قارت جانە قارتتىق

ادامنىڭ سالىستىرمالى تۇردە ۇزاق جا­سا­عان عۇمىرى كوپ ساتىلى. عالىمدار ءومىر جو­لىن نارەستەلىك ء(بىر جاسار), بالالىق (1-13 جاس), جاستىق (13-25), كەمەلدىك (25-49), ەگدەلىك (49-61), كەكسەلىك (61-73), قاريالىق (73-85) جانە قاۋساۋ (85-تەن اسقان) كەزەڭدەرگە ءبولىپ, ءار­قايسىسىنا بيولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق تۇرعىدا تولىق مىنەزدەمە بەرەدى. ءبىر عاجابى, عىلىمي نۇسقالى اتالعان كەزەڭدەر قازاقتىڭ مۇشەل جاس (13, 25, 37, 49, 61, 73, 85) ولشەم­دەرىنە دالمە-ءدال كەلەدى. ادام مەجەلى عۇمى­رىندا قويان جىمىنداي بۇرالاڭ, كەدىرلى-بۇدىرلى سوقپاق, تابان تىرەلمەس تايعاق, بيىك اسۋلى, تەرەڭ وتكەلدى, سونداي-اق تاقتاق داڭعىل, ايتەۋىر, قيلى-قيلى جولداردىڭ تالايىنان وتەدى. ءومىردىڭ ەڭ باياۋ سىرعيتىن بولىگى قىرىق جاس­قا دەيىن ىسىلادى, پى­سيدى. وي جانە قول ەڭبەگىندە شىڭ­دالادى. وي ءورىسى كەڭيدى. ءدۇ­نيە تانىمى تەرەڭدەيدى, مو­لايادى. قوعامدىق ورتادا ءوز ورنىن تابادى. ازاماتتىق بەي­نەسى ابدەن قالىپتاسىپ, كە­لەشەك ءومىر نىساناسى اي­قىن­دالادى. ودان ءارى تال­پىنىس, ىلگەرىلەۋ, جەدەلدەگەن ەلۋ, سوسىن الپىس. الپىس – تورە جانە سىني جاس. وتكەن كەزەڭدەرگە ساراپ­شى, الداعىنى بولجامشى شاق. اپاق-ساپاق ءومىردىڭ قو­ڭىر كۇزى, اقشامى. ەگدەلىكتىڭ كولەڭكەسى ۇزارىپ, باتىس كوك­جيەگىنە ەڭكەيۋى, قارتتىقتىڭ تابالدىرىعى, بوساعاسى. ءومىر وتى ەرتە وشىرىلمەسە, ادام بالا­سىنىڭ قارتايۋى تابيعي زاڭدىلىق. قارتايۋ ورگانيزم مەن وي سەزىمنىڭ دامۋ, جەتىلۋ ۇدەرىسى توقىرىپ, بەلسەندىلىك مۇمكىنشىلىگى مەن قارقىنىنىڭ ۇدەمەلى تومەندەۋى. ادامعا قالاۋىنسىز-اق ءوزىنىڭ تابيعي جولىمەن جەتەر بۇل كارىلىك كەزەڭ ەل اۋزىندا: “ات ءمىنىپ, اتان جەتەلەپ, كەلمەيدى, ءسىرا, كارىلىك. كۇتپەيدى ونى كوپشىلىك, ساعىنىپ نە تارىعىپ” دەپ سيپاتتالادى. ادام ءۇش ءتۇرلى قارتايادى. ەرتە ءتاني قارتايۋ – كارىلىك بەلگىلەرىنىڭ مەزگىلىنەن بۇرىن ايان بولۋى. ادامنىڭ بيولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق قورعانىس مەحانيزمدەرىنىڭ شامادان تىس توتىعۋى. تۇقىم قۋالاۋشىلىق پەن ءتۋابىتتى گەندىك ­– تەكتىك مۇكىلىك سالدارى. جالپى دەنساۋلىقتىڭ اقاۋلىعى, اۋىر, سوزىلمالى دەرت زاردابى. جەكە باستىڭ كۇتىمسىزدىگى, تىرشىلىگىنە جاۋاپسىزدىعى. قالىپتى فيزيولوگيالىق قارتايۋ – ەگدەلىكتەن كەيىنگى جاس جىگى قاپەلىمدە بايقالا قويمايتىن, سوزىلىپ بارىپ انىق بەلگى بەرەتىن تابيعي قۇبىلىس. بۇل كەزەڭگە ءتان: دەنە قاجىپ, كۇش-قۋات كەمىگەنمەن سانا مەن سەزىم سەرگەكتىگى. توڭىرەككە ءجىتى كوزقاراس, ويعا بەرىلۋ. بايسالدىلىق, پايىمدىلىق, شۇكىرشىلىك. رۋحاني قارتايۋ ­– ءتان مۇقالۋىنان بۇرىن جان جۇتالۋى, جۇيكە جۇيە ءتۇتىلىپ, جاد كو­مەس­كىلەنۋى. قوعامدىق ورتادان وقشاۋلانۋ. تا­نىمدىق سەزىم تۇيىقتالعان وسى پسيحولو­گيا­لىق ۇدەرىس كەي جاعدايدا پاراساتسىز, كەلەڭسىز ءومىر سۇرۋگە ورگانيزمنىڭ قارسىلىعى دەپ ءتۇ­سىندىرىلەدى. قالاي دەگەندە دە, رۋحاني قارتايۋ وتە سيرەك كەزدەسەتىن تىرشىلىك. قارتايعاندا ادامنىڭ دەنەسى بولبىراپ, قيمىل قوزعالىسى باياۋلايتىنى, ءىس-ارەكەتى شەكتەلىپ, قوعامدىق ورتادان قول ۇزەرى, جۇيكە سىر بەرىپ, وي ءورىستىڭ تورىعۋى, ەل ءومىرى مەن توڭىرەگىن بۇرىنعى كوزقاراسى, دۇنيەتانىمەن شولاتىنى جانە تۇسىنەتىنى انىق. بۇل بولىمسىزدىق جەكە باستىڭ كەمشىلىگى ەمەس, جالپى ۇزاق عۇمىر كەشىپ قارتايعانداردىڭ بارلىعىنا ورتاق كورىنىس. سانىمەن قارتايۋ – ابىروي. بىرىڭعاي وتباسىلىق ءومىر قالپىنا كوشكەن سوڭ ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ, نەمەرەلەرى مەن شوبە­رەلەرىنىڭ, قۇدالارى مەن جيەندەرىنىڭ شارشى تورىندە ماڭعاز وتىرۋ, كىرشىكسىز ىقىلاستارى مەن اق نيەتتى قامقورلىقتارىن سەزىنۋ, ەشنارسەگە مۇقتاجدانباۋ, اۋىل-ايماقتىڭ ۇلكەندەرى مەن جاستارىنىڭ يناباتتى سالەمى مەن ارنايى سىباعاسىن قابىلداۋ, اق باتاسىن بەرىپ, بارشاسىن ريزالاۋ ۇلكەن عانيبەت. ءوز تورىنەن تومەندەمەي, سىنى مەن سىيىن قاش­تىرماي, ادەمى قارتايۋ ونەگە. ۇلىق جاسىن قا­دىرلەۋ ۇلگى. تەك وسى ساليقالىقتان جازباعاي. ەل ءومىرىنىڭ ءتورىن يەلەنگەن قارتتىق: قۇرمەتتى ەتيكالىق ۇعىم. بولمىسى تۇرعىسىنان ەكى ولشەمدى. ادام جارىق دۇنيەدە عۇمىر كەشكەن ۇزاق جىلدار – ساندىق جانە سول سىندارلى جىلداردا ەل يگىلىگىنە, حالىق مۇددەسىنە ەتكەن ەلەۋلى ەڭبەگىنىڭ مولدىعى – ساپالىق ولشەم­دەر. ەكى ولشەم ساباقتاسىپ, ءبىرىن ءبىرى تو­لىق­تىرۋى, ارلەۋى مەن نارلەۋى وتكەن, قارت­تىققا جەتكەن ادام ءومىرىنىڭ قۇندىلىق سيپاتى; ادام بالاسىنىڭ بارشاسىنىڭ پەشەنەسىنە جازىل­ماعان, ءبىر بولىگىنە عانا بۇيىرعان ءومىر سىيى, مارحاباتى. سانىمەن جەتكەن ۇلىق جاسىندا ءبىر-اق بەرىلەتىن ءومىردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنۋگە, قيلى-قيلى قۇبىلىستارىن, سان-الۋان قىرلارى مەن سىرىن جاقسى تانۋعا, ولاردى قوعامدىق ءومىردىڭ ۇدەمەلى دامۋىندا ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ توتە جولدارىن ىزدەۋگە, ونەرلى ىستە ىزگى ەڭبەك ۇلەسىن قوسۋعا, قانداي دا ءبىر وشپەس ءىز قال­­دى­رىپ, كەيىن­گىلەرگە ونەگە تۇت­قىزۋعا, قاتال سىننان ءوت­كەن شىنايى ءتىر­شىلىك ۇلگى­لە­رىن ۇرپاعىنا دا­رىتىپ ۇلگە­رۋگە بەرىلگەن مۇ­را; ءمىنسىز اتقارار ماڭىزدى مىندەتى مەن اسقان جاۋاپ­كەرشىلىگى ايقىن­دالعان, تۇ­نىپ تۇرعان تاريحتى تۇتاس ءبىر ءداۋىر; ەش ۋاقىتتا ورتاي­ماي­تىن, ۋاقىت وتكەن سايىن تو­لىعا تۇسەتىن اقىل-كەڭەس قا­زىناسى; ادام عۇمى­رىنىڭ ءتۇيىندى بولىگى, ءبىر ۇرپاق ومىرىمەن شەكتەلمەي­تىن, جال­عا­سى ۇزىلمەيتىن, عا­سىردان عا­سىر­عا اسىپ, اسىل قاسيەتتەرى جەتىلە, كەمەلدەنە, كيەلەنە تۇسەر فەنومەن. قارت ادامدار حالىق قۇ­رامىنداعى الەۋمەتتىك توپ. باعزى زاماننان قالىپتاس­قان, ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇشتاسقان ومىرلىك ماقساتى ەل ءبىر­­لىگىنە, جەر تۇتاستىعىنا باس-كوزدىك, حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماق­تاستىعىن بەرىك دانە­كەرلەۋ, ۇلتتىق باي رۋحاني قازىنانى شاشاۋ شىعارماي ساقتاۋ جانە مولايتا ءتۇسۋ ەدى. ولار قاي كەزدە دە وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا كوسەمدىك تا­نىت­تى, بەكزاتتىق پەن مارتتىكتىڭ رۋحى بولا ءبىلدى. دوڭگەلەنگەن دۇنيە ءبىر ورىندا تۇرماق ەمەس, ءاردايىم ۋاقىتقا تىڭ تىنىس جانە باعىت بەرەدى. الەمدى اۋىق-اۋىق تۇلەتەدى, جاسان­دىرادى, زاماندى وزگەرتەدى. تەك جيىر­ماسىنشى عاسىردا قازاق حالقى ەكى تاريحي كەزەڭ – فەودالدىق جانە كەڭەستىك سوتسيا­ليستىك كەزەڭدى باستان وتكىزدى, ءۇشىنشى – ەل ەگەمەندى قوعامدا ءومىر سۇرۋدە. ادام بالاسى زامانا قۇرىلىمىن ءوز قولىمەن جاساۋشى بولا تۇرىپ, ءوز زاما­نىنىڭ سارىنىنا قاراي بەيىمدەلەدى, وزگەرەدى. ءتۇپ-تۇقيان تەگى مەن ۇلتتىق تامىرى ءبىر بولسا دا, ساياسي-قوعامدىق, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايلارى ءارتۇرلى وسى تاريحي ءۇش كەزەڭنىڭ ادامدارى – قارتتارى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى, ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايدى. ارقاي­سىسى ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى جانە قاريالىق بەينەسى, ۇلگىسى. وتكەن عاسىرداعى ءۇش كەزەڭنىڭ قارتتارى ءبىر-بىرىنە جالعاسقان ءۇش تولقىن. الدىڭعى ۇرپاق قارتتارى تازا قازاقىلىق نۇسقالى, رۋ-تايپا­لار­دىڭ, اۋىل-ايماقتىڭ, ۇلكەن اۋلەتتىڭ جەتەك­شىلەرى, جول سىلتەر كوشباسشىلارى, اقىلشى-كەڭەسشىلەرى. ­ومىرلىك تاڭداۋى حاق جولى. ۇستانىمى شاريعات زاڭى مەن ءاز-تاۋكە حاننىڭ “جەتى جارعىسى”. ازاماتتىق جولدا اتقارارى مۇسىلماندىقتىڭ بەس پارىزى. ءبىر بولىگى ءدىني ساۋاتتى. تاقۋالىقتان شەت ەمەس. جان تازالىعى – يماندىلىق, ار تازالىعى – مارتتىك, ءتان تازالىعى – حارام­دىقتان ادالدىق, قول تازا­لىعى – ادىلدىك. ىرىمشىل. ءدىندى ەكى دۇنيەدە دە ادام رۋحىن سالاۋاتتاندىرۋشى, دەمەۋشى جانە قورعاۋشى, دىنسىزدىكتى, كاپىرلىكتى اتا جاۋى سانادى. اعايىنشىل. اتالاستارىنىڭ باسىن بىرىك­تىرىپ قاۋىمداستىردى. سەگىزىنشى اتاعا دەيىن تۋىستاردىڭ قانىن ارالاستىرماي, تەكتىك ءناسى­لىن تازا ساقتاتتى, نەكەسىزدىككە جول بەرمەدى. وتاۋ تىگىپ, ەنشى العان بالالارىن ءوز توڭىرەگىنە توپتاستىردى. قازاقى قاعيدالاردى, سالت-ءداستۇردى, جول-جورالعىنى قاتاڭ تارتىپتە ىسكە اسىرتتى. اق ادال ەڭبەككە باۋلىدى, الا ءجىپتى اتتاتپادى. جاستاردىڭ, اسىرەسە, قىز بالالاردىڭ تاربيەسىنە باسا كوڭىل ءبولدى, ءىس-ارەكەتتەرىن, مىنەز-ق ۇلىقتارىن قاتال باقى­لادى. سونداي ۇلگى ءتالىمنىڭ اسەرى بولار, ول كەزدەردە ەل ىشىندە ۇساق ۇرلىق, توناۋشىلىق, قاراقشىلىق, جەزوكشەلىك سياقتى قىلمىس بولعان ەمەس. ءومىر قالپى جارتىلاي وتىرىقشى, جار­تىلاي كوشپەندى. بايلارى مەن كەدەي-كەپ­شىكتەرى از, دەنى ورتا شارۋا. تاپقا ءبولىن­بەگەن. جارلى-جاقىبايلار قانالماعان. ويتكەنى, ولار وزدەرىنىڭ باي تۋىستارىنىڭ قامقورلىعىندا مالىن باققان, شارۋاسىن تىندىرعان, تيەسىلى ەڭبەك اقىسىنان باسقا ءتۇرلى كومەگىن العان. قاناعاتشىل, شۇكىرشىل. “دەنساۋلىق, اقجاۋلىق, ون ساۋلىق” بايلىق سانالعان. كىسى اقىسىن جەۋدى ارامزالىققا بالاعان, تىيىم سالعان. ءۇي شارۋاسىنداعى بيلىكتى قولىندا ۇستاعان. الىپساتارلىقتى جازعىرعان. ول قارتتاردىڭ ءوز داۋىرىندەگى تاريحي ەڭبەگى: ورىس ميسسيونەرلەرى مەن اكىمدەرىنىڭ قازاق­تاردى حريستيان دىنىنە تارتۋ, شوقىن­دىرۋ ارەكەتتەرىنە قارسى باتىل جانە جەمىستى كۇرەسى, ەل ىشىنە ەنگەن تاتار مولدالارىنىڭ ءتىل بۇزار بىلدىرلارىنان جاستاردى ساق­تاندىرۋ, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىن ۇيىم­داستىرۋ جانە باسشىلىق جاساۋ; كەدەيلەردى جاقتاپ, حالىقتار تەڭدىگىن ۇرانداتقان “قى­زىلدارعا” بىردەن ىقىلاس تانىتپاي, موي­ىنداماۋى; دەموكرا­تيا­لى ۇلتتىق اۆتونوميا “الاشوردا” ۇكىمەتىن قول­­داپ, جاستاردى ۇلى ماقساتتى ىسكە جۇ­مىلدىرۋى; ەلدىڭ بىرلىك تۇتقاسىنىڭ بەرىكتىگىن, ورەندى قازاقىلىقتىڭ مىزعىماس تۇراقتىلىعىن پارمەندى ناسي­حاتتاۋى مەن وسيەتتەۋى. بۇل قارتتار ءومىر مەن ادام تانىمدىعى مول, ويشىل, تابيعي قالىپتىلىقتىڭ, زەر­دەلىلىكتىڭ, تاباندىلىقتىڭ ۇلگىسى ەدى. كەلەسى تولقىن – قارتتاردىڭ الدىڭعى­لارىنان ءتىنى بولەك. شالا جانە تولىق ساۋات­تىلار. ۇيىمشىل, ۇجىمشىل. جۇمىس تال­عاماس ەڭبەكقور. قاي سالادا, قانداي مىندەت اتقارسا دا ماماندىعىن ۇشتاۋعا, ءبىلىمىن جە­تىل­دىرۋگە, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىن­تالى. تاپ­سىرمانى مەرزىمىنەن بۇرىن اسىرا ورىنداۋعا داعدىلانعان. عۇمىر كەرۋەن كو­شى­نىڭ ورتا جولىندا جۇك قالدىرماس قاجىرلى قارا نار. جاڭالىققا قۇلاق تۇرگىش, ونى ءار­لەپ, نارلەپ قىزمەت تاسىلىنە ەنگىزۋدە, جاپپاي تاراتۋدا باستاماشىل, ىستە شاپشاڭشىل, باسەكەلى جانە تىندىرىمدى. تابان ەتى, ماڭ­داي تەرىمەن اتقارىلعان ۇلان-عايىر ەڭبەكتىڭ ناتيجەلەرى ەل يگىلىگىنە, جەمىسى حالىق ءمۇد­دە­سىنە جاراتىلادى دەپ تۇسىنەتىن. ساياسي-قوعامدىق ومىردە بەلسەندى. مەم­لەكەتتىك مىندەتتەردى ورىنداۋدا الدارىنا جان سالماس وزات جانە ناۋقانشىل, قالىڭ بۇقا­رانى جىگەرلەندىرۋدە ۇرانشىل, ارى مەن قولى تازا, اق جۇرەك. زاڭعا قول بەرگىش, كونبىس. زامانا اعىمى مەن ىڭعايىنا بەيىمدەلگىش, كوسەم­شىلدىكتى دارىپتەگىش. ازداپ ءوزىمشىل, ازداپ ماقتانسۇيگىش. كۇندەلىكتى تۇرمىستا قاراپايىم. بارعا قاناعاتشىل, جوققا جابىقپاس ءتوزىمشىل. ادامداردى الىس-جاقىنعا ءبولىپ الالامايتىن كوپشىل. وي-پىكىرىن ادەمى سوزدەرمەن ادىپتەپ, ساباقتاپ, تاتىمدى تۇزدىقتاپ, دامدەپ مايىن تامىزا ايتاتىن اڭگىمەشىل. قىزىل سوزدەردى جارىستىرماي, اتالى سوزگە قوناق بەرگىش. كوڭىل اشار ازىلقوي. كىسى كەمشىلىگىن كوزگە شۇ­قىپ, ءمىن تاقپاي, تەك سىپايى قامشىلاي­تىن سىرباز. جوق-جىتىككە جاناشىر, قاجى­عان­داردى دەمەگىش. جولداس-جوراعا قامقور­شىل. وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى. ۇرپاق ءوسىرىپ, جا­پىراعىن جايۋدا ارمانشىل. وتە بالاجان­دى. قاز باسقان ءسابيدىڭ جاس ىرىمشىك ءيىستى تاماعىنان ءبىر يىسكەمەي, اق ماڭدايىنان ءبىر سيپاماي, كوز بەن ءتىل ءتيۋدىڭ الدىن الا تەرىس قاراپ ءبىر تۇكىرمەي وتپەيتىن. جاستارعا باتالى, جارقىن بولاشاعىنا ءۇمىتتى جانە نىق سەنىمدى بولاتىن. بۇل قارتتار ازاماتتىق جانە ادامگەرشىلىك پارىزىن ادال وتەدى. ەل بىرلىگىن كەيىنگىلەرگە اماناتتادى. كەلەسى تولقىن... “جاڭا نارىقتىق زامان­نىڭ قارتتارىن جان-جاقتى, دالمە-ءدال سيپاتتاۋ قيىن. ويتكەنى, قوعامدىق باعىتى ءالى ناقتىلى انىقتالماعان داۋىرىندەي وزدەرى دە ءازىر بىرەگەي قالىپتاسپاعان “جاس قارتتار”. كورەرى دە, كورىنەرى دە ءالى الدا”, – دەيدى كەي ازامات. “كوركەم ادەبي شىعارمالاردا جاڭا زاماندىق نەگىزگى كەيىپكەردىڭ تيپتىك بەينەسى ءالى سومدالعان جوق”, – دەيدى كەي جازۋشى. ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, اسىقپاي وي-پىكىرىن ۋا­قىت سىنىنان وتكىزىپ ءبىر تۇيىندەۋدى ماقسات تۇ­تۋ ءجون شىعار. بىراق كەڭەستىك داۋىردە ءبى­لىم-ءتالىم العان, ەڭبەك ەتكەن, ازاماتتىعى قالىپ­تاسقان ول قارتتار جاڭا قوعامنىڭ بەل ورتاسىنا ەركىن ەندى. ءىز­با­سارلارى سانالسا دا الدىڭعى ۇرپاق قاريالاردان وزگە تىندىلىگىن تانىتتى. شەتتەرىنەن ساۋاتتى, ءتۇرلى ءوندىرىس سالالارىنىڭ ماماندىعىن يگەر­مەگەنى كەمدە-كەم. بۇرىن بوي تۇزەگەن, ەندى وي تۇزەدى. اڭعارىمدى, سەزىمتال, تۇسىنىگى كەمەل. ءومىر قۇ­بىلىستارىن الەمدىك دەڭگەيدە سالىس­تىر­­مالى تۇردە ۇعىنۋعا تىرىسادى. جادى مىق­تى. تاريحتىڭ اقتاڭداق تۇستارىن تولىق­تى­رۋ­شى, ءشۇبالى وقيعالاردى دالدەپ انىقتاۋشى. تۇرمىستىق تاپشىلىق پەن قيىنشىلىقتا باي­سالدىلىق ۇلگىسى. ۇلت ونەگەسىنىڭ قاز-قالىپتى نۇسقاسى. پىسىق, شيراق. زەينەت­كەرلىك جاستان اسىپ, سەكسەنگە تايانعاندا دا وي ەڭبەكتىلەرىنىڭ بىرقاتارى اتتان تۇسپەدى. ءىس باسىنان كەتپەدى. ونەرىن جالعاستىرا بەرۋدە. قول ەڭبەكتىلەرىنىڭ ءبىر بولىگى قايناعان ءوندى­رىستىڭ سيمۆولى وراق پەن بالعاسىن توتتان­دىرمادى. ەگىن ەگىپ, مال وسىرۋدەن تانبادى. شارۋاگەر. ءىس-ارەكەتتە شاۋ تارتپاعان بۇل دارمەندىلىك ناعىز قاريالىق كەزەڭنىڭ باستالۋىن كەشىكتىرەردەي اسەر ەتەدى. قارتتاردىڭ تىلەگى – ەل اماندىعى, جۇرت تىنىشتىعى. ۋايىمى سىرلاس, سىيلاس قاتا­رىنىڭ سيرەگەنى. ولار بۇگىنگىسىن عانا ويلا­مايدى, وتكەن ءومىر جولىن زەردەلەپ, الدىن بولجاۋعا تىرىسادى. وزدەرىنە تەتەلەس كەلەر ۇرپاق – قارتتاردىڭ تاعدىرىنا تولعانادى, دەنساۋلىقتىلىعىن, باقۋاتتىلىعىن, سەرگەك­تىگىن قالايدى. ول ءۇشىن قول بەرەر مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ قارتتىقتىڭ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيتىن گەرونتولوگيا جانە كارى ادام­داردىڭ اۋرۋلارىن زەرتتەيتىن گەرياتريا ىلىمدەرىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىنا جانە جەمىستى جۇمىس اتقارۋىنا ۇمىتتەنەدى. قارتتار كىسىلىكتىڭ تورەسى. ولار سىيلى ەل­دە حالىقتىڭ بىرلىگى بەرىك, تالىمدىلىگى جوعارى, ادامجاندىلىعى تانىمدى. ولار جوقشىلىق كورگەن ەلدە توقشىلىق جوق. قارتتاردىڭ جاي-كۇيى, حال-اقۋالى بۇكىل ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن اينا قاتەسىز بەينەلەيدى دەرلىك. مۇقيات ەسكەرىلەر جايت. قارتتارعا ادام بالاسىنا ءتان پەندەشىلىك تە جات ەمەس. اسىرە ويشىل. بايلىققا جەڭسىك. رۋ-تايپاسىن, اتا-باباسىن اسىرا ماقتاۋعا, جاريالاۋعا, ناسيحاتتاۋعا, اتاقتارى مەن داڭقىن تاريحتا حاتتاتۋعا قۇمار. قارتتار جارىستا مۇشە بەرمەس, سايىستا ۇپاي جەمەس كەشەگى جالىن اتقان امبەباپ جاستار. قازاق جەرىندەگى بۇگىنگىنىڭ ءبارى, تۇتاس ەلدىگىمىزدەن باستاپ, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدىڭ بۇكىل قاينار كوزدەرىنە دەيىنگىلەردىڭ بارشاسى ءتۇپ-تۇگەل سول ارداقتىلاردىڭ ەڭبەگى. بىزدەر دە سولاردىڭ كىندىگىنەن شىققانبىز. الىمساقتان بەرى حالىق ەل قۇرمەتتىلەرىن قاريا, شال دەگىزبەي اتا, اقساقال, ابىز اتاندىرىپ ارداقتاعان. اتا – ەرتەدە ەجەلگى, بايىرعى ماعىناسىن بەرگەن ءسوز. قازىرگى تۇسىنىگىمىزدە اكەنىڭ اكەسى, بەلگىلى ءبىر اۋلەتتىڭ باسشىسى. بابالار كوتەرگەن قارا شاڭىراقتىڭ قاسيەتتى يەسى. ءوز پەرزەنت­تە­رىنىڭ اقىلشىسى, دەمەۋشىسى, ودان كەيىنگى ۇر­پاق­تارىنىڭ تالىمگەرى, قامقور­شىسى, ونەگە-ۇلگىسى. اتا مەكەنى, اتا جولى, اتا كاسىبى ادەيى قاس­تەرلەنەدى, اتا سىباعاسى كەزى كەلىپ تاپسى­رىلعانعا دەيىن مۇقيات ساقتالادى. ماقال-ماتەلگە اينالعان قاناتتى وي-پىكىرى اتالى, باتالى ءسوز سانالادى. “بالانىڭ بالالىعىنا اتانىڭ دانالىعى بار. اتا كوتەرگەن باتپان جۇك – اتاننىڭ جۇگى”, – دەيدى حالىق. اتا ءاردايىم قۇرمەت يەسى. قازاقى ۇلگىلى جاستار بەيتانىس بولسا دا قارياعا جولىقسا “اتالاپ” ءيىلىپ سالەم, بۇگىلىپ جول بەرەدى, تورىنە شىعارىپ, جىلى-جۇمساعىن ۇسىنادى. “اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى” وسى بولسا كەرەك. اقساقال – ومىرلىك تاجىريبەسى مول, ەل تاريحىن, رۋلار مەن تايپالار شەجىرەسىن, ۇلتتىق سالت-سانانى, ادەت-عۇرىپتى, جورالعى-قاعيدانى جەتىك بىلەتىن زەردەلى, حالىق ورتاسىندا ابىرويلى, دارىندىلىعىمەن كوپكە تانىلعان قادىرلى ادام. اقساقالدار ۇلتتىق بولمىستى, ونەگە مەن ۇلگىنى حالىق ساناسىنا تەرەڭ ءسىڭىرۋ, اۋىل-ايماق دەڭگەيلى شارۋاشىلىق, تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك ىستەردىڭ تەتىگىن تاۋىپ, ءتۇيىنىن شەشۋ, جاستاردى ونەر-بىلىمگە, ەڭبەككە باۋلۋ, كورشى اۋىلدارمەن تاتۋ قارىم-قاتىناس جاساۋ, تاعى باسقا جۇيەلى ماسەلەلەرمەن اينالىسقان. ەل ىشىندەگى, اعايىن-تۋىس اراسىنداعى داۋ-داماي, وكپە-رەنىشكە مامىلەگەرلىك جاساپ, تىنىشتىق ورناتۋعا ىقپال ەتكەن. بىردە-ءبىر ۇلاعاتتى ءسوزى ەسكەرۋسىز, اياق استى قالماعان, جازىلماعان زاڭدىق كۇشى بولعان. ابىز – ءبىرتۋار دانا تۇلعا. ەلدىڭ ءپىر تۇتار ءبىلىمدار كەمەڭگەرى, كورىپكەل ساۋەگەيى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى ابىزدار قورقىت بابا, اسانقايعى دانىشپان, اياز بي, جيرەنشە شەشەن, اتىمتاي جومارت, قو­جام­بەرگەن جىراۋ, اباي حاكىم, شاكارىم قاجى. ۋاقىت – زىمىران, زۋلاپ وتۋدە. ۇلى عۇلاما احمەت يگۇنەكي: “بۇل دۇنيە ءبىر كەرۋەن ساراي-دى, كەتە­تىن­دەر ءتۇسىپ سودان تارايدى. العى تىزبەك كوشىپ ۇزاپ كەتكەندە, كەلىپ تۇسكەن تىزبەك سوعان قا­رايدى” دەگەنىندەي, ءومىردىڭ كەرۋەن كوشى جاستارعا جول اشىپ, قارتتاردى قۇرمەتتەۋمەن شارتاراپتى دۇنيە كەڭىستىگىندە توقتاۋسىز ىلگەرىلەي بەرمەك. رەداكتسيادان: جاردەم كەيكين كەزىندە اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا لاۋازىمدى قىز­مەت­تەر اتقاردى. ودان سوڭ ۆاسحنيل-ءدىڭ شىعىس بولىمشەسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولا ءجۇرىپ, ەلدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى­نىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. زەينەتكە شىققاننان بەرگى شيرەك عاسىرداي ۋاقىتتا جي­ىرماعا جۋىق كىتاپ جازىپ شى­عارىپ, قازاقتىڭ قارىمدى قالامگەرلەرىنىڭ, ويشىل قازىنا قارت­تارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇگىن 85 جاستىڭ سەڭگىر بيىگىنە شىققان شاعىندا گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورى, ۇلتتىڭ ۇستىندى زيالىسى جاردەم ساليح­ ۇلىنىڭ مەرەيلى قۋانىشىنا ءبىز دە اق تىلەگىمىزدى قوسامىز. جاردەم كەيكين.