ازامات قىلىپ ەرجەتكىزەم. قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي وسىرەمىن”, – دەپ جات تا كەپ جابىسادى. ولمەسەك – ەكا­تەرينا نارەستەسىن كازاكقا ۇستاتا سالىپ, كوكىرەگى قارس ايرىلا ەڭىرەگەن بويى كەلگەن جاعىنا قاراي جۇگىرە جونەلەدى. ەندى مىنا ءبىر تاعدىردىڭ جازعانىنا نە ىستەرسىڭ, بۇل دۇنيەدە ادام ەكەنىن ءالى سەزەتىن شاققا جەتپەي جاتقان ءسابيدىڭ ءتىرى قالۋى-قالماۋى قىل ۇستىندە تۇرعاندا بالانىڭ شىن اكەسى قىزمەت ەتەتىن كەدەننىڭ بەكەتىندەگى لاشىقتىڭ پەشىنە شامادان تىس كوپ جاعىلعان وتىننان ءيىس تيگەن كەدەنشىلەر ەسەڭگىرەپ بارىپ ءۇي-ۇيلەرىنە تاراسىپ جاتقان-دى. ماس ادامداي تالتىرەكتەپ كەلە جاتقانداردىڭ ورتاسىندا ۆاسيلي يۆانوۆيچ پلەۆاك تا بار بولاتىن. كوپىر ۇستىنە كەلگەندە وعان سالدىر-گۇلدىر ارباداعى ءشوپ ۇستىندە جارتىلاي جالاڭاش ورالعان جىلاپ جاتقان بالاسى بار كازاك ۇشىراسا كەتكەندىگى ءبىر اللانىڭ امىرىمەن جاسال­عان­داي ەدى. بالانى قايدان الدىڭ, – دەگەن سۇراققا كازاك: “انا ۇيدەن شىققان ايەلدەن الدىم, شاماسى وزەنگە اعىزىپ جىبەرگىسى كەلگەن بولۋ كەرەك”, – دەيدى پلەۆاكتىڭ ءۇيىن كورسەتىپ. ارينە, اياق استىنان ويلاماعان جەردە بالالى بولعانداي كۇي كەشكەن بىزگە بەلگىسىز كازاكتان ءوز بالاسىن تانىعان پلەۆاكتىڭ الىپ قوياتىنىن قايدان ءبىلسىن. ءسويتىپ نارەستە قايتادان ءوز ۇيىنە ورالادى. پلەۆاكونىڭ وتباسىندا بۇل كەلەڭسىز وقيعا ەشقاشان قۇپيا جاعداي دەپ ەسەپ­تەلمەيتىن. تەك جات كوزدەن عانا جاسىرىلا­تىن. ولاردىڭ ەشقايسىسى ەشقاشان انالارىنىڭ قاتتى كۇيزەلىس جاعدايىندا جاساعان بۇل ارەكەتىن بەتىنە باسىپ, كىنالامايتىن. فەدور ءۇشىن قايران شەشە ومىرباقي پاكتىكتىڭ, ادامگەر­شىلىكتىڭ, يناباتتىلىقتىڭ ۇلگىسىندەي جان بولىپ قالدى. كوپ جىلدار ءوتىپ, الپىسقا اياق باسقان شاعىنداعى ف.ن.پلەۆا­كونىڭ جازبالارىنان تومەن­دەگىدەي جولداردى كەز­دەستىرەمىز: “اناشىم مەنىڭ. وسى سوزدەر قۇلاعىما كەلگەن ساتتە وعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن كەشىرىم­دىلىكتىڭ سەزىمىنە بولەنگەن بەينە ءبىر قاسيەتتى, عاجايىپ كۇي كەشە­مىن... ويتكەنى, ونىڭ جۇرەگى­نىڭ تۇبىندە بالاعا دەگەن ماحاببات­تىڭ ىستىق لەبى ءاردايىم سەزىلىپ تۇراتىن”. راسىندا دا: اناسىنىڭ جات جۇرتتىڭ قولىندا ءتىرى جەتىمدەي داۋرەن كەشۋىنىڭ ءوزى ءبىر جاراتۋ­شى­نىڭ ونىڭ ماڭدايىنا جاز­عانداي تاعدىر تالكەگىمەن استاسىپ جاتسا دا باسقا جاعىنان العاندا وزگە جانعا تۇسىنىكسىزدەۋ دالا ادامدارىنا عانا ءتان قۇپيا سىرلارمەن ساباقتاساتىنداي بولىپ كورىنەتىن. اناسى تورعاي وبلىسىنداعى قوستاناي ۋەزى شۇبار بولىسىنىڭ №7 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. اكەسى الدار ايماقتاعى داۋلەتتى دە باتىر ادام ەدى. ول كىسىنىڭ اۋىلى ترويتسك ۋەزىندەگى سانارسك پوسەل­كەسى­نىڭ ىرگەسىندە تۇرىپ جاتقان كەزدە دۇشپاندارى ونىڭ مالىن بارىمتالاپ, ەلگە تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. وتاعاسى دەرەۋ كيىز ءۇيدى جىعىپ: اسىعىس كوشكەندە باتىردىڭ ءالى باليعاتقا تولماعان جالعىز قىزى ولمەسەك (بالالارى تۇرماعاننان كەيىن وسىلاي اتاعان كورىنەدى) قاپىلىستا جۇرتتا جالعىز قالىپ قويادى. اكە-شەشەسى دە قاراقشى جاۋىزداردىڭ قولىنان قازا تابادى. يەن دالادا جاپادان جالعىز قاڭعىپ ءجۇرىپ ءبىر وزەن يىنىندەگى ەلدى مەكەنگە جەتكەندە تانىمايتىن ورىس ايەلى كەزدەسىپ, قىز بالانى باۋىرىنا باسادى. جات جۇرتتىڭ ورتاسىندا تاربيە العان ولمەسەك ورىس ءتىلىن تەز ۇيرەنىپ الادى. بوي جەتكەن شاعىندا جوعارىدا ءسوز بولعان كەدەنشىمەن باس قوسادى. بىراق جەرگىلىكتى ورىستاردىڭ ادەت-عۇرپىمەن سول كەزدەگى زاڭنىڭ تالابى بويىنشا نەكەدە رەسمي تۇردە تۇرۋعا تىيىم سالىنادى. دۇنيەگە كەلگەن ءتورت بالانىڭ بارلىعى دا قۇجاتتا “مەششانكا ەكاتەرينا ستەپانوۆنا (ولمەسەككە اسىراپ الۋشىلاردىڭ بەرگەن اتى) دەگەن ترويتسكىلىك كەلىنشەكپەن قاتىناستان تۋعان” دەپ تىركەلگەن. فەدور نيكيفوروۆيچ پلەۆاكونىڭ كەيبىر زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرىندە ولمەسەك – ەكاتەرينا ستەپانوۆنانىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى اتاقتى ادۆوكات-جيەندەرىمەن قارىم-قاتىناستى ۇزبەگەندىگى كورسەتىلگەن. ف.ن.پلەۆاكونىڭ موسكۆانىڭ نوۆينكا دەپ اتالاتىن ەڭ ءبىر كورنەكتى بولىگىندەگى پاتەرىندە قىردان كەلگەندەردى جايدارى جۇزبەن قۋانىشتى كوڭىل-كۇيدە “مەنىڭ ناعاشى-جۇرتىم كەلدى” دەپ مارە-سارە بولعان ساتتەرىنىڭ تالاي رەت كۋاسى بولعاندىقتارىن ىلتيپاتپەن جازعاندارىن وقيمىز. 1851 جىلدىڭ شىلدەسىندە بولاشاق ۇلى ادۆوكاتتىڭ اكەسى ۆ.ي.پلەۆاك وتستاۆكاعا شىققان سوڭ  وتباسىمەن ماسكەۋگە قونىس اۋداردى. ولمەسەك – ەكاتەرينا ستە­پانوۆنا ءسۇيىپ قوسىلعان كۇيەۋىنىڭ سوڭعى ساعاتىنا (1854 جىلى قايتىس بولعان) دەيىن باسى-قاسىندا بولادى. ءتىرى قالعان بالالارىن كوپتەگەن اۋىرتپالىقتار كورە ءجۇرىپ, تاربيەلەپ, ءوسىرىپ ەرجەتكىزەدى. وتباسىلىق ءتالىم-تاربيەگە بايلانىستى ەستەلىكتەرىنىڭ ءبىر تۇسىندا فەدور نيكي­فوروۆيچ بىلاي دەپ جازادى: “... بىزگە – بالالارىنا تاربيەنىڭ ىزگىلىك نەگىزدەرى ءدال وسى وتباسىندا بەرىلگەن بولاتىن. ءبىز تارتىپكە, دالىرەك ايتقاندا تۋىسقاندىق بورىشقا, سەزىمگە ادالدىققا داعدىلانعان ەدىك”. فەدور ەڭ كەنجە بالا بولاتىن. ونى ۇلكەن اعاسى دورميدونت وتە جاقسى كورەتىن, ءاردايىم قامقورلىعىنا الىپ, نەشە ءتۇرلى ويىنشىقتار جاساپ بەرەتىن. ترويتسكىدە تۇرعاندا-اق فەديا ءارىپ تانىپ الادى. التى جاسقا تولماي جاتىپ ەركىن حات تانىپ, قولىنا تۇسكەن كىتاپتاردى وقي بەرەتىن. جىل سايىنعى دەمالىسىنان ورالعان اكەلەرى بالالارىنا ءتۇرلى سىيلىقتار, كوبىنەسە كىتاپتار اكەلەتىن. مۇعالىمدەر ۇيگە شاقىرىلاتىن دا, بالالارعا اريفمەتيكادان, گرامماتيكادان, جاعىراپيادان, تاريحتان جانە نەمىس تىلىنەن ساباق بەرەتىن. فەدور 7 مەن 8 جاس ارالىعىندا جەرگىلىك­تى مەكتەپتە وقىپ, 8 بەن 9 جاسىندا ۋەزدىك مەكتەپكە بارادى. وقۋدا ۇلگىلى شاكىرت بولدى. ءتىپتى وعان 8 جاسىندا ناشار وقيتىن سىنىپتاستارىن جونگە كەلتىرەتىن جۇمىسپەن اينالىسۋ مىندەتىن اتقارۋ جۇكتەلگەن ەكەن. بۇل شاعىندا ول پۋشكيننىڭ, لەرمونتوۆ­تىڭ ەرتەگىلەرىن, كرىلوۆتىڭ مىسالدارىن سۋدىراتىپ وقي الاتىن-دى. 9 جاسىندا كارامزيننىڭ “رەسەي مەملەكەتىنىڭ تاريحىن” ءوز بەتىمەن وقىپ-ءبىلىپ الادى. اكەسىنىڭ ماسكەۋگە قونىس اۋدارۋىنداعى باستى ماقساتى دا بالالارىن وقىتۋ ەدى. فەدور اعاسىمەن بىرگە ۋچيليششەنىڭ 1-سىنىبىنا قابىلدانادى. وقۋ جىلىنىڭ اياعىندا ەكەۋىنىڭ دە فاميليالارى وسى وقۋ ورنىنىڭ “التىن تاقتاسىنا” جازىلادى. 1852 جىلدىڭ ماۋسىمىندا فەدور كەلەسى سىنىپقا كوشۋ ەمتيحاندارىن ماراپاتتالۋمەن جۇزەگە اسىرادى. بىراق زاڭسىز تۋعانداردى وقىتۋعا بولمايتىندىقتان اعايىندى ەكەۋىن ۋچيليششەدەن شىعارىپ جىبەرەدى. وسىدان كەيىن پلەۆاكتاردىڭ اۋلەتى ورىس تەگىنە جاقىنداۋ ماقساتىمەن بالالاردىڭ فاميليالارىنىڭ سوڭىنا “و” ءارپىن قوسىپ جازدىرىپ پلەۆاكو دەپ وزگەرتكىزەدى. فەدور نيكيفوروۆيچتىڭ ومىرىندە ونىڭ بولاشاعىنا كەسىرىن تيگىزەتىن بىرقاتار وقيعالاردىڭ دا ورىن العانى بار. گيمنازيا ديرەكتورىنىڭ ءسوزىن كەلەمەجدەپ قايتالا­عانى ءۇشىن وقۋدان شىعارىلۋ قاۋپى تونگەن­دىكتەن ودان كەتىپ قالۋعا ءماجبۇر بولادى. 17 جاسار جەتكىنشەك اياقتالماي قالعان وقۋىنىڭ 2 جىلىن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جەدەل تاپ­سىرىپ, 1860 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە قابىلدانادى. الايدا, سول كەزدەگى جاپپاي ەتەك العان ستۋدەنتتىك تولقۋلاردىڭ كەسىرىنەن ۋنيۆەرسي­ت­ەتتەن قۋىلادى دا, گەرمانيادان بىراق شىعادى. گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پروفەسسور زاڭگەرلەردىڭ دارىستەرىن تىڭداپ, رەسەيگە قايتىپ ورالعان شاعىندا قويماي ءجۇرىپ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇقىقتار كانديداتى دارەجەسىندە ءتامامداپ شىعادى. 22-سىندە سوت لاۋازىمىنا قولى جەتىپ, 24 جاسىندا ادۆوكاتتىق قىزمەتكە ىلىگەدى. “اقىل مەن ار-وجداننىڭ سوتى بول” قورعاۋشى ساناتىندا جۇرگىزگەن العاشقى ىسىندە ورىس ادۆوكاتۋراسىنىڭ بولاشاق جارىق جۇلدىزى ساتسىزدىككە ۇشىرايدى. سوت ۇردىسىنە وزىندە جوق بولعاندىقتان بىرەۋدىڭ فراگىن كيىپ شىقسا دا بىرەۋدىڭ ويىمەن, بىرەۋدىڭ سوزىمەن ەمەس ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنەن تۋىنداعان پيعىلىمەن تاماشا دا قيسىندى دالەلدەر ايتقان بولاتىن. ول كىرشىكسىز تازا, ءادىل بولسا دا پروكۋروردىڭ ۇيعارىمى بويىن­شا سوتتىڭ شەشىمىن كەرىسىنشە جا­ساتۋعا ماجبۇرلەنەدى. دەسە دە “موسكوۆسكيە ۆەدوموستي” گازەتىندە بەرىلگەن جان-جاقتى ەسەپتە ونىڭ ەسىمى جاعىمدى جاعىنان ماسكەۋگە ايگىلى بولدى. ارادا ءبىراز كۇن وتكەندە زاچاتەۆسك شىركەۋىنىڭ ىرگەسىندە تۇرعان ونىڭ پاتەرىنە ەكى مىڭ رۋبلدىك ىسپەن شاعىمدالىپ ورىستىڭ الدەبىر شارۋا ادامى ەسىك قاقتى. پلەۆاكو بۇل ءىستى سوتتا تاپجىلتپاي ۇتىپ الدى. ول ءۇشىن ايتار­لىقتاي مول مولشەردە قالاماقىعا يە بولىپ, وزىنە مەنشىكتى فراك ساتىپ الۋعا قولى جەتتى. كوپ كۇتتىرمەي فەدور نيكيفوروۆيچكە ءارى ادەمى, ءارى قىمبات كۇيمە مىنگەن باي كىسى كەلىپ قولقا سالدى. سوت كەزىندەگى پلەۆاكونىڭ كورىكتەي كەۋدەسىنەن گۇرىلدەپ شىققان جۋان داۋىسى, بەينەلى دە تارتىمدى ءسوزى قاتىسۋشىلاردى باۋراپ الاتىن. ونىڭ دالەلدەرى تىڭداۋشى­لارىنىڭ ىشىندە كاسىپقوي سوتتارعا دا, ءبىلىمدى, ءبىلىمسىز جالپاق جۇرتقا دا, زاڭدىلىق ىسىنەن ونشا حابارى جوق جاندارعا دا – بارىنە بىردەي تۇسىنىكتى تۇردە ايتىلاتىن. ەشكىمدى قاجەتسىز سوزدەرمەن مەزى ەتپەي, ايتار ويىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلىمەن, قيسىندىلىعىمەن يلاندىراتىن. ول ۇزاق سويلەمەيتىن, الايدا ءسوزىنىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ جويقىندىعى باسقادا بولاتىن. ماسەلەن, ءارتىس ايەل بەفانيدى ءولتىردى دەگەن ايىپپەن جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن تەكسەرۋشى ورلوۆ دەگەننىڭ ءىسىن ساراپتاۋ نەبارى 15-20 مينوتكە سوزىلىپ, ول پلەۆا­كو­نىڭ سوزدەرىنىڭ ءبىرىنشى تومىندا 1,5 بەت قانا ورىن العان. ماسكەۋدىڭ سول وكرۋگتىك سوتى اياقتالار ساتىندە وعان قاتىسقان جۇرت ەڭىرەپ جىلاۋعا دەيىنگى كۇيگە تۇسكەن. ءتىپتى سۋديالاردىڭ, پروكۋروردىڭ, القا بيلەردىڭ وزدەرى دە كوزدەرىنە جاس العان كورىنەدى. سوندا پلەۆاكو قانىشەردىڭ قولىنان قازا تاپقان ءارتىستىڭ جەتىم قالعان ەكى بىردەي قارشاداي بالاسىنىڭ مۇددەلەرىن تاماشا قورعاپ شىققان. پلەۆاكو ءسوزىنىڭ الماستاي ءتىلىپ تۇسەر وتكىرلىگى جايلى سكوپين بانكى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ىسكە رەپورتەر رەتىندە قاتىسقان جازۋشى ا.پ.چەحوۆ تا ءوز جازبالارىندا ونى اتاپ كورسەتەدى. سوندا ورىستىڭ بولاشاقتاعى ۇلى جازۋشىسى ورىستىڭ بولاشاقتاعى ۇلى ادۆوكاتى تۋرالى 1884 جىلعى “پەتەربۋرگ گازەتىندە” بىلاي دەپ جازعان: “پلەۆاكو مىنبەرگە تاياپ كەلەدى, جارتى ءمينوت سوت وكىلدەرىنە تىكە قاراپ الدى دا ءسوزىن باستادى. ونىڭ ءسوزى بىرەگەي, مايدا, ىقىلاسپەن ايتىلادى... بەينەلى تەڭەۋلەر, تاماشا ويلار مەن وزگە دە جاعىمدى جايلار تىپتەن كوپتەن-كوپ... ءۇنى ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە شىم-شىمداپ ەنىپ بارادى... قانشا سويلەسە دە پلەۆاكونى ءاردايىم ىقىلاسپەن تىڭداي بەرۋگە بارسىڭ...” پلەۆاكونىڭ اتاق-داڭقى مەن كوپشىلىك قاۋىمعا كەڭىنەن تانىمال بولا تۇسۋىنە 1874 جىلعى موناحينيا ميتروفانيانىڭ (بۇرىنعى بارونەسسا پراسكوۆيا گريگورەۆنا روزەن – گەنەرال-اديۋتانت بارون روزەننىڭ قىزى) ءىسى كوپ اسەر ەتتى. ەكى اپتا بويى سوزىلعان بۇل پروتسەستى قاراۋ بارىسىندا وعان ماسكەۋدىڭ بيلىك باسىنداعىلار دا ارالاسىپ, سوتتىڭ ءادىل ۇكىم شىعارۋىنا كەدەرگى جاساپ باقتى. وسى تۇستا ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە تىكەلەي ىقپالى تيگەن مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتكەن ءجون. سوت وتپەستەن ءۇش جىل بۇرىن “سوۆرەمەننىە يزۆەستيا” گازەتىندە پلەۆاكو اتالعان سوتتاعى ايىپ­تالۋ­شىنىڭ ارەكەتتەرىن اشكەرەلەيتىن سيپاتتا ماقالا جاريالاتقان-دى. كەزىندە سول دۇنيە جارىق كورىسىمەن ادىلەت ءمينيسترى گراف ك.ي.پالەن پلەۆاكونى وزىنە شاقىرتىپ الىپ, بارونەسسانىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەي باستايدى. بىراق ءىستىڭ تۇبىندە ناسىرعا شابارىن اڭعارعان مينيستر فەدور نيكي­فورو­ۆيچتى قورقىتۋ امالىنا كوشىپ: “ميت­رو­فانيا پاتشا اعزامنىڭ قامقورلىعىنا الىنعان ادام”, – دەپ قوقان-لوقى جاسايدى. ء“سىزدىڭ بىربەتكەي قيقارلىعىڭىز, قاراعىم, ءوزىڭىزدىڭ مۇددەڭىزگە قارسى باعىتتالىپ تۇرعان جوق پا؟ – دەپ تە بوپسالايدى. “ادۆوكاتۋراداعى ءوز جاعدايىڭىزدى ويلاساڭىزشى”, – دەگەن “قامقورلىعىنا” وراي پلەۆاكو: “ادۆوكاتۋراسىز-اق ءومىر سۇرۋگە بولادى, ال اقيقاتسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس”, – دەپ جاۋاپ قاتادى. سوت پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقان كۇندەردىڭ بارلىعىنا قاسيەتتى سينودتىڭ نۇسقاۋىمەن ماسكەۋدىڭ شىركەۋلەرىنە ميتروفانيا ءىسىنىڭ وڭدى اياقتالۋىن تىلەگەن قۇدايعا سىيىنۋ شارالارى توقتاۋسىز ءوتىپ جاتادى. پلەۆاكو بولسا بالا كەزىنەن جاراتقانعا قالتقىسىز سەنەتىندىكتەن قاسيەتتى كىتاپتىڭ سوزىمەن موناحينيانى جازالاۋدىڭ امالىن ويلاستىرۋمەن بولادى. جەمقورلىققا, ارامدىققا, الداپ-ارباۋعا قارسى ونى ىستەدى دە. ول ونىڭ اتالمىش سوتتاعى ءتۇيىندى سوزىنەن كورىنەدى. “... ايتالىق, – دەيدى ادۆوكات, – جولاۋ­شى قاسيەتتى شىركەۋدىڭ بيىك قابىرعا­لارى­نىڭ بويىن جاعالاپ, ونىڭ التىن كرەستەرى­نەن كوز الماي قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ شوقىنىپ بارادى. ال شىركەۋدىڭ تاڭسارىدەن قوڭىراۋلاتقان ءۇنى ءوز قىزمەتكەرىن شوقى­نۋعا ەمەس, قىلمىستى ءىس جاساۋعا وياتىپ جاتقانداي. جاراتۋشى يەنىڭ ۇيىنە ەمەس – بيرجاعا سىلتەگەندەي. قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋشى پەندەلەردىڭ ورنىن الاياقتار باسقان. سىيىنۋدىڭ ورنىنا – جالعان قۇجاتتار جاساۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەر. يگى ىستەر مەن قايىرىمدىلىقتىڭ ورنىنا شىركەۋ قىزمەت­شىلەرىن الداۋ مەن جالعان كۋالىككە جۇرۋگە دايىنداۋ. سىزدەر قوعامنىڭ سەنىپ تاپسىرعان قابىرعالارىنان بيىك تۇرىڭىزدار; قىلمىستى ىستەرىڭىز كورىنبەيتىن بولسىن”, – دەپ استارلاپ ءسوي­لەدى كىنالىنىڭ ايىبىن بەتىنە باسىپ. ءسويتىپ پلەۆاكو ۇتىپ شىقتى. تاعى ءبىر مى­سال: 1880 جىلعى ەپيفان ۋەزىنىڭ ليۋتوۆيچي جانە 1905 جىلعى سەۆسك دەرەۆنيا­­لارىن­داعى پومە­ششيك مەكەن-جاي­لارىن تالقان­داعان شا­رۋا­لار­دىڭ ءۇستى­نەن ءجۇر­گىزىلگەن سوتتاردا فە­دور نيكي­فو­روۆيچ پاناسىز قال­عان بەي­باقتار­دى اس­قان ءمۇد­دەلىك­پەن قور­عاپ شى­عادى. ال ونىڭ ال­دىن­دا پلەۆاكو 1879 جىلدىڭ كوك­­تە­مىندە تۋلا گۋبەر­نيا­سىنداعى بوب­رينسكي دە­گەن گراف­تىڭ مە­كەن-جايىن وي­ران­داعان شارۋا­لار­دى تەگىن قورعاپ قانا قوي­ماي, جاۋاپ­قا تارتىل­عان 34 شا­رۋا­نى ءتۇ­گە­لى­مەن سوت پرو­­تسەسى ءوت­كەن ءۇش اپ­تا بويى ءوز قار­­جىسىمەن اسى­­راپ وتىر­عان. سوت بارى­سىن­داعى ونىڭ ءسوي­لەگەن ءسوز­دەرى­نىڭ قۋات­تى­لىعى مەن اسەر­لى­لىگى سون­داي, ءتىپتى ستەنو­گرافيستەر شە­شەن­نىڭ ايت­قاندارى قۇلاققا قۇرىش­تاي قۇيىلدى دەپ جازۋدى قاجەتسىز دەپ تاپقان. ادەتتە پلەۆاكو پرو­ۆين­تسيالاردا وتەتىن سوت پروتسەس­تەرىنە مىندەتتى تۇردە مامان ستەنوگرافيستى ەرتىپ جۇرەتىن. سوت بارىسىندا سويلەگەن ءسوزىن ءوزى مۇقيات قاراپ شىعىپ, تۇزەتكەننەن سوڭ باسپاعا جاريالاۋعا ءجى­بە­رەتىن. وسى رەتتە “نيۆا” جۋرنالىنىڭ اتاقتى قور­عاۋشىعا بەرگەن باعاسى نازار اۋدارارلىق. وقىپ كورەلىك: “بۇل جاراتىلىسىنان تازا ۇلتتىق تالانت يەسى بولىپ قالىپتاسقان ادام. ونىڭ سوزدەرى ءاردايىم بىرەگەي بولماسا دا ءوزىنىڭ قۋاتتى­لى­عىمەن تىڭداۋشىسىن ەرىكسىز باۋراپ الادى. ۇلكەن سوت پروتسەستەرىندە ونىڭ ءسوزىن تىڭداعانداردىڭ بارشاسى: سۋديالار دا, ادۆوكاتتار دا, ءتىپتى بۇقارا قاۋىمنىڭ ءوزى سيقىرلانىپ قالعانداي كۇيگە تۇسەدى. ال تىڭداماعاندار ول تۋرالى كوپتەگەن جاعىمدى اڭگىمەلەردى جۇرتشىلىقتان ەستۋدى قۇمارتادى. ويتكەنى, ول تۋرالى اڭگىمەلەردى پلەۆاكونىڭ اۋزىمەن قۋاتتى دا ۇلى رەسەيدىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي قابىلدانادى”. پلەۆاكونىڭ ومىربايانىنداعى ادۆوكات ەمەس, ناعىز ادام رەتىندەگى تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتىن اتاماسقا بولمايدى. ول اتاقتى فابريكانت ۆ.ۆ.دەميدوۆتىڭ زايىبى ماريا اندرەەۆنا ەكەۋىنىڭ اراسىندا اياق استىنان ورتتەي لاۋلاپ جونەلگەن جالىندى دا تەرەڭ سەزىمدى قارىم-قاتىناس ەدى. كۇيەۋىن تاستاپ كەتۋگە بەل بۋعان ماريا اندرەەۆنا نەكەلەرى بۇزىلماي-اق ماسكەۋگە قونىس اۋدارادى. فەدور نيكيفوروۆيچ كۇن قۇرعاتپاي وعان كەلىپ تۇرادى. نە كەرەك, بارلىعى شەشىلىپ قويىلسا دا پلەۆاكو ءجيى-ءجيى كۇرسىنە بەرۋىن قويمايدى. “ساعان نە بولعان؟” – دەگەن قالىڭ­­دىعىنىڭ سۇراعىنا ول: “مەن ءبىر قولايسىز جاعدايدا تۇرعان­دايمىن, سەن بولساڭ ەندى بايسىڭ, مەن بولسام يىعىمداعى باسىمنان باسقا ەشتەڭەم جوق. الايدا ول, اقىماق باس ەمەس”, – دەپ اعىنان جارىلىپتى. ماريا اندرەەۆنا ونى بىردەن تۇسىنەدى. ەش ويلانباستان اتاسى (ۆ.ۆ.دەميدوۆتىڭ اكەسى – م.م.) مۇرالىققا بەرۋگە ۇيعارعان قۇنى 2,5 ملن. رۋبلدىك قازىنادان باس تارتاتىندىعى تۋرالى سوتقا ءوتىنىش تۇسىرەدى. قويشى, كەيىپكەرىمىز اقىرى فابريكانتتىڭ ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بەس بالاسى بار بۇرىنعى ايەلىنە ۇيلەنىپ الادى. اتاعى ماسكەۋدەن تىسقارى جەرلەرگە جايىلا باستاعان ادۆوكاتتىڭ “اقىماق” ەمەس باسى جۇباي­لاردىڭ ومىرلەرىن ساتتىلىك پەن توقشىلىقتا وتكىزۋگە جول اشادى. ساياساتپەن اينالىسامىن دەپ... ف.ن.پلەۆاكو قايتىس بولعاننان سوڭ وعان بايلانىستى تۇسىنىكسىز جايلار ورىن العاندىعى بەلگىلى. بۇكىل رەسەيگە اتاعى جايىلعانىمەن, ونىڭ كەدەيلەردى قىزعىشتاي قورعاپ, اقيقات پەن زاڭدىلىقتى جاقتاعانى ءۇشىن جوعارعى لاۋازىمدىق توپتاعىلار جاقتىرا قويمايدى. ول 1905 جىلدىڭ 17 قازانىنداعى پاتشا مانيفەسىنە سەنگەن­دىكتەن 1907 جىلى وكتيابريستەر پارتياسىنان ءىىى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى بولۋعا كەلىسەدى. سول ءۇشىن رەۆوليۋتسيالىق توپتار وعان رەاكتسيونەر دەگەن ايدار تاقتى. الايدا, كوپ ۇزاماي تاۆريا سارايىندا سولشىل­داردىڭ قولپاشتاپ قوشە­مەتتەۋىمەن پلەۆاكونىڭ سامودەرجاۆيەنى ايىپتاعان جالىندى سوزدەرى ەستىلدى. “اشىققان جانە قورلانعان اعايىن­داردىڭ ەڭبەگىمەن, – دەدى ول, – قايتا ءور­لەگەن رەسەي جايلى اڭگىمەلەردى نەم­قۇراي­لى تىڭداعان جوعارىداعىلاردى بايلىق پەن مەشكەيلىك جايلاۋدا. بوس­تان­­دىق تۋرالى اندەردى, جاڭارعان رەسەي­دەگى قۇقىق پەن بوستاندىق ساراي­لارىن سالۋ تاريحى­مەن اۋىستىرايىق” – دەگەن جالىندى سوزدەرى ەڭبەكشى بۇقاراعا ارنالدى. وسى ءسوزى ءۇشىن ونى سولشىل باسى­لىمدار ماقتاي جونەلسە, وڭشىلار مەن قاراجۇزدىكتەر بالاعاتتاۋ تاسقىنىنىڭ استىنا الدى. ءسويتىپ ول ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالدى. 1917 جىلدان كەيىن ف.ن.پلەۆاكونى ۇمىتا باستادى دەگەنگە ەش تاڭدانۋدىڭ رەتى جوق بولسا, وتكەندەگى ادۆوكاتتىق ىستەر تىزىمدەرىنەن ونىڭ ەسىمىنىڭ تۇسپە­گەندىگىن كورەمىز. وعان ۆ.ي.لەنيننىڭ “جەككورى­نىش­تى ورگيدى دايىنداۋ” دەگەن ماقالاسىندا ف.ن.پلەۆاكو جايلى جاعىمسىز پىكىردىڭ تەوريالىق نەگىز بولعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماقالا­دا اتاپ كورسەتىلگەندەي, وكتيابريستەر ماسكەۋ كەڭەسىندە 17 قازان وداعى فراك­تسياسىنىڭ باعدارلاماسى جوباسىن دايىنداسا, ولاردىڭ شەشەنى پلەۆاكو مىرزا ماسكەۋدەگى بانكەتتە ورىس ليبەرال-كونستيتۋتسيالىق پارتياسىنىڭ تۋىن كوتەرەدى. بۇل باعدارلاما ەندى كونتررەۆوليۋتسيالىق دەپ تانىلادى. وسىدان كەيىن ف.ن.پلەۆاكونىڭ كىم ەكەندىگى ۇعىنىقتى. 1908 جىلى قايتىس بولعان كەزدە ماسكەۋ شىركەۋلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ جانىنان ورىن تيگەن ف.ن.پلەۆاكونىڭ مۇردەسى 1929 جىلى ۆاگانكوۆ زيراتىنا قايتا­دان جەرلەنەدى. قازىر ورىس ادۆوكاتۋرا­سىنىڭ اتاسىنىڭ بەيىتىندە ونىڭ ايەلى ماريا انرەەۆنا جانە بالالارى – تۇتاسىمەن ءبىر اۋلەتتىڭ زيراتتارى جاتىر. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن “بيزنەس-ادۆوكات” گازەتىندە ف.ن.پلە­ۆاكونىڭ شوبەرەسى ناتاليا سەرگەەۆنا پلەۆاكو مەن جيەنشارى مارينا سەرگەەۆنا مارتىنوۆا داڭقتى اتا­لارىنا زامانىنا لايىقتى ساۋلەتتى ەسكەرتكىش ورناتاتىن­­دىقتارى جايلى ماقالا جاريالاپ, بۇل يگى ىستەرىن جۇزەگە اسىردى دا. ەسكەرت­كىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا وراي جينالعان قاۋىم الەم ادۆوكاتۋراسىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ءىرى تۇلعانىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, تاعزىم ەتتى. اتاقتى ادۆوكاتتىڭ زيراتىنا جاڭا ەسكەرتكىشتىڭ قويىلۋىنىڭ قوعامدىق ۇلكەن ءمانى بار. شىنىن ايتار بولساق, كەڭەس داۋىرىندە دە سوت قورعاۋشىسىنىڭ قىزمەتى ايتارلىقتاي ەسكەرىلمەگەنى كوپشىلىككە ايان. ف.ن.پلەۆاكونى دا, ونىڭ ارىپتەستەرى – ورىس ادۆوكاتۋرا­سىنىڭ العاشقى لەگىنە جاتاتىن ۆ.د.سپا­سو­ۆيچتى, ا.