– ءزۇلفيا التايقىزى, كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاعان كونۆەنتسيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى, ماڭىزى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن جاساعان مالىمدەمەسىندە كونۆەنتسيانى «كاسپي كونستيتۋتسياسى» دەپ اتادى. بۇل قۇجات جاعالاۋ مەملەكەتتەرى ءۇشىن ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق سالالارىندا ءوز قاتىناستارىن ورناتۋعا نەگىز قالاۋشى قۇجات بولىپ تابىلادى.
كونۆەنتسيا كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى, ءتۇبى, تابيعي رەسۋرستارى جانە ونىڭ ۇستىندەگى اۋە كەڭىستىگىن قوسا العاندا, ونى پايدالانۋعا قاتىستى جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەمەلەرىنە بايلانىستى بارلىق ماسەلەلەر كەشەنىن رەتتەيدى.
سۋ ايدىنىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى ايقىندالدى. 15 تەڭىزدىك ميلىنە ەنەتىن اۋماقتىق سۋلار بەلگىلەندى. ولاردىڭ سىرتقى شەكارالارى مەملەكەتتىك شەكارالار مارتەبەسىن الادى. 10 ميلدىك بالىق اۋلاۋ ايماقتارى اۋماقتىق سۋلارمەن ىرگەلەس بولىپ, وندا ءار مەملەكەتتىڭ بالىق اۋلاۋعا ايرىقشا قۇقىعى بار. بالىق اۋلاۋ كەلىسىلگەن ۇلتتىق كۆوتالار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بالىق اۋلاۋ ايماعىنان تىس ورتاق سۋ ايماعى ساقتالادى. جاعالاۋ ەلدەرىنىڭ تۋلارى استىندا جۇرەتىن كەمەلەرگە تەڭىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنان تىس ءجۇزۋ ەركىندىگى بەرىلەدى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنە ناقتى مىندەتتەردى قويۋعا ۋاعدالاستى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنە كاسپي تەڭىزى ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى جۇمىس توبىن قۇرۋ تاپسىرىلدى. بۇل توپتىڭ جاقىن اراداعى مىندەتى كاسپي تەڭىزىندەگى تىكەلەي باستاپقى سىزىقتارىن ورناتۋ ادىستەمەسى تۋرالى كەلىسىمدى پىسىقتاۋ جانە كەلىسۋ بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىندەگى سەنىم شارالارى تۋرالى كەلىسىمدى پىسىقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى كەلىستى. بۇل كەلىسىم ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى, ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ورتاق ماقساتتارىنا قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
كاسپي جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى جاعالاۋ مەملەكەتتەرى كەلىسسوزدەر توپتارىنىڭ الدىنا كاسپي تەڭىزى بيولوگيالىق رەسۋرستارىنىڭ زاڭسىز كاسىبىنە قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان كەلىسىم بويىنشا جۇمىستى اياقتاۋ تۋرالى مىندەت قويدى.
سامميت بارىسىندا قول قويىلعان ماڭىزدى قۇجاتتار اراسىندا كاسپي جاعالاۋىنىڭ مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى, سونداي-اق كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەردى اتاپ كەتۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك شەكارامىزدى اۋماقتىڭ تەگىس پەريمەترى شەگىندە ايقىنداپ العانىمىز قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى جايت بولىپ تابىلادى, ياعني كونۆەنتسياعا قول قويىلعانعا دەيىن قازاقستاننىڭ قۇرلىقتىق شەكارالارى زاڭدى تۇردە رەسىمدەلگەن بولسا, ەندى كونۆەنتسيا قازاقستانعا ءوز ەگەمەندىگىنىڭ شەگىن تەڭىزدە دە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز اشىق تەڭىزدەرگە جانە دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا قول جەتكىزە المايتىن ىشكىقۇرلىقتىق مەملەكەت. 1982 جىلعى ىشكىقۇرلىقتىق مەملەكەتتەردىڭ ترانزيتتىك ساۋداسى تۋرالى كونۆەنتسياسى جانە 1965 جىلعى تەڭىز قۇقىعى جونىندەگى بۇۇ كونۆەنتسياسى سياقتى حالىقارالىق امبەباپ قۇجاتتار ارقىلى ىشكىقۇرلىقتىق مەملەكەتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇحيت جانە اشىق تەڭىزدەرگە ەركىن ترانزيت جاساۋ قۇقىعى انىقتالادى. كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان بارلىق ەلدەر وسى كونۆەنتسيالاردىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلماعاندىقتان, بىزگە دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا قول جەتكىزۋ قۇقىعىن بەكىتۋ قاجەت بولدى.
ءبىز, ياعني بارلىق جاعالاۋ مەملەكەتتەرى اشىق تەڭىزدەر مەن دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا كاسپي تەڭىزىنەن جانە كەرى قاراي ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماعى ارقىلى ترانزيت ەركىندىگى بويىنشا كەلىسىمگە قول جەتكىزە الدىق. سۋ استى كابەلدەرى مەن ماگيسترالدى قۇبىرلار مارشرۋتى وتەتىن مەملەكەتتەرمەن كەلىسىم بويىنشا وسى ەلدەر اۋماقتارىندا مۇنداي كابەلدەر مەن قۇبىرلاردى كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇبىندە سالۋ مۇمكىندىگى الەمدىك نارىقتارعا كومىرسۋتەگىن جەتكىزۋ جولدارىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى پەرسپەكتيۆالارعا جول اشادى.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ ءۇشىن تەڭىزدىڭ ءتۇبىن شەكتەۋ ماسەلەسى كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ وتىرعان جايتتاردىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلە قالاي رەتتەلەدى؟
– قابىلدانعان قۇجاتقا سايكەس, ءاربىر مەملەكەت جەر قويناۋىن پايدالانۋ بويىنشا ەگەمەندىك قۇقىقتارىن ءوزىنىڭ تۇپتىك سەكتورى شەكارالارىندا جۇزەگە اسىرادى. مۇندا ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىنىكتەمە بەرۋ قاجەت, سەبەبى قازاقستان بۇل باعىتتا كورشى ەلدەرمەن ايتارلىقتاي جۇمىس اتقاردى. قازىرگى تاڭدا كاسپيدىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق بولىگىندەگى ءتۇبى مەن قويناۋى شەكتەلگەن. قازاقستان رەسەيمەن ءتيىستى كەلىسىمدى 1998 جىلى, ال وعان تىركەلگەن حاتتامانى 2002 جىلى بەكىتتى. قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى تەڭىز ءتۇبىنىڭ شەكتەۋى 2001 جىلعى كەلiسiمدە جانە 2003 جىلعى وعان تىركەلگەن حاتتامادا بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار 2003 جىلى قول قويىلعان كاسپي تەڭىزى ءتۇبىنىڭ شەكتەس ۋچاسكەلەرىن شەكتەۋ سىزىقتارىنىڭ تورابى بويىنشا قازاقستان – ازەربايجان – رەسەي ۇشتىگىنىڭ كەلىسىمى بار. قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ ءتۇبىن دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى ۋاعدالاستىق 2014 جىلعى كەلىسىممەن بەكىتىلدى. ءتۇپتىڭ شەكتەس ۋچاسكەلەرىن شەكتەۋ سىزىقتارى تورابىنىڭ اۋماعى ازەربايجان جانە تۇرىكمەنستانمەن ۇشجاقتى فورماتتا انىقتالعان سوڭ, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز كاسپي تەڭىزىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋ بويىنشا ەگەمەندiك قۇقىقتاردىڭ شەگىن زاڭدى راسىمدەۋدى اياقتادى دەپ ايتا الامىز.
– سامميتتە كاسپي جاعالاۋى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى تاعى قانداي ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى؟
– قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. تاراپتاردىڭ بۇل جاعداياتتار بويىنشا ۇستانىمدارى كەلىسسوزدەردىڭ باسىنان باستاپ جاقىن بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكولوگيالىق اسپەكتىلەرگە قاتىستى ەرەجەلەردى تىڭعىلىقتى ءارى ەرتەرەك كەلىستىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قورشاعان ورتانى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە ورتاق تاسىلدەمەلەر نەگىزىندە 2003 جىلى تاراپتار تەگەران كونۆەنتسياسى دەپ اتالاتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ تابيعي قورشاعان ورتاسىن قورعاۋ تۋرالى شەكتەلمەلى كونۆەنتسيا جاسادى. اقتاۋ كونۆەنتسياسىنا سايكەس, كاسپي تەڭىزىندە بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى بۇزاتىن كەز كەلگەن ءىس-ارەكەتكە تىيىم سالىنادى.
سونىمەن قاتار تاراپتار كاسپي تەڭىزىندەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ ەرەجەلەرىنە كەلىستى.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
