ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتسيونالدى رەفورماسى, ونى جۇزەگە اسىرۋداعى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا ەلىمىزدە 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭى كۇشىنە ەنگەن بولاتىن. بۇل – مەملەكەتتىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىر باعىتى.
- كەز-كەلگەن دامىعان ەلدە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ورىستەۋىنە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى بەلسەنە قاتىسادى. سوندىقتان دا ازاماتتىق قوعام – مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ورتالىق, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان قابىلدانعان كەز كەلگەن شەشىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ورىندايدى. بۇل شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى باقىلاپ, ولاردىڭ اتقارعان قىزمەتىنە موريتورينگ جاساپ وتىرسا, وندا قوعام جۇيەلى داميتىنىن, ادىلەتتىك ورنايتىنىن دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كورسەتۋدە. سوعان سايكەس ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلىپ, تابىستى ەڭبەك ەتۋدە. حالىقتى بۇگىندە مازالاپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارىن اشىق شىعارىپ, تالقىلاپ, ءبىر مامىلەگە كەلۋ كەرەك. كەڭەسىپ شەشىلگەن ءىس ارقاشان العا باستايدى. ال مۇنداي كەلىسىم تابىلماعان, تەكەتىرەسكە اكەلىپ سوققان كەز كەلگەن جاعداي قوعام دامۋىن ارتقا سۇيرەيدى. مۇنى ءبىز كورشىلەس ەلدەردىڭ پراكتيكاسىنان كورىپ ءجۇرمىز, - دەدى وسى جيىندا كىرىسپە ءسوز سويلەگەن باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇگىندە 14 قوعامدىق كەڭەس قۇرىلعان. ءبىر وبلىستىق, ءبىر ورال قالالىق جانە 14 اۋداندىق قوعامدىق كەڭەس قۇرامىندا 360-قا جۋىق مۇشە بار ەكەن. ولاردىڭ 77%-ى – ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى. سونداي-اق بارلىق مۇشەلەردىڭ 30%-ى – ايەلدەر بولسا, قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرىنىڭ دەنى – 30 بەن 59 جاس ارالىعىندا ەكەن.
ەلىمىزدە قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ماڭىزى زور ازاماتتىق ينستيتۋت ءرولىن اتقارعانى 2016 جىلعى جەر رەفورماسىنا قاتىستى ماسەلە كەزىندە انىق بايقالدى. سول كەزەڭدە باتىس قازاقستان وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسى ءبىر ايدا كەڭەيتىلگەن بەس وتىرىس وتكىزىپ, وعان 300-دەن استام ادام قاتىسقان ەكەن. سول جيىنداردا 120-عا جۋىق ادام ءسوز سويلەپ, ءوز وي-پىكىرىن ورتاعا سالعان. ول ۇسىنىستىڭ ءبارى حاتتالىپ, قاعازعا ءتۇستى. ءسويتىپ, جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسياعا اق جايىق وڭىرىنەن ناقتى 72 ۇسىنىس جولدانىپتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ميربولات نۇرتازين وبلىستا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى بويىنشا وبلىستىق جانە اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستەر دەڭگەيىندە شەشىمىن تابۋى ءتيىس ماسەلەلەرگە توقتالدى.
- ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ بارىندە قولعا الىنعان. بۇل دەموكاراتيانىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى. عالامداعى بۇل ۇدەرىستەن قازاقستان دا تىس قالمايدى. بۇگىنگى تاڭدا جۇيەلى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە مەريتوكراتيا, قوعامعا ەسەپ بەرۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بىرەگەي مودەل قۇرىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا دا اشىقتىق, جاريالىلىق قولعا الىنعان. سونىڭ ىشىندە ءۇش ساتىدان تۇراتىن قىزمەتكە قابىلداۋ كەزەڭىنىڭ بارلىق ساتىسىندا اشىقتىق ءپرينتسيپى ساقتالادى, - دەيدى ميربولات نۇرتازين.
باتىس قازاقستان وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ, باتىس قازاقستان وبلىستىق كاسىپوداقتار ورتالىعىنىڭ توراعاسى ەربول سالىقوۆ وڭىردەگى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتىنە شولۋ جاساپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن باياندادى.
وسى جيىندا قوعامدىق كەڭەس جۇمىسىندا كەزدەسىپ وتىرعان كەيبىر تۇيىتكىلدى ماسەلەلەر دە اشىق تالقىلاندى.
- قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىن تەك قانا ۇەۇ وكىلدەرىنەن قۇراۋ تۋرالى ۇسىنىس تا ايتىلىپ قالادى. بىراق ول مەنىڭشە دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. قوعامدىق كەڭەس قۇرامىندا مەملەكەتتىك ۇيىمدار مۇشەلەرى دە بولعانى دۇرىس. ويتكەنى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءوز ءتارتىبى بار, ىشكى زاڭدارى, جۇمىس بارىسىندا قالىپتاساتىن مەحانيزمدەرى بار. ونى سىرتىنان ءپىشىپ, شەشىم قابىلداۋ جاقسىلىققا اكەلمەيدى. تاعى ءبىر ماسەلە – قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتىلۋى, شتات ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق. ءبىز, كەڭەس توراعالارى, ءوزىمىز ءۇشىن ەشتەڭە سۇراپ وتىرعان جوقپىز. بىراق جۇمىستىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلۋى, جۇيەگە ءتۇسۋى ءۇشىن تۇراقتى اپپارات كەرەك-اق. ويتكەنى قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ قاداعالانۋى, ورىندالۋىن باقىلاۋ, ءىس جۇرگىزۋ قۇجاتتارىن رەتتەۋ دەر كەزىندە جۇرگىزىلمەسە, جۇمىس ناتيجەسىنە دە تەرىس اسەر ەتەدى, - دەيدى ەربول سالىقوۆ.
ەربول عۇمار ۇلى سونداي-اق وڭىردەگى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى, تاعى باسقا سالالىق باسقارمالاردىڭ ءوز جانىنان «قوعامدىق كەڭەس» اتىمەن قۇرىلعان ۇيىمداردىڭ قىزمەتى زاڭسىز ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
توراعانىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا, بوستاندىقتارى مەن مىندەتتەرىنە قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بويىنشا بۇگىنگە دەيىن باتىس قازاقستان وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ 80 وتىرىسى وتكەن ەكەن. ول جيىنداردا 337 جوبا تالقىلانعان. كەڭەس مۇشەلەرى ءاربىر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت جوباسىنا ءوز پىكىرىن ايتىپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزگەن.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە اۋداندىق, قالالىق جانە وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستەردىڭ تورالقا وتىرىستارىندا تالقىلانىپ, ۇسىنىلعان 11 باپقا وزگەرتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنە جىبەرىلدى. Cونىڭ ىشىندە زاڭنىڭ 1-تاراۋ, 4-باپ, 1-تارماقتى «قوعامدىق نەگىزدەگى قىزمەتى; كەڭسە, ينتەرنەت, بايلانىس, كانتسەليارلىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ەكسپەرتيزا جۇرگىزۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. سونىمەن قاتار قوعامدىق كەڭەستىڭ جۇمىس ۇدەرىسىن تولىققاندى اتقارۋ ءۇشىن كەڭەس حاتشىسىنىڭ شتاتتىق بىرلىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى» دەگەن باعىتتا جانە 3-تاراۋدىڭ 12-بابى, 3-بولىكپەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا قاراجات ءليميتى شەگىندە قوعامدىق كەڭەستىڭ اپپاراتىنىڭ قۇرىلىمىن بەكىتەدى جانە ونى ۇستاۋعا ءارى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان شىعىستاردى ايقىندايدى. قوعامدىق كەڭەس اپپاراتى قىزمەتشىلەرىنىڭ شتات سانى ءليميتى ءۇش ادامنان كەم ەمەس بولىپ بەلگىلەنەدى» دەگەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلدى. زاڭ جوباسىنا ۇسىنىلعاندار ىشىندە «قوعامدىق كەڭەستەر» تۇسىنىگىن ناقتىلاۋ, ونىڭ قۇرامىنداعى جانە قوعامدىق كەڭەس قۇرۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىم مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ ۇيلەسىمدى مولشەرىن وزگەرتۋ, مۇشەلەردىڭ ساندىق قۇرامىن بەكىتۋ بار, - دەيدى ەربول سالىقوۆ.
ءبىر قىزىعى, العاشقى سايلانعان قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ ماسەلەسى قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدا قاراستىرىلماعان ەكەن. ياعني, ءوز مىندەتىن تولىق ورىنداماعان قوعامدىق كەڭەس مۇشەسىن شىعارىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس, تەك قانا ءوز وتىنىشىمەن شىعۋى ءتيىس. ورال قالالىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان عۇبايدۋللين وسى ماسەلەگە نازار اۋداردى: «قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى بولا تۇرا, ونىڭ جينالىستارى مەن جۇمىستارىنا بەلسەندى ارالاسپايتىن جانداردىڭ وكىلەتتىلىگىن كۇنى بۇرىن توقتاتۋ كۇن تارتىبىندە وتكىر تۇرعان شارۋا دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, كەيبىر مۇشەلەردىڭ سالعىرتتىعى اينالىپ كەلگەندە قوعامدىق كەڭەستىڭ حالىق اراسىنداعى, بيلىك الدىنداعى بەدەلى مەن يميدجىنە كەرى اسەر ەتەدى. سوندىقتان ءوز باسىم وسى ماسەلە تۇجىرىمدامادا ورىندى ەسكەرىلگەن دەپ ويلايمىن» دەيدى باۋىرجان فايزوللا ۇلى.
جيىن بارىسىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, «اق وتاۋ» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى التىناي يسقاليەۆا «قوعامدىق كەڭەس ينستيتۋتى قاراپايىم حالىقتىڭ ءۇنىن جوعارى جاققا جەتۋىنە ۇلەس قوسادى دەگەن حالىق ءۇمىتى اقتالعانىن» ايتادى. ونىڭ ويىنشا «قوعامدىق كەڭەستەر ديالوگ الاڭىنا اينالىپ كەلە جاتىر». وسى جيىندا زەلەنوۆ اۋداندىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ليۋبوۆ شمارينا, جانىبەك اۋداندىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بەكەت الىپقاليەۆ ءسوز سويلەپ, وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
- مەن تۇراتىن جانىبەك اۋىلى – ورال قالاسىنان 500 كيلومەتردەن اسا شالعايدا جاتىر. سوعان قاراماستان قوعامدىق كەڭەستىڭ ءبىر دە ءبىر جينالىسىنان قالعان ەمەسپىن. بۇل – قوعامدىق كەڭەس قىزمەتىنىڭ ماڭىزىن, ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەندىكتەن, - دەيدى بەكەت الىپقاليەۆ اقساقال.
ورالدا وتكەن جيىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ەسەپتەرى قابىلدانىپ, زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەر استاناعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جانىنداعى جۇمىس توبىنا جولداناتىنى ايتىلدى.
- وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بارلىق دەڭگەيدەگى قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ باسىم بولىگى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم مۇشەلەرى بولۋى ءتيىس دەگەن شەشىم ءوز كۇشىندە تۇر. سونىمەن بىرگە, كەز كەلگەن ادام ەل ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەنى قوعامدىق كەڭەس تالقىسىنا سالىپ, كۇن تارتىبىنە شىعارا الادى. ول ءۇشىن كەڭەس مۇشەسى بولۋى مىندەتتى ەمەس. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ العا دامۋى ءۇشىن قاجەتتى ۇسىنىستى ءار ادام ايتۋعا قۇقىقتى, - دەدى باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ.
مىنە, العاشقى سايلانعان قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ وكىلەتى اياقتالۋىنا دا نەبارى جارتى جىلداي ۋاقىت قالىپتى. بۇگىنگى جيىندا ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ ءبارى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ كەلەسى سايلانعان كەزەڭىندە جۇزەگە اسارى انىق.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان
سۋرەتتى تۇسىرگەن
تەمىربولات توقمامبەتوۆ
