كەدەن وداعى: ساپالىق وزگەرىس جانە تيىمدىلىك

بۇگىنگى تاڭدا قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ ەكونو­مي­كالىق كورسەتكىشتەرىنە تالداۋ جاساساق, بار­­لىق باعىتتا دەرلىك ءوسۋ ديناميكاسى انىق­تالىپ وتىر. وبلىستىڭ سىرتقى ساۋدا اينا­لى­مى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 711,2 ملن. دول­لاردى قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتى 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىمەن سالىستىرعاندا 167,7 ملن. دوللارعا ارتىق. ياعني, ءوسىم 31 پاي­ىزدى قۇرايدى. ەكسپورت كولەمىنىڭ وسۋىنە شيكى مۇناي ەكسپورتىنىڭ 53, سۇيىتىلعان گاز ەكس­پورتىنىڭ 54 پايىزعا كوتەرىلۋى تىكەلەي اسەر ەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى «كەدەن وداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزەدى, ىشكى جالپى ءونىمى 2 ترلن. دوللار بولاتىن 170 ملن. ادام­­دىق ءىرى نارىق اشىلادى. وسىنداي نارىق­تى تابۋ, