ستاندارتتارعا كەلەتىن بولساق, ءار ءبىلىم ساتىسىنا (باستاۋىش, نەگىزگى, ورتا) لايىقتى وقىتۋ ماقساتتارى ءدال انىقتالماعان. ستاندارتتار ءماتىنى ءبىرىن ءبىرى قايتالايدى. وقىپ ۇعىنۋ قيىن. ءبىلىم ساتىسىن وقۋشى قانداي بىلىممەن اياقتاۋى كەرەك ەكەنى دە بەلگىسىز. ماسەلەن, ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا باستاۋىشتى بىتىرگەندە ءبىلىم الۋشىدان نە كۇتىلەتىنىن, نەگىزگى مەكتەپتى ءبىتىرۋشى نەنى ءبىلۋى كەرەك ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ جاڭالىعى قانداي؟» دەگەن ماقالادا جازعان ەدىك (14 ماۋسىم, 2016 ج.). امال نە, جاۋاپ بەرىلمەدى.
ماقالادا باعدارلاما اۆتورلارى دا, ماقۇلداپ قول قويۋشى لاۋازىمدى تۇلعالار دا, مۇعالىمدەرگە ارنالعان جالپى پەداگوگيكالىق, ادىستەمەلىك باعدارلاما جاساۋ مەن مەكتەپتە وقىتىلاتىن ءپاننىڭ مازمۇنىن انىقتاۋدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ بار ەكەنىن ەسكەرمەگەندىگى ايتىلعان بولاتىن. باستاۋىش مەكتەپ ماتەماتيكا باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى دا انىقتالماعان. باعدارلامانى جاساۋشىلار ماقساتتار جۇيەسىندە ءبارى بار دەيتىن كورىنەدى. ول ماقساتتار جۇيەسى دە ويلانباي, جۇيەلىلىك پەن ساباقتاستىق قاعيداتتارىن ساقتاماي, ارزانقول جاسالعان دۇنيە ەكەندىگى كورىنىپ تۇر.
ءدال سونداي جاعداي مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان باعدارلاماسىندا دا ورىن الدى. بۇل تۋرالى بيجومارت قاپالبەك «قالاي وقىتۋدان بۇرىن, نەنى وقىتۋدى شەشىپ الايىق» اتتى ماقالاسىندا جازدى. بۇل ماقالادا دا جاڭارتىلعان باعدارلاما اۆتورلارى ءبىلىم بەرۋدە نەنى وقىتۋ, ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ مەن قالاي وقىتۋدى, ادىستەمەنى جاڭارتۋدىڭ اراجىگىن اشا الماعاندىعى تۋرالى ايتا كەلىپ, «...بازالىق ءبىلىمدى جۇيەسىز, رەتسىز, ج ۇلىم˗ج ۇلىم ەتىپ ۇسىنۋعا, جاڭارتىلعان باعدارلامانى جاساۋشىلارعا كىم رۇقسات بەردى ەكەن؟» دەگەن تاڭدانىسىن جاسىرمادى. «نەگىزسىز, ۋاقىتشا نارسەلەر جاساۋعا اۋەس ماماندار ات اربانىڭ الدىنا ءتۇسىپ الىپ جۇگىرگەندى قاشان قويار ەكەن. ولار وزدەرى بىلمەسە, ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋدىڭ سالا-سالاسىن ارنايى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندارعا نەگە سۇيەنبەگەن؟ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا نەگە جۇگىنبەگەن؟ بۇلار – جىلدار بويى قالىپتاسقان فيلولوگيا عىلىمىنىڭ ءادىسناماسىن ەشقانداي نەگىزسىز بۇزا سالاتىنداي كىمدەر؟» دەگەن رەنىشىن دە بىلدىرگەن.
اۆتور «...جاڭارتىلعان باعدارلامانى جاساۋشىلار ءتىلى قازاقشا شىققان بالانىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك داعدىسى تۋعاننان باستاپ قالىپتاساتىندىعىن, مۇنداعى ماقسات جەتىلدىرۋ, ماتىندەگى ءتىل بىرلىكتەرىن تۇستەپ تانۋ, ءماتىندى لينگۆيستيكالىق تالداۋ, ءماتىن تۋدىرۋعا ۇيرەتۋ كەرەكتىگىن تۇسىنبەيتىن سياقتى», دەگەن رەنىشىن دە ايتىپ قالىپتى. باعدارلاما اۆتورلارى «...ءبىلىم بەرەتىن عىلىمي ءپاندى سويلەۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن ءتىل ۇيرەتۋ پانىمەن شاتاستىرادى» دەلىنگەن.
بايقاۋىمىزشا, جاڭارعان باعدارلاما مەكتەپتە وقىتۋدىڭ تۇعىرنامالىق نەگىزىنسىز, كونتسەپتۋالدىق باعىتتى ايقىندايتىن تۇجىرىمداماسىز جاسالعان. 1995 جىلى قابىلدانعان «قازاق ءتىلى» ءپانىن وقىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى مەن 1998 جىلعى جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى, وقۋ باعدارلاماسىنداعى «تاريح-ءبىلىم-مادەنيەت» ۇشتاعانى نەگىزىندە جاڭاشا جۇيەلەنگەن تىلدىك تاقىرىپتار مەن تىلدىك ساۋاتتىلىق – ءسوز دۇرىستىعى – ءسوز شەبەرلىگى ساباقتاستىعىنا نەگىزدەلگەن ءبىلىم مازمۇنى, ءسوز مادەنيەتى مەن شەشەندىك ونەرگە ۇيرەتۋ جولدارى جانە پىكىرتالاس مادەنيەتىن وقىتۋدى ەسكەرمەگەن.
باعدارلامادا دۇنيە جۇزىندە بەرىك ورىن العان نە ءۇشىن وقىتۋ, نەنى وقىتۋ, قالاي وقىتۋ, نەگە قول جەتكىزۋ كانوندارى شاتاستىرلىپ بەرىلگەندىكتەن ادىستەمەنىڭ ىشكى جۇيەسى بۇزىلىپ, دارا بايلانىستار ەسكەرىلمەگەن. جاڭارتىلعان باعدارلامانى جاساۋشىلار ەشقاشان ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىن جوعالتپايتىن ءبىلىم مازمۇنىن تولىق اجىراتا, تۇسىنە الماعان سياقتى. ايتپەسە, ايتىلىم, تىڭدالىم, وقىلىم, جازىلىم سياقتى ءبىلىمدى يگەرۋدىڭ ناتيجەسىن كورسەتەتىن ارەكەتتەردى ءبىلىم مازمۇنى دەر مە؟
مەكتەپتەگى پاندەردى انا تىلىندە وقىتۋ ەمەس, ەكىنشى ءتىلدى ۇيرەنۋ ءۇشىن قولداۋ رەتىندە قاراستىرۋ, ماسەلەن, ماتەماتيكا ءپانىن وقىتۋدى جوسپارلاۋدا دا كەزدەسەدى. كەز كەلگەن عىلىم سالاسىنىڭ وزىندىك عىلىمي ءتىلى – جاساندى ءتىلى دە بولاتىندىعى بەلگىلى. مەكتەپتە وقىتىلاتىن ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ پاندەرى سايكەس عىلىم ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ نەگىزىن قالايدى. عىلىم ءتىلى انا (سويلەۋ) تىلىمىزدەن, ياعني تابيعي تىلدەن بولەك بولا المايدى جانە ونىمەن بىتە قايناسىپ جاتادى.
كەز كەلگەن عىلىم ءوزىنىڭ ۇعىمدار جۇيەسىنەن تۇراتىندىعى بەلگىلى. ۇعىمنىڭ اتى تەرمينمەن ء(سوز, ءسوز تىركەستەرى) نەمەسە سايكەس سيمۆول ارقىلى بەلگىلەنىپ, ورنەكتەلەدى. ۇعىمنىڭ قاسيەتتەرى مەن بەلگىلەرى, ۇعىمدار اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستار پايىمدار ارقىلى سيپاتتالادى. پايىمداردىڭ تىلدىك ورنەكتەلۋى – سويلەم. ماتەماتيكالىق سويلەم – اكسيوما, انىقتاما, تەورەما (كەيدە تۇجىرىمداما) تۇرىندە كورىنىس تابادى. ماتەماتيكالىق ءبىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى, ول ماتەماتيكالىق تىلدەن بولىنبەيدى. سوندىقتان ماتەماتيكانى وقىتۋ ادىستەمەسى عىلىمى, ماتەماتيكالىق بىلىمدەردى مەڭگەرۋدە وقۋشىلاردىڭ سويلەۋ ءتىلىن دامىتۋ, ال ول ءوز كەزەگىندە ويلاۋمەن تىكەلەي بايلانىستا بولادى دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الادى. اۋىزشا جانە جازباشا ماتەماتيكالىق تىلگە ۇيرەتۋ, ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ اجىراماس قۇرامدى بولىگى سانالادى. وقۋشىنى ماتەماتيكاعا ۇيرەتە وتىرىپ, ءبىر مەزگىلدە ولاردىڭ ماتەماتيكالىق ءتىلىن جەتىلدىرەمىز جانە كەرىسىنشە. سوندىقتان وقۋ جوسپارلارىندا «تىلدىك ماقساتتار تۋرالى» دەگەن ارنايى ءبولىمنىڭ بولۋى مەن ءاربىر تاقىرىپقا «عىلىمي ءتىل قامتىلعان تىلدىك ماقسات ۇلگىسىنىڭ» بەرىلىپ وتىرۋىن تالاپ ەتۋ مۇعالىمگە ارتىق جۇكتەمە بولايىن دەپ تۇر.
وكىنىشكە قاراي, جاڭارتىلعان باعدارلامانى جاساۋشىلار ءبىلىم بەرۋدىڭ جۇيەلىلىك, بىرىزدىلىك, عىلىميلىق جانە ساتىلاي وقىتۋ ۇستانىمدارىن ۇمىتقان سەكىلدى. سان جىلدار بويى وقىتۋدىڭ ءار ساتىسىندا قالىپتاسقان ءداستۇر مەن جۇيەنى بۇزعان. دەمەك, بالانىڭ ويلاۋ, سويلەۋ قابىلەتتەرىن دامىتۋ ماسەلەسى دۇرىس ەسكەرىلمەگەن. وسى ورايدا, تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن توقتاۋسىز جۇرەتىن ساۋات اشۋ جۇيەسىن 1-سىنىپقا ءپان ەتىپ ەنگىزۋدىڭ ءوزى ۇلكەن قاتەلىك بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ ۇستىنە بۇل وقۋلىق وتە ۇلكەن ءارى اۋىر, بالانىڭ پسيحولوگيالىق-فيزيولوگيالىق ءوسۋى مەن دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. مىنە, سوندىقتان جاڭارتىلعان باعدارلامانى جاساۋشىلار وزدەرىنشە «جاڭالىق» اشىپ وقىتۋدىڭ ساتىلى-ساباقتاستىق جۇيەسىن ۇمىتقان. وعان دالەل, ورفوگرافياعا قاتىستى تاقىرىپتاردىڭ وقۋ ماقساتىندا دا, تىلدىك باعداردا دا اراجىكتەرىنىڭ انىق كورسەتىلمەگەندىگى.
قازاق ءتىلىن جاڭارتىلعان باعدارلامامەن وقىتامىز دەپ وقۋشىلارىمىزدى ساۋاتسىزدىققا باستايىن دەپ تۇرعانى تۋرالى «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا كەمشىلىك كوپ» («ەگەمەن قازاقستان», 13.06.2018) اتتى ماقالاسىندا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىلى تەورياسى جانە ادىستەمەسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانات داۋلەتبەكوۆا بۇلتارتپاس دالەلدەر كەلتىرىپ جازىپتى. وقۋ مازمۇنىن انىقتاۋعا بايلانىستى كەمشىلىكتى باسقا ءپان ماماندارى دا ايتىپ ءجۇر.
ءبىلىم – دۇرىس ويلاۋدىڭ نەگىزى. ويلاي بىلگەن, ويلاۋعا ۇيرەنگەن بالا دۇرىس, شەشەن سويلەي الادى. دۇرىس ويلاۋ مەن دۇرىس سويلەۋ – ءپاندى مەڭگەرۋدىڭ, جاقسى وقۋدىڭ العىشارتى. ناتيجەسىندە, بالانىڭ بويىندا تىلىنە, ۇلتىنا, مەملەكەتىنە دەگەن قۇرمەت پەن ماقتانىش سەزىمى ويانادى. ەلىن, جۇرتىن, ءتىلىن قاستەرلەيتىن, ارداقتايتىن ازامات بولىپ وسەدى.
ء بىلىم بەرۋ سالاسىن جاڭارتىلعان مازمۇنعا كوشىرۋ دەگەندى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن «تۇراقتى دامىپ وتىرۋ», «باعالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ» «مەكتەپتەردە يگىلىكتى ءبىلىم ورتاسىن قالىپتاستىرۋ», «بالا مەكتەپتە ءوزىن ەركىن سەزىنىپ, ۇستازدارى مەن قۇربىلارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا مەيلىنشە مەيىرىمدى بولۋ», «ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى ءتيىمدى پايدالانۋ», ت.ب. دەپ جالپى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق, ادىستەمەلىك ماسەلەلەردى اتاپ جاتادى. «قىرىق ادام ءبىر جاق, قىڭىر ادام ءبىر جاق» دەگەن وسى شىعار.
جاڭارتىلعان باعدارلاماعا كوشۋ ناۋقانى ەلىمىزدىڭ پەداگوگتارى مەن ادىسكەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن شەتكە ىسىرىپ قويدى. قازىرگى كەزدە مۇعالىمدەر ەڭبەكتەرىن ەش ۋاقىتتا قولىنا ۇستاپ كورمەگەن اعىلشىنشا ەسىمدەردى اتايتىن بولدى. سول اعىلشىنداردىڭ ايتقاندارىنان كەم ەمەس وي-پىكىر ءوزىمىزدىڭ عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە دە جەتكىلىكتى. تەك سول قازىنانى دا پايدالانا الساق زيان شەكپەگەن بولار ەدىك. ءوزىن قۇرمەتتەگەن ۇلت قاشان ۇتىلىپ ەدى؟!
ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – بالالارعا رۋحاني جاڭعىرۋ تۇرعىسىنان ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن ادەت-عۇرپىمىزدى ساقتاۋعا, جاڭعىرتۋعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرەمىز دەسەك, ءبىلىم ستاندارتتارى مەن وقۋ باعدارلامالارىن قايتا ءتۇزۋ كەرەك. سوعان ساي وقۋلىقتاردى جازۋ ءىسىن جەتىك مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ۇلتتىق شەڭبەردە شەشۋ قاجەت. ەندىگى جەردە مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ كۋرستارىنىڭ مازمۇنىن دا قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەر, بالكىم. ءبىز وسى ارقىلى الەمدىك وركەنيەتكە ءوز ۇلگىمىزبەن قوسىلا الامىز.
دوسىمحان راحىمبەك,
وقمپۋ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قۇلاحمەت مولدابەك,
وقمپۋ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