ي.ۋرۋسوۆتى, ن.پ.كارابچەۆ­سكيدى, س.ا.اندەەۆسكيدى جانە باسقا­لارىن دا ۇمىتا باستاعانداي ەدى. الايدا, وتكەن عاسىردىڭ 50-جىل­دارىنداعى قىسقا مەرزىمدىك “جىلىمىق” كەزەڭىنىڭ كەلۋى مۇڭ ەكەن الەكساندر ۆولسكيدىڭ رەداكتسيالىق جەتەكشىلىگىمەن “بەلگىلى ورىس زاڭگەرلەرىنىڭ سوتتاعى سوزدەرى” دەگەن جيناق جارىققا شىعىپ, وندا ف.ن.پلەۆاكونىڭ ەڭبەكتەرى ەنگىزىلگەن­دىگىنىڭ كۋاگەرى بولدىق. 1963 جىلى “وگونەك” جۋرنالىندا جاريالانعان لەۆ شەينيننىڭ “باسەكە” دەگەن اڭگى­مەسىندە فەدور نيكيفوروۆيچتىڭ ءدىن قىز­مەتكەرى كۋدرياۆتسەۆتى قورعاعاندىعى جايلى ايتىلادى. اڭگىمە ۆولسكي جانە شەي­نين سياقتى ەكى اۆتوردىڭ ف.ن.پلەۆا­­كونىڭ تۇلعا رەتىندە ءرولى تۋرالى ۇزاققا سوزىلعان ايتىستى تۋعىزادى. العاشقىسى پلەۆاكونى ورىس ادۆوكاتۋراسىنىڭ ۇزدىك شەشەنى تۇرعىسىندا تانۋ كەرەك دەسە, سوڭعىسى جوعارىدا ءسوز بولعان ۆ.ي.لە­نين­­نىڭ ماقالاسىنداعى ويلاردى جەلەۋ ەتىپ ونىڭ اتاعىن اسقاقتاتا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن قورىتىندى جاسايدى. دەسەك تە, ايتىستىڭ امبە قورى­تىندىسىنداي, امبە تورەلىگىن جاساعان­داي وي تۋعىزعان الەكساندر ۆولسكيدىڭ تومەندەگىدەي كو­رە­گەندىك سوزدەرىن كەلتىرۋدى ءجون سانادىق. “جىلدار وتەر. ونداعان, جۇزدەگەن جىلدار. ۋاقىت ب ۇلىڭعىرىنا اينالعان فەدور نيكي­فوروۆيچتىڭ ءداۋىرى ايقىندالا, جارقىراي ءتۇسىپ, جاقىن­داعانداي بولار. قيسىن­سىزداي كورىنسە دە ايتايىن, ول ءبىزدىڭ زامانداسىمىزداي بولادى. جۇزدە­گەن جىلداردان سوڭ ونىڭ ەسىمى كۇشتى ەستىلەرى داۋسىز. كەلەر ۇرپاق سوتتىڭ ۇلى شەشە­نى, جاندى ءسوزدىڭ كەمەڭگەرى جايلى ءسوز تالاستىرمايتىن بولادى. پلەۆا­كونىڭ “وكتيابريستەرگە” جاتقاندى­عىن ۇمىتىپ, ونىڭ مەرەيتويلى كۇندەرى ەسكە الىنارى ءسوزسىز. سوندا ول تۋرالى كەڭىنەن, باتى­لى­راق, پاراسات­تىلىقپەن ايتىپ, جازا باستايدى”. زاڭدىلىقتى ساقتاۋ سالاسىنداعى سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن رەسەي فەدەراتسيا­سىنىڭ باس ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى بۇگىن­گى تاڭدا ف.ن.پلەۆاكو اتىنداعى ادۆو­كاتۋرا اكادەمياسى بولىپ مارتە­بەلەندى. رەسەي ادۆوكاتتارىنىڭ گيل­دياسى باسقا ادۆوكاتتىق بىرلەستىكتەردىڭ قول­داۋىمەن ف.ن.پلەۆاكو اتىنداعى التىن مەدال شىعاردى. جىل سايىن تەڭدەسى جوق دۋالى اۋىزدى زاڭگەر ف.ن.پلەۆاكونىڭ تۋعان كۇنىنە وراي ادۆوكاتتار قاۋىمداس­تى­عىنىڭ وسى ەڭ جوعارعى بەلگىسىمەن مارا­پاتتاۋ ءراسىمىن وتكىزۋ ارقىلى رەسەيدىڭ ۇلى ادۆوكاتى­نىڭ جانە سوت شەشەنىنىڭ ارداقتى ەسىمى­نە قۇرمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. قازاقتىڭ جيەنى فەدور نيكيفوروۆيچ پلەۆا­كونىڭ بار ءومىرى ادامگەر­شىلىكتىڭ, يگىلىكتىڭ, ادامي تازارۋدىڭ, ادامعا دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا باعىت­تالعاندىعىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇمىتۋى مۇمكىن ەمەس. مارات ماعزۇموۆ, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. وسكەمەن.