الەم جۇرتىن الاڭداتقان اۋعان ماسەلەسى

ەقىۇ پا-نىڭ قىسقى ماجىلىسىندە نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان قازاقستان پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسىنىڭ ەقىۇ پا قىسقى ماجىلىسىنە قاتىسقان ەكىنشى جۇمىس كۇنى كەشە تاڭەرتەڭ دەموكراتيا, ادام قۇقى جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى ءۇشىنشى جالپى كوميتەتتىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋدان باستالدى. بۇل وتىرىس تا “حوفبۋرگ” سا­راي­ىندا ءوتتى. قازاقستان جاعىنان ونىڭ جۇمىسىنا اتالعان كوميتەت ءمۇ­شە­لەرى سەنات دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆ پەن ءماجىلىس دەپۋتاتى سۆەتلانا بىچ­كوۆا قاتىستى. دەلەگاتسيانىڭ قا­سىم-جومارت توقاەۆ باستاعان قال­عان مۇشەلەرى بۇل ۋاقىتتا بەلۆەدەر سارايىنا ەكسكۋرسيا جاسادى. كوميتەت وتىرىسىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ولاردىڭ شەشىلۋى ءىس باسىنداعى توراعاعا بايلانىستى ەكەندىگى ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە قىرعىزستان وكىلى ر.وتۋنباەۆا ايماقتا ادام ساۋدا­سى­نىڭ ءالى دە ورىن الىپ وتىر­عانىن جانە وسىنداي ماسەلەنى شەشۋگە ءىس باسىنداعى توراعا ۇيىم بەدەلىن پايدالانار دەگەن ۇمىتتە ەكەنىن جەتكىزدى. وتىرىستا سونداي-اق, ەقىۇ پا-نىڭ وسلو قالا­سىندا بولاتىن وتىرىسىنا دايىن­دىق جانە وندا كوتەرىلەتىن ماسە­لەلەر جايى دا ءسوز ەتىلدى. تۇسكە جاقىن نويەرزاال اۋدي­تورياسىندا اۋعانستاننىڭ جاع­داي­ىنا ارنالعان ارناۋلى پىكىرتالاس باستالدى. وندا قازاقستان پار­لا­مەن­تى سەناتىنىڭ توراعاسى, ەقىۇ پا ۆيتسە-پرەزيدەنتى قا­سىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سويلەدى. اۋعان ماسەلەسى بۇگىنگى كۇنگى حا­لىق­ارالىق قاتىناستاردىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەڭ وزەكتى ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى, دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە ق.توقاەۆ. الەمنىڭ ۇلكەن بولىگىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ورنىعۋى سوعان قاراپ تۇر دەسەك, ارتىق ايتقانداي ەمەس. سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازياداعى مەم­لە­كەتتەر ءۇشىن دە اۋعان ماسەلەسى با­رىن­شا وزەكتى بولىپ تابىلادى. الەم­دىك قوعامداستىقتىڭ ۇجىمداسا كۇش سالۋىنا قاراماستان, بۇل پروبلەما ءالى كۇنگە شەشىمىن تابار ەمەس. كەرىسىنشە, بۇل ەل الەمدەگى اسا ءىرى ەسىرتكى بازاسى بولىپ قالا بەرۋدە, سونىمەن قاتار, ونداعى تۇراقسىزدىقتىڭ سالدارىنان ەسىرت­كى تاسىمالى, ەكسترەميزم, تەر­روريزم سياقتى قاتەرلەرمەن جالعاسىپ جاتاتىن زاڭسىز ميگرا­تسيا دا كۇننەن-كۇنگە ءورشي تۇسۋدە. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كەلەسى كەزەكتە اۋعان جاستارىنىڭ سوڭعى 30 جىل بويى كالاشني­كوۆ­تىڭ اۆتوماتىنان باسقا تۇك تە ۇستا­ماي, ۇنەمى سوعىس جاعدايىندا ءوسىپ كەلە جاتقانىن, ال ەسىرتكى ءوسى­رۋ­مەن اينالىسۋ بۇل ەل تۇرعىن­دارى­نىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى ەكەنىن ايتتى. سونىڭ سالدارىنان اۋعان­ستانداعى اپيىننىڭ قورى بۇگىن 10 تونناعا جەتىپ وتىر, بۇل الەمدەگى بارلىق اپيىننىڭ 93 پايىزىن قۇرايدى. قازاقستان اۋعانستانداعى حا­لىق­ارالىق كواليتسيانىڭ اسكەري وپەراتسيالارىنا ءاۋ باستان-اق كومەك قولىن ۇسىنىپ, اقش-تىڭ سوعىس جۇكتەرىن تاسىمالداۋىنا ءوزى­نىڭ اۋە كەڭىستىگىن اشقان بو­لاتىن. بىلتىر­عى جەلتوقساندا جەرۇستى جۇكتەرىنىڭ ترانزيتىنە دە مۇمكىنشىلىك تۋدى­رىل­دى. سونداي-اق, ءتورت وفيتسەر كابۋلداعى حالىق­ارالىق اسكەري كۇشتەردىڭ شتابىنا قىزمەتكە جىبەرىلگەلى وتىر. وسى­نىڭ ءوزى جاھاندانۋ جاعدايىندا ءتۇرلى قاۋىپتەردىڭ ەۋروپالىق نە­مەسە ازيالىق دەپ بولىنبەي, ورتاق قاتەر تۋدىراتىنىن, وسىنداي پروبلەما­لار­دىڭ جالپىعا بىردەي ەكەنىن ۇق­قان­نان جاسالىپ وتىرعان شارالار. ارينە, اۋعانستان ەقىۇ-نىڭ گەوگرافيالىق جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنا ەنبەيدى, بىراق بۇل ەلدىڭ گەوساياسي جاعدايى بارلىق ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋدەگى نەگىزگى فاكتور بولىپ تا­بىلادى. سوندىقتان دا قازاق­ستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەنىن پايدالانىپ, اۋعانستان ماسەلەسىن رەتتەۋدى ۇيىمنىڭ نەگىزگى باسىم­دىقتارىنىڭ ءبىرى ەتىپ وتىر. ودان ءارى ق.توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ 2010 جىلى استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باس­تاماسىنىڭ ءوزى دە وسى اۋعان پروب­لەماسىن رەتتەۋدىڭ وزەكتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. بۇل پروبلەماتيكا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا الماتىدا بولاتىن “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” اتتى ترانسازيالىق فورۋمىنىڭ دا كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن. الەمدىك قوعامداستىق اۋعان پروبلەماسىن شەشۋدە ميليتاريستىك ەمەس باعدار ۇستاپ, ونى ەكونوميكالىق تۇرعى­دان قولداۋى ءتيىمدى بولماق. گۋ­ما­نيتارلىق باستامالار مەن اۋعان­دىقتاردىڭ بەيبىت ومىرگە كەلۋىنە ىقپال ەتەتىن ەكونوميكالىق كو­مەك­تەرگە بۇل ەل اسا ءزارۋ. وسى رەت­تە لوندوننىڭ قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن بىرتە-بىرتە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا بەرۋ تۋرالى جاڭا ستراتەگياسى دا قولداۋعا لايىق. وسى قاتاردا قازاقستاننىڭ اۋعانستاننىڭ بەيبىت جولعا بۇ­رى­لۋىنا, ەكونوميكاسىنىڭ قالىپقا تۇسۋىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى تۋرالى دا اتاپ كورسەتىلدى. ءبىزدىڭ ەل, دەدى بۇل ورايدا قازاق­ستان دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى, اۋعان­دىق فەرمەرلەرگە تۇقىم, مي­نەرالدىق تىڭايتقىشتار, اۋىل شارۋاشىلىعى جابدىقتارى جانە ت.ب. بەرۋگە ءازىر. ورتالىق ازيا ايماعىنداعى بەيبىتشىلىكتىڭ ساق­تالۋى, سايىپ كەلگەندە, اۋعانستان­دى قالپىنا كەلتىرۋدەگى ۇمتىلىس­تىڭ ناتيجەلىلىگىنە تىكەلەي بايلا­نىستى. قازاقستاننىڭ بۇل ىسكە كوپتەگەن ەلدەردى تارتقىسى كەلىپ وتىرعان سەبەبى دە وسى. ق.توقاەۆ قازاقستان ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىمەن “ورتالىق ازيا — اۋ­عانستان” اتتى ۇنقاتىسۋدى جا­ريا­لاۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراستى­رىپ جاتقانىن دا ايتىپ ءوتتى. بۇل ەلدە تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدىڭ ءبىر جولى – ونى اوسشك سياقتى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ قۇرى­لىمدارىنىڭ جۇمىسىنا تارتۋ. سونىڭ ىشىندە كابۋل ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن جاڭا قاۋىپ­تەرگە قارسى كۇرەستەگى سەنىم شارا­لارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇيلەس­تىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولار ەدى. سون­داي-اق, ونى شىۇ مەن ۇقشۇ شەڭبەرىندەگى جۇمىستارعا تارتۋ دا اسا قاجەت. ال لوندون كونفەرەن­تسيا­سىندا شىۇ-نىڭ اۋعانستان­داعى تەرروريزمگە, ەسىرتكىنىڭ زاڭ­سىز اينالىمىنا جانە ۇيىمداس­قان قىلمىسقا قارسى كۇرەستەگى ءىس-ارەكەت جوسپارى وڭ باعالاندى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ەقىۇ-داعى ارىپتەستەرىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ اۋعانستاندى قال­پى­نا كەلتىرۋ شارالارىنا قاتى­سۋعا دايىن ەكەنىن جاريا ەتتى. سو­نى­مەن قاتار, قازاقستان ەقىۇ شەڭبەرىندە شەكارالىق قاۋىپسىز­دىكتى ساقتاۋ, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستان اراسىنداعى شەكا­رانى باسقارۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار ات­قارۋعا ءازىر ەكەنىن مالىمدەدى. ءبۇ­گىندە اۋعان حالقى دەموكراتيالىق, ومىرشەڭ قوعام قۇرۋدىڭ تاريحي ساتىندە تۇر. ءبىز تەك وعان كومەك قو­لىن سوزۋىمىز كەرەك. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە قازاقستان ۇيىمنىڭ بارلىق الەۋە­تىن وسى ىسكە جۇمىلدىرۋعا تى­رىسادى. مەن بەدەلدى جانە ىقپالدى ساياساتكەرلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ پا مۇشەلەرىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇشىن وسى پروبلەمانى شەشۋگە ۇيىمداستىرا الادى دەپ سەنەمىن. تۇستەن كەيىن قىسقى ءماجىلىستىڭ جابىلۋىنا ارنالعان وتىرىس بولدى. وندا ەقىۇ باس حاتشىسى م.دە بريشامبو سويلەپ, سۇراق­تار­عا جاۋاپ بەردى. ودان ءارى ەقىۇ پا-نىڭ گەندەرلىك ماسەلەلەر ءجو­نىندەگى ارناۋلى وكىلى ت.تينگسگارد حانىم سويلەدى. ونىڭ بايانداما­سى­نا وراي دا كوپتەگەن سۇراقتار قوي­ىلدى. كەلەسى بولىپ وزدەرىندەگى وتىرىستار تۋرالى, ولاردا كوتە­رىل­گەن ماسەلەلەر تۋرالى كوميتەت­تەر­دىڭ توراعالارى كەزەكپەن بايانداپ شىقتى. ءماجىلىستىڭ جابىلۋىندا ەقىۇ پا پرەزيدەنتى ج.سوارەش ءسوز سويلەپ, قاتىسۋشىلارعا بەل­سەن­دى جۇمىستارى ءۇشىن العىسىن ءبىل­دىردى. قازاقستاندىق توراعالىق­تىڭ بۇگىنگە دەيىنگى ارەكەتتەرىن جوعارى باعالاپ, ونىڭ وسى باع­داردا جالعاسقانىن قالايتىنىن جەتكىزدى. ەقىۇ پا قىسقى ءماجىلىسى جابىلعاننان كەيىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ۆەنانىڭ ديپلوما­تيا­لىق اكادەمياسىنا كەلدى. جىلى قارسى الۋلار, قازاقستاننىڭ اتى­نا, ونىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا تىلەكتەس پىكىرلەر بىلدىرىلگەن سوڭ ءسوز قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەرىلدى. ول مۇندا تىڭداۋشىلارعا ارناپ لەكتسيا وقىدى. مەن كاسىبي ديپلومات رەتىندە الەمدەگى وسى باعدارداعى ۇلكەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرىنىڭ الدىندا سويلەپ تۇرعانىما قۋا­نىش­تىمىن, دەپ باستادى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوزىنىڭ ءسوزىن. وسىنداي بەدەلدى الەمدىك وقۋ ور­نىندا مەنىڭ وتانداستارىمنىڭ دا وقيتىنى قۋانىشىمدى ەسەلەي ءتۇ­سەدى. ودان ءارى شەشەن تىڭداۋ­شى­لار­عا ءوزىنىڭ الەمدىك پروب­لە­ما­لار­عا دەگەن كوزقاراسى مەن قازاقستان­نىڭ دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق­تا­عى ءرولى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى. ءسوزىن اياقتاي كەلە شەشەن قا­زاق­ستان – توزىمدىلىك, كونفەس­سيا­لار مەن ەتنوستار اراسىنداعى تا­تۋ­لىق ورنىققان ەل. مۇنى قازىر الەم حالىقتارىنا ۇلگى ەتىپ ۇسى­نۋ­عا دا بولادى. ازيا مەن ەۋرو­پا­نىڭ اراسىنداعى كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى ەل بولىپ وتىر­عان قازاقستان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن ءتو­زىم­دىلىكتىڭ ورتاق كوپىرى بولۋعا دايىن. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش سەزى ءوتتى. مۇنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءدىن­­دەر اراسىندا تۇسىنىستىك قالىپ­تاستىرۋداعى ماڭىزى زور, دەدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ق.توقاەۆ الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا توقتالىپ, ونىڭ بۇرىنعى ورنىنان ماڭگى قوزعالماس دەپ سانالعان تۇجىرىمدارعا تيگىزگەن كەرى اسەرىن ايتتى جانە الەمدىك قاتەرلەرگە ءبىر­لەسىپ قارسى تۇرۋ قاجەتتىگىن اتادى. ودان ءارى داعدارىستىڭ قا­زاقستان ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن كەرى ىقپالىن, وعان ەلىمىزدىڭ قارسى تۇرا العانىن قاناعاتپەن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا سەنات توراعاسى قازاقستان پرەزي­دەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى جانە وندا كورسەتىلگەن ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. جول­داۋدىڭ تالاپتارىن تولىق ورىنداۋ قازاقستاندى الەمدىك قوعامداس­تىق­تىڭ بۇدان دا كۇشتى ءارى بەدەلدى مۇشەسىنە اينالدىرارى ءسوزسىز, دەپ اياقتادى ول ءوزىنىڭ لەكتسياسىن. لەكتسيا اياقتالعان سوڭ سپيكەر تىڭدارمانداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. وسى كۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۆستريا رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ باسشىسى باربارا پراممەرمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى, ونىڭ ىشىندە ەكى ەلدىڭ زاڭ شى­عارۋ­شى ورگاندارى اراسىنداعى قاتى­ناستاردى بەلسەندىلەندىرۋ جولدارى تالقىلاندى. “اۆستريا قازاقستاننىڭ ەۋرو­پا­داعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماڭىزدى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تا­بىلادى, – دەدى توراعا. – قا­زاق­ستان اۆ­ستريانى ەقىۇ-داعى نە­گىزگى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قا­راس­تىرادى جانە ءبىز ەقىۇ-عا ءتور­اعا­لىق ەتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسى­رۋ اياسىنداعى ءبىزدىڭ ۇسىنىس­تارى­مىزدى قولدايتىنىنا سەنىم ارتامىز”. ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق توراعالىق ەتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى 2010 جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ بولىپ وتىر. سامميت تاقىرىبى قاۋىپسىز­دىك­تىڭ وزەكتى پروبلەمالارى, اۋعانستانداعى جاعداي, تولەرانت­تىلىق ماسەلەلەرى بولۋى ىقتيمال. ق.توقاەۆ ب.پراممەردى پرەزي­دەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى تۋرالى حاباردار ەتىپ, بۇل جولداۋ تاريحي قۇجات بولىپ وتىر, وندا قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعىتتارى نەگىزگە الىنعان, دەدى. ول اۆستريا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ باسشىسىن, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنداعى اۆستريالىق دەلەگاتسيانىڭ جەتەكشىسىن قازاق­ستانعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. ب.پراممەر ءوز كەزەگىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جايىندا ايتا كەلىپ, 2010 جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. جاقسىباي سامرات – ۆەنادان.