بۇل زاڭنان كاسىپكەرلەردىڭ كۇتەرى كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – ء«اسيا» جىلىجاي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى, كاسىپكەر پولاتبەك جولانوۆ. ول دا وزگەلەر سەكىلدى ەندى كاسىبىن كەدەرگىسىز دوڭگەلەتۋدە كەزدەسەتىن تالاي كەمشىلىكتەر مەن قولبايلاۋلار جويىلاتىنىنا سەنىمدى.
پولاتبەك جولانوۆ بۇگىندە بيزنەسىنىڭ وركەندەپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ول وسى شاعىن بيزنەسپەن اينالىسقان جىلدار ىشىندە تەك وتباسىن, تۋما-تۋىسقاندارىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, 50 شاقتى ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, ايلىعىن ۋاقتىلى بەرىپ, قازىناعا سالىعىن تولىعىمەن اۋدارىپ كەلەدى. كاسىبىن دوڭگەلەتكەن سوڭ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشىن ەسكەرىپ, سۋ جاڭا مەشىت تۇرعىزىپ بەردى. ودان كەيىن جول سالدى. مەكتەپكە, بالاباقشاعا كومەگىن تيگىزدى. ايتا بەرسە مۇنىڭ ءبارى قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. بىراق پولاتبەك بيزنەسىنىڭ وركەندەۋى ەلدىڭ ارقاسىندا ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان ارمان ەسىمدى ەكى كوزى كورمەي قالعان جاس بالانىڭ شەتەلگە بارىپ, كوزىنە وتا جاساتۋ شىعىندارىن تولىق كوتەرىپ الدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ بولاشاق باعباندار مەن بيولوگتاردى ناقتى تاجىريبە جۇزىندە بىلىمدەرىن ارتتىرۋى ءۇشىن جىلىجايلارىن تاجىريبەلىك ساباقتار وتكىزۋگە دە ۇسىنىپ وتىر. ءيا, ايتا بەرسە كاسىپكەر رەتىندە شاپاعاتىن كورىپ جاتقاندار از ەمەس.
پولاتبەك جولانوۆ استاناعا العاش كەلگەن جىلدارى قيار مەن قىزاناقتىڭ باعاسى شارىقتاپ تۇرعانىن ايتادى. سول كەزدە ونىڭ بازارداعى كۇنى اسا كوتەرىلىپ كەتكەن ەكەن. ارينە, استانا تۇرعىنى رەتىندە ونى بۇل ماسەلە الاڭداتپاي قويمادى. ەلباسى سارىارقا توسىندە اسەم قالا تۇرعىزىپ بەردى. سوعان وراي قايتكەندە بۇل قالادا كوكونىس ءتۇرىن كوبەيتۋگە ءارى حالىققا باعاسىن قولجەتىمدى ەتۋگە بولادى دەپ ويلادى. شەشىمىن تەز تاپتى. بىراق ويىن جۇزەگە اسىرۋ ءوزى جوسپارلاعانداي بولمادى. ناعىز قيىندىقتار ءتىزىلىپ الدىنان شىقتى. بىرىنەن وتسە, كەلەسى ءبىر كەدەرگىگە تاپ بولدى. اقىرى قالانىڭ شىعىس جاعىنان جىلىجايعا ارناپ جەر الدى. الدى دەگەن اتى عانا ەدى, ول جەر نەگىزىنەن بۇرىنعى قوقىس توگەتىن الاڭ بولاتىن. كوپ جىل بويى توگىلگەن قوقىس پەن قالدىقتار توپىراققا باتىپ, ءسىڭىپ كەتكەن. تاپ بۇل كۇيىندە بۇل جەردە جەۋگە جارامدى تازا كوكونىس وسىرەم دەۋ بەكەرشىلىك ەدى. ال ونى قوقىستان, قالدىقتان تۇبەگەيلى تازارتۋ ءۇشىن القاپتىڭ بەتكى قاباتىن تۇتاسىمەن كۇرەپ تاستاۋ قاجەت. ونىڭ ورنىنا قۇنارلى توپىراق توگىلۋى ءتيىس. الىنباس قامالداي كورىنسە دە, «كوز قورقاق, قول باتىر» دەگەندەي, جۇمىستىڭ ءبارىن ءوزى اتقارىپ شىقتى.
تازارتىلعان جەرگە قالانىڭ قۇرىلىس ورىندارىنان شىققان توپىراقتى جۇرگىزۋشىلەردى جالداپ توككىزدى. ويتكەنى دالادان توپىراق قازىپ اكەلۋ تابيعاتقا زالال كەلتىرۋمەن بىردەي. ءسويتىپ شامامەن كاماز كولىگىمەن 2 مىڭعا جۋىق كولىك بوس توپىراق جەتكىزىپتى. وسىلايشا بۇل قيىنشىلىقتى دا ەڭسەرىپ شىقتى.
جەردىڭ بابىن كەلتىرگەن سوڭ جوسپارلانعان جىلىجاي اتىنا ساي بولۋى ءۇشىن بىلىكتى ماماندار ىزدەدى. سويتسە, بۇل شارۋانىڭ جاي-جاپسارىن, ءجونىن بىلەتىن ادام از ەكەن. ءبارىنىڭ ايتاتىنى: «بۇل جاقتىڭ اۋا رايىنا جىلىجاي جارامايدى». ال جىلىجاي قۇرىلىسىنىڭ جابدىقتارى رەسەيدە شىعارىلادى ەكەن. سىرتقى قۇرىلىسى مەن ىشكى تەحنولوگياسىنىڭ بار جابدىعىن ساتىپ اكەپ, ونى ارنايى مامانداردى شاقىرتىپ قۇرعىزدى. بۇل باعىتتا دا ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولدى. العاشقى جىلىجايدى قۇرىپ بەرەمىز دەگەن فيرمانىڭ ادامدارى 20 ملن تەڭگەسىن الىپ, ارتىنشا ءىزىم-قايىم جوعالدى. ارىزدانعانىمەن الاياقتار تاپتىرمادى. ايتسە دە, بۇل قيىنشىلىقتاردى دا ەڭسەردى. ارينە, ءبىر جىلىجاي ەمەس, بىرنەشە جىلىجايدى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تۇرعىزدى. بىراق بىردە-بىرەۋىنە سۋ تارتىلمادى. ءتيىستى ورىندارعا بارعانىمەن سۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپادى. ناقتىسىن ايتقاندا, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردەن وتە المادى. الايدا قول قۋسىرىپ وتىرمادى. سۋدى تاسىپ اكەپ, جىلىجايلاردى سۋارۋعا كوشەدى. ءار ماشيناسى 6 مىڭ تەڭگە. ەڭبەگى جەمىسىن بەرسە, شىققان شىعىندى اقتارمىن دەپ سەندى. اقىرى ۇزاق جىلعى ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن تاتتى. جارىقتىق, قىزاناق پەن قيار كاسىپكەردىڭ ايالى الاقانىنىڭ جىلى شۋاعىن سەزىنگەندەي قاۋلاپ شىقتى, قىرۋار ءونىم بەردى. ەندى مۇنى ساتىپ, ءبىراز ادامدى تازا كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتەمىن ءارى پايداسىن كورەمىن عوي دەپ ويلايدى.
بىراق... ءيا, بىراق پولاتبەكتىڭ كورەر «قىزىعى» ءالى الدا ەكەن. «ماسەلەن, كەز كەلگەن ادام ءوسىرىپ شىعارعان ءونىمىن جيىپ-تەرىپ بازارعا الىپ كەلسىن دەلىك. ونىڭ بۇل ءونىمى 20-30 كيلو ەمەس, بىرنەشە توننا بولۋى مۇمكىن. امال نەشىك, ول ونى بازارعا وتكىزە المايدى. وزدىگىنەن ساتا دا المايدى. «كەز كەلگەن بازاردا دەلدال بولادى. ونى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى, مەن تەلەديداردان دا ايتىپ ءجۇرمىن. ەگەر دەلدالمەن كەلىسىپ, ايتقانىنا كونسەڭىز, تابان استىندا بار ءونىمىڭىزدى وتكىزىپ كەتەسىز. ال وعان كونبەسەڭىز, بازارعا دا وتكىزە الماي, ساتا دا الماي توننا-توننا قىزاناق پەن قيارىڭىزدى ءشىرىتىپ, سوسىن قايتا الىپ قايتاسىز. مىنە, بۇل بۇگىنگىنىڭ اششى شىندىعى», دەيدى پ.جولانوۆ. امال جوق, پولاتبەك دەلدالداردىڭ ايتقانىنا كونگەن. «بۇل قالاي؟!» دەپ ايقايلاسا دا, ەشكىم جان داۋىسىن ەستىگەن ەمەس. «كاسىپكەر سوڭعى كۇشىن سارقىپ ءونىمىن حالىققا ءوز باعاسىنا ساتۋ ءۇشىن جەتكىزەدى, ال اراداعى دەلدال وعان ۇستەمە اقى قوسىپ, جۇرتتىڭ قالتاسىن قاعادى. وسىلايشا شارىقتاعان باعا شارىقتاي بەرەدى» دەيدى ول.
وسى قيىندىقتاردى كورسە دە پولاتبەك نالي قويمادى. ايانباي تەر توگىپ, ادال جۇمىس ىستەي بىلسە ەڭبەكتىڭ زەينەتىن كورەتىنىنە كوز جەتكىزدى. كاسىبىن جانداندىرا بەردى. اقىرى جىلىجايلار سانىن جيىرماعا جۋىقتاتتى. بىراق قانشا جەردەن تالپىنعانىمەن مەملەكەتتەن جاردەم قارجى الا المادى. مىنە, بىرنەشە جىلدان بەرى بيزنەسمەن اتانىپ, استانا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن تازا دا ساپالى قيار, قىزاناقپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتسا دا جاردەم قارجى بۇيىرماي قويدى. مۇنى ول, كاسىپكەرلەردىڭ وركەندەۋىنە جاعداي جاساۋ قاجەت دەگەن ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماۋىنىڭ كورىنىسى دەيدى.
قازىرگى كۇنى پولاتبەك جىلىجايلارعا قاجەتتى جابدىقتاردى شىعارۋمەن دە اينالىسادى. ءتىپتى جىلىجاي اشامىن دەگەندەرگە جول كورسەتىپ, ونى قۇرىپ, سالىپ, دايىنداپ بەرەدى ەكەن. ءوزى جىلىجايلارىنان كۇنىنە ءبىر توننادان استام ءونىم الادى.
قانداي قيىندىق تۋىنداسا دا پولاتبەك كاسىبىن جانداندىرا بەرمەك. وسى ماقساتپەن قازىر حالىقارالىق اۆتوكولىك جولى بويىندا جولاۋشىلار ايالدايتىن, ولارعا جان-جاقتى ساپالى قىزمەت كورسەتەتىن, تۋريستەرگە جاتىپ دەمالاتىن ۇلكەن دەمالىس ورنىن اشپاقشى. وندا كولىكتەرگە تالاپقا ساي سەرۆيس جاسالادى. بۇل دەمالىس ورنى حالىقارالىق جولدان 19 مەتر جەردە ەكەن. جوبالاۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعان. وسى جوبالاۋ قۇجاتىنا ساي ەندى دەمالىس ايماعىنا حالىقارالىق جولدان كىرەتىن, شىعاتىن اينالما جولداردى «قازاۆتوجول» ۇك»اق ىستەپ بەرۋگە ءتيىس. الايدا, قانشا حات جازعانىمەن كومپانيانىڭ باسقارما توراعاسى ەرمەك قيزاتوۆتىڭ قابىلداۋىنا كىرە الماپتى. بارلىق جۇمىس وسى ماسەلەگە بايلانىستى توقتاپ تۇر. «كىرىس جانە شىعىس جولى جاسالسا, قالعان جۇمىس سوعان بايلانىستى جالعاسادى», دەيدى ول. سوندا ول تاعى 200-گە تارتا ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرمەك. الايدا بۇل تالابى دا تاسقا سوعىلىپ تۇر.
ارينە, ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى جاپپاي دامىتۋ مەملەكەت ەكونوميكاسىنا جان بەرەتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات فورمۋلاسىن ۇستاناتىنى بەكەر ەمەس. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ دامۋى دا ايقىندالا تۇسەدى. سوندىقتان ەلباسى ارقاشاندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ باستى ماقساتى – بيزنەستى رەتتەۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرە ءتۇسۋ. زاڭ اياسىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن شامامەن 30 پروتسەنتكە قىسقارتۋ كوزدەلىپ وتىر. تابيعي مونوپوليالار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور تاراپىنان كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر رەتتەلەدى. وندا بيزنەس شىعىندارىن جاپپاي تومەندەتۋ شارالارى قاراستىرىلعان جانە باسەكەگە كەدەرگى كەلتىرەتىن نورمالار الىنىپ تاستالعان. وسى زاڭ ارقىلى 14 كودەكس پەن 109 زاڭعا شامامەن 1 مىڭعا جۋىق وزگەرىس ەنگىزىلدى. وسى وزگەرىستەردىڭ ءبارىنىڭ دىتتەگەن ماقساتى – بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن مەيلىنشە قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋ. ەندەشە پولاتبەك جولانوۆ سەكىلدى كاسىپكەرلەردىڭ دە كاسىپتەرىن كەدەرگىسىز جالعاستىرارى ءسوزسىز.
ابدۋلماحمۋت پوشاتاەۆ
