جاقىندا اقتاۋ سامميتىنە دايىندىق ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل شاراعا ازىرلىكتىڭ كوپ جىل بويى جۇرگىزىلگەنىن, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرلەسە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن ايتا كەلىپ, تەڭىزدىڭ ماڭىنداعى ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان كونۆەنتسياعا قول قويۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن. ياعني, تەڭىزدىڭ جاعاسىنداعى ەلدەردىڭ ونى پايدالانۋ جونىندەگى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە بايلانىستى بۇكىل ماسەلەلەردى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا ءسامميتتىڭ نەگىزگى قۇجاتى بولماقشى.
كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ بۇل كەشەلى-بۇگىن ەمەس, جيىرما جىل بويى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جۇمىس. تاراپتاردىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, تەڭىز اكۆاتورياسىن, ۇلتتىق سۋ ءتۇبى سەكتورلارىن ءبولۋ, بيولوگيالىق رەسۋرستاردى, سۋ ءتۇبى مەن جەر قويناۋلارىن يگەرۋگە بايلانىستى اسكەري ىنتىماقتاستىق جانە شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق قىزمەتتى جۇرگىزۋ, كەمە جۇرگىزۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تەڭىزگە قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋلەر سياقتى ماسەلەلەردىڭ وسى قۇجاتتا ناقتىلانعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى سانات كوشكىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالىپ, ءبىرتۇتاس قۇقىقتىق كەڭىستىكتىڭ قالىپتاسۋى ينۆەستورلار ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلارىن الاڭسىز جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا دا جاۋاپكەرشىلىك ارتا تۇسەدى. تەڭىز قويناۋىنداعى مۇناي مەن گازدى يگەرۋ, تاسىمالداۋ ءىسى وڭتايلانباق.
بۇعان دەيىن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى باسشىلارى ءتورت مارتە كەزدەسكەن. اتاپ ايتار بولساق, 2002 جىلى 23-24 ساۋىردە اشحابادتا, 2007 جىلى 16 قازاندا تەگەراندا, 2010 جىلى 18 قاراشادا باكۋدە, 2014 جىلى 29 قىركۇيەكتە استراحاندا باس قوستى.
2002 جىلعى ءبىرىنشى كاسپي ءسامميتى جوعارى دەڭگەيلەردەگى كەزدەسۋلەردى وتكىزۋگە نەگىز بولدى. 2007 جىلى تەگەراندا وتكەن ەكىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان, رەسەي, ازەربايجان, يران يسلام رەسپۋبليكاسى دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى. وندا كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ نەگىزگى ماوسەلەلەرى, تەڭىزدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق, سونداي-اق حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جەكەلەگەن اسپەكتىلەرى بويىنشا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇستانىمدارىنا بايلانىستى ماسەلەلەر جونىندە مەملەكەتتەردىڭ قولدانىستاعى كەلىسىمشارتتارى ساياسي دەڭگەيدە بەكىتىلدى.
2010 جىلى باكۋدە وتكەن ءۇشىنشى كاسپي ءسامميتى اياسىندا پرەزيدەنتتەردىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى مەن كاسپي تەڭىزىندەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بىرلەسكەن مالىمدەمەدە «كاسپي بەستىگى» كوشباسشىلارى تاعى دا ەكىنشى سامميت دەكلاراتسياسىندا كورىنىس تاپقان ۇستانىمدارىنا بەرىكتىگىن راستاپ, تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قاتىستى جۇمىستى اياقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
اتالعان كەلىسىم كاسپيدە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق زاڭعا قايشى ءىس-ارەكەتتەرمەن كۇرەسۋدە جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزگە اينالدى. وسىعان قاتىستى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناقتى مەحانيزمدەرى ءتيىستى حاتتامالاردا ناقتىلانادى. سونىمەن قاتار ازەربايجان استاناسىندا بەس مەملەكەتتىڭ باسشىسى جاعالاۋداعى مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىندەگى سۋ كەڭىستىگىن قامتيتىن ۇلتتىق ايماقتىڭ ەنىنە قاتىستى ىمىراسىز كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. ءدال وسى ماسەلەگە قاتىستى كەلىسسوزدەر كەشەۋىلدەپ كەلگەن ەدى. باكۋدەگى كەزدەسۋ اياسىندا, سونىمەن قاتار كاسپي تەڭىزىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا موراتوري ەنگىزۋ مەحانيزمىن ازىرلەۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلدى (مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندە ءتيىستى حاتتامالىق شەشىم قابىلداندى).
2014 جىلى استراحانداعى ءتورتىنشى كاسپي ءسامميتى بارىسىندا پرەزيدەنتتەر بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى. وندا جاعالاۋداعى مەملەكەتتەردىڭ تەڭىزدەگى ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى كوپتەگەن قاعيداتتار ءتىزىمى ناقتىلاندى. بۇل قاعيداتتار كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا جوباسىنا ينكورپوراتسيالاندى. اتاپ ايتقاندا, مالىمدەمە جاعالاۋداعى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس نەگىزدەرىنە, كاسپي تەڭىزىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا, ايماقتا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, تەڭىزدەگى اسكەري قۇرىلىس پەن اسكەري ءىس-قيمىلعا, تەڭىز اكۆاتورياسىن, سۋ ءتۇبى مەن قويناۋلارىن بولۋگە, كەمە جۇرگىزۋ رەجىمىنە, دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا ەركىن قولجەتىمدىلىك قۇقىعىنا, كاسپي تەڭىزىنىڭ بيورەسۋرستارىن پايدالانۋ مەن تابيعي ورتاسىن قورعاۋعا جانە تەڭىزدە عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە قاتىستى قاعيداتتاردى ناقتىلايدى.
كاسپي كەلىسسوزدەرى اياسىندا اتالعان ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى بويىنشا پىكىرتالاستار ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلىپ كەلدى. سونىمەن قاتار ءتورتىنشى سامميتتە كومميۋنيكە قابىلداندى, وندا مەملەكەتتەر باسشىلارى كاسپيدەگى كەلىسسوزدەر پروتسەسىندەگى ىلگەرىلەۋدى اتاپ ءوتىپ, ودان ءارى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن كورسەتكەن. سونداي-اق ءتورتىنشى سامميت اياسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ, تەڭىزدەگى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە جانە گيدرومەتەورولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
جوعارىدا اتالعان استراحان ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كاسپي ماڭى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ مالىمدەمەسىنە سايكەس كەزەكتى بەسىنشى سامميت اقتاۋدا وتكىزىلگەلى وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسى گەوساياسات جانە وڭىرلىك زەرتتەۋلەر قىزمەتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى جانسايا جابينانىڭ ايتۋىنشا, اقتاۋ سامميتىندە مەملەكەتتەر باسشىلارى قول قويۋى جوسپارلانعان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە بايلانىستى حاتتامادا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەرەكشە ەسكەرىلگەن.
– قازىرگى ۋاقىتتا كاسپي اۋماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماسەلە بولىپ وتىر. تەڭىزدىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسۋى, شيكىزات قورىنىڭ مولدىعى جانە باسقا دا تابيعي بايلىقتارىن ەسكەرە كەلە, ايماقتىڭ گەوساياسي ماڭىزدىلىعى وتە جوعارى ەكەندىگىن كورەمىز. ونىڭ ۇستىنە كاسپي ماڭىنداعى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرەتىن فاكتورلار قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى.
جالپى قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدا تەڭىزدىڭ قويناۋىن, اۋە كەڭىستىگىن ءبولۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. بۇل – كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ەگەمەندىگىنە, تاۋەلسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىستى ماسەلە. تەڭىزدەگى قاۋىپسىزدىك زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالادى جانە توتەنشە جاعدايلاردى حابارلاۋ مەن زاردابىن جويۋداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرا تۇسپەك. مىنە, اقتاۋ ءسامميتى 2010 جىلى قول قويىلعان تەرروريزم مەن ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس, ەسىرتكى زاتتارىن زاڭسىز تاسىمالداۋدى بولدىرماۋ, كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى شەكارا قىزمەتتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى قامتىلعان كەلىسىمنىڭ حاتتاماسىنا قول قويىلۋىمەن دە ماڭىزدى بولعالى تۇر, – دەيدى ول.
قامبار احمەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
