قىزىلجاردىڭ قاسيەتتى قاراشاڭىراعى

قىزىلجارلىقتار ءالى كۇنگە قازاق تىلىندەگى جالعىز وبلىستىق باسىلىم بولىپ تابىلاتىن گازەت رە­داكتسياسىن قاسيەتتى قاراشا­ڭى­راق­قا بالاپ, قادىر تۇتادى. ويتكەنى, “كەدەي ءسوزى”, “بوستاندىق تۋى”, “كەڭەس اۋىلى”, “لەنين تۋى” اتاۋ­لارىمەن شىققان گازەتىمىزدە ءار جىل­دارى ۇلى اقىن ماعجان جۇما­باەۆ, كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرى, جالىندى كوسەمسوزشىلەر سماعۇل سادۋاقاسوۆ, قوشكە كەمەڭگەروۆ, اتاقتى اقىن-جازۋشىلار ءسابيت مۇقانوۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, جاقان سىزدى­قوۆ, جۇماعالي ساين, ديحان ابىلەۆ, سەيىتجان وماروۆ, سافۋان شاي­مەر­دەنوۆ جانە باسقا بەلگىلى تۇلعالار قىزمەت ەتكەنى ءمالىم. “كەدەي ءسوزى” گازەتىندە جاريا­لانعان “اۆتونوميا كىمدىكى؟” اتتى ماقالاسىندا ماعجان جۇماباەۆ: “ايلى, كۇندى, قاندى وتتى تاريحى بار, كەڭ, باي, تەرەڭ ءتىلى, ادەبيەتى بار, باسقالارعا ۇيلەسپەيتىن تورەسى, شارۋاسى بار – قازاقتىكى... ءجۇز جىلدار ورىس اقسۇيەكتەرى مەن باي­لارىنىڭ تەپكىسىندە ەلدىگىن ۇمىت­پاعان الاشتىكى. ايازدى كۇنى اينال­عان, بۇلتتى كۇنى تولعانعان, قۇرى­عىن نايزاداي قاداعان, قۋ تولاعاي جاستانعان, ەر قازاقتىڭ اۆتونوميا­سى بۇل!” دەپ شاتتانا جازىپ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىق جاي­لى اسىل ارمانىن بۇكپەسىز ءبىل­دىر­گەن ەكەن. ماعجاننىڭ ءىزىن باسقان كەيىنگى بۋىن قالامگەرلەر دە ءسوز جۇزىندە حالىقتار تەڭدىگىن پاش ەت­كەن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءار­دايىم ۇلتتىق قۇندىلىقتارى­مىز­دى, انا ءتىلىمىز بەن اتا سالت-ءداس­تۇر­لەرىمىزدى قاستەرلەۋگە حال-قادەر­لەرىنشە كوڭىل ءبولىپ, قالىڭ وقىر­مان قاۋىمنىڭ كوكەيىندەگى وي-پىكىردى ءدوپ باسىپ, كوتەرە بىلگەن. الايدا, ءىس جۇزىندە ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن كوممۋنيستىك بيلىك ۇلى ماعجاننىڭ وشپەس رۋحى سەزىلگەن, قازاقشىل باسىلىمنىڭ ايتقان سوزدەرىن قۇلاعىنا دا قىستىرماي, قىزىلجار وڭىرىندەگى قازاق مەكتەپتەرىن جاپپاي جاپقى­زىپ, ءبىر كەزدە ەسىلدەي ەسىلە اققان انا ءتىلىمىزدىڭ ارناسىن بارىنشا تا­رىلتىپ, قۇردىمعا جىبەرە جازداعا­نى ءمالىم. وسىلايشا وقىرمان­دارىنىڭ قاتارى سەلدىرەگەن گازەت رەداكتسياسى تىڭ ولكەسى قۇرىلعان تۇستا, 1963 جىلى مۇلدەم جابىلىپ تىنىپ, تالاي جۋرناليستەرىنىڭ جۇمىسسىز قالعاندىعى دا تاريحتان بەلگىلى. اراعا ءۇش جىل سالىپ, 1966 جىلى قايتادان اشىلعان گازەتتىڭ جان-جاقتان جينالعان شىعارما­شى­لىق ۇجىمى كومپارتيانىڭ ەكىجۇزدى يدەولوگياسىنىڭ شەڭبە­رىندە, قاتاڭ تسەنزۋرانىڭ استىندا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولسا دا, قاراشاڭىراقتىڭ وتىن قايتا مازداتىپ, ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتارى­مىزدى ۇلىقتاي ناسي­حاتتاۋ ءىسىن ودان ءارى جالعاستىردى. گازەتتىڭ وسى باعىتى, اسىرەسە, ەلى­مىزگە دەموكراتيا مەن جاريالى­لىق لەبى جەتكەن وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى-توقسانىنشى جىلدارى ايقىندالا ءتۇستى. وڭىردەگى جالعىز قازاق باسىلىمىنىڭ جۋرناليستەرى “تۋعان ءتىلدىڭ تۋىن جىقپايىق” دە­گەن ايدار اشىپ, انا ءتىلىن ارداقتاۋ, اتا سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن مۇمكىندىگىنشە وتكىر كوتەردى. ماڭگۇرتتىك دەرتىنە جاپپاي شالدىعا باستاعان قىزىلجار قازاق­تارىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىن وياتىپ, نامىستارىن قامشىلاۋعا ايانباي كۇش سالىپ باقتى. سول كەز­دەگى ارىپتەستەرىمىز مالىك مۇقانوۆ, زەينوللا اكىمجانوۆ, ءومىر ەسقالي, قوشان قالي “قازاق ءتىلى” قوعامى­نىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى رەتىندە كوزگە ءتۇسىپ, پە­ترو­پاۆل قالاسىندا ال­عاشقى قازاق سىنى­بىن اشۋعا تىكەلەي اتسا­لىس­تى. ولار وزگە دە ءتىل جان­اشىر­­لا­رى­مەن بىرگە قالا قا­زاق­تارىنىڭ ءپا­­تەر­لەرىن ارا­لاپ, اتا-انالار­دى مەكتەپكە با­را­تىن بالا­لا­رىن قازاقشا وقىتۋعا بەرۋ ءجو­نىن­دە اۋىزبا-اۋىز ۇگىت جۇرگىزدى. تا­لاي ۇيدەن “قازاق ءتىلى كىم­گە كەرەك؟ بالامىز ورىسشا ءبىل­مەسە, بولا­شاقتا نانىن تابا ال­ماي قالادى”, دەگەن جۇرەك قاريتىن سۋىق ءسوز ەستىپ, ماڭدايلارى تاسقا تيگەندەي تاۋلارى شاعىلىپ شىقتى. ءسويتىپ, 1990 جىلى مەكتەپكە بارا­تىن ءبۇل­دىرشىندەرى بار 80 شاقتى ۇلتى قا­زاق اتا-انانىڭ نەبارى 15-ءىنىڭ عانا قولداۋىن تاۋىپ, ورىس مەك­تەبىنىڭ جانىنان تۇڭعىش قازاق سىنىبىن اشتىرا العان ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ سول ءىس-ارەكەتتەرى رۋحاني ەرلىكپەن پارا-پار ەمەس پە. وسىنداي ءتىل تاعدىرىن ەل تاع­دىرى دەپ تۇسىنگەن جۋرناليستەر, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ الدىنا ماسەلە قويىپ, تاباندىلىقپەن تالاپ ەتۋى­نىڭ ارقاسىندا 1996 جىلى پەترو­پاۆلدا العاش قازاق مەكتەبى دە اشىل­دى. كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن اۋىل­دارداعى ورىسشاعا اينالدى­رىلعان مەكتەپتەر دە قايتادان قا­زاق تىلىندە ءبىلىم بەرۋگە كوشىرىلدى. وسى­لايشا گازەت جۋرناليستەرى بىتەل­گەن بۇلاقتىڭ كوزىن اشقانداي ۇلكەن ءىس تىندىردى. بۇل ۇلتتىق مۇددە جولىندا باستارىن بايگەگە تىككەن الاش ارىستارىنىڭ وسيەت­تە­رىنە ادالدىقتىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك. ەلىمىز ءوز ەگەمەندىگى مەن تاۋەل­سىزدىگىن جاريالاعان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قىزىلجار وڭىرىندە ساياسي جاعداي كۇردەلىلەنىپ, جار استىنان شىعا كەلگەن جاۋ پي­عىلدى بازبىرەۋلەردىڭ قوس ازامات­تىق, قوس مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس اۆتو­نومياسىن قۇرۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ەلدى دۇرلىكتىرگەنى ءمالىم. سول سىندارلى كەزەڭدە دە گازەت جۋر­ناليستەرى پارىز بەن پاراسات بيىگىنەن كورىنىپ, جۇرتشىلىقتى سا­بىرعا شاقىرىپ, ارانداتۋشى­لار­دىڭ ارام نيەتتەرىن اشكەرەلەي توي­تارىس بەرىپ وتىردى. بۇل رەتتە, اسىرەسە, ەكى تىلگە بىردەي جەتىك, وراق ءتىلدى شەشەن, دارىندى كوسەمسوزشى مالىك مۇقانوۆتىڭ ءورىستىلدى وقىرمان قاۋىمعا وي سالاتىن, ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋشى ازازىلدەردى وڭدىرماي اشكەرەلەيتىن, كەشەگى كەڭەس يمپەرياسىن كوكسەۋشىلەردى تاۋبەگە شاقىراتىن بىرنەشە كو­لەمدى ماقالاسى قىزىلجارلىق­تار­دىڭ ايرىقشا نازارىن اۋداردى. وسىلايشا تۇرعىندار اراسىندا كەڭى­نەن تانىمال بولعان ارىپتەس اعامىز كەيىن وبلىستىق ءماسليحات­تىڭ بالامالى سايلاۋىنا قاتىسىپ, داۋسىز باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. مالىك مۇقانوۆ قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن دەر كەزىندە كوتەرىپ, ادىلدىك پەن شىندىق تۋىن جەلبىرەتىپ وتكەن ەل ارداعى, ءوز زا­مانىنىڭ ماعجان رۋحتى قايراتكەر ازاماتى ەدى. قىزىلجار زيالىلارىنىڭ تۇ­راق­تى مىنبەرىنە اينالعان باسىلىم بەتتەرىندە ەل مەن جەر تاعدىرى, ءتىل مەن ءدىل, ءدىن تاقىرىبىنداعى جا­ريالانىمداردىڭ قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋعا تيگىزگەن ىقپالى زور بولعاندىعى انىق. مۇ­نىڭ وڭ ءناتي­جەلەرى كەيىنگى جىلدارى وبلىسىمىزدىڭ رۋحاني سالاسىندا بولىپ جاتقان ەلەۋلى وزگەرىستەردەن باي­قالادى. اسىرەسە, جەرگى­لىك­تى تۇرعىندارىنىڭ قاتا­رى سەلدىر سانالاتىن ءبىزدىڭ وڭىردەگى مەملەكەتتىك تىلگە بەتبۇرىس كوڭىلگە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى. ماسەلەن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن وبلىسىمىزداعى قا­زاق بالالارىنىڭ نەبارى 30 پايىزى عانا ءوز انا تىلىندە ءبىلىم العان بولسا, بۇل كورسەتكىش ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلىندا 57 پايىزعا جەتتى. بۇرىن جالعىز وب­لىستىق مەكتەپ-ينتەرنات­تان باسقا, بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى بولماعان پەترو­پاۆل قالا­سىندا بۇگىندە 6 ورتا ءبىلىم مەكەمەسى جاس ۇرپاققا انا تىلىمىزدە ءتالىم-تاربيە بەرۋ ۇستىندە. ءتىپتى ولاردىڭ ءوزى دە ازدىق ەتكەندىكتەن, وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ تاپسىر­ما­سىمەن بوس ورىندارى بار ورىس مەكتەپ­تەرىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپتارى مەن دايارلىق توپتارى اشىلىپ جا­تىر. وڭىرىمىزدە ۇلتى باسقا 267 ءبۇلدىرشىن ءوز قالاۋلارى­مەن قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. مىنە, وسىلاي تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىن­دا قىزىلجار وڭىرىندە دە انا تىلىمىزگە قۇلشىنىستىڭ ارتۋىنىڭ ارقاسىندا “سولتۇستىك قازاقستان” گا­زەتىنىڭ تارالىمى دا ەكى ەسەدەن استام ءوسىپ, بۇگىندە 10 مىڭ دانادان استى. وبلىس باسشىلىعى رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ شىعارماشى­لىق­پەن جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ماسەلەسىن ۇنەمى نازاردا ۇس­تاۋدا. گازەتىمىزگە جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­تەن بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تاپ­سى­رىس كولەمى جىلدان-جىلعا ۇلعاي­تىلىپ, قازىرگى دۇنيەجۇزىلىك داعدا­رىس كەزىندە دە باسىلىمىمىز قار­جىدان مۇقتاج­دىق كورىپ وتىرعان جوق. جۋرنا­ليستەردىڭ ەڭبەكاقىسى ءوسىرىلىپ, تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىق­تالۋى جاقسارتىلىپ كەلەدى. بيىل­دان باستاپ باسىلىمنىڭ ءار ءنومىرى ءتۇرلى-ءتۇستى ەتىلىپ, كوركەم­دەلىپ شىعارىلۋ ۇستىندە. ء“وزى ءبىر كۇندىك, ءسوزى مىڭ كۇن­دىك” سانالاتىن گازەتتى شىعارۋشى قا­لامگەرلەر ەڭبەگى قاشان دا قۇر­مەتكە لايىق. “سولتۇستىك قازاق­تان­نىڭ” جۋرناليستەرى دە اتاق-ما­راپاتتان كەندە ەمەس. بولات قوجاح­مەتوۆ, اماندىق جانتەمى­روۆ, زاراپ قۇسايىنوۆ سىندى قالامگەرلەرىمىز “مادەنيەت قايراتكەرى” قۇرمەتتى اتاعىنا يە. ال رەداكتسيانىڭ كەيىنگى جىلدارى قوردالانىپ قال­عان كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن تابان­دىلىقپەن شەشىپ, ۇجىم قاتارىن دارىندى جاستارمەن تولىقتىرىپ, باسى­لىمدى شىعارماشىلىق جاڭا بيىككە كوتەرە بىلگەن بۇرىنعى باس رەداكتور جاراسباي سۇلەيمەنوۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانىپ, پارلا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. تۇيىندەي ايتساق, توقسانعا كەل­گەن شەجىرە گازەتىمىزدىڭ وتكەنى – ونەگەلى, بۇگىنى – بەرەكەلى, بولاشاعى نۇرلى ۇمىتكە تولى. كارىباي مۇسىرمان, “سولتۇستىك قازاقستان” وبلىستىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى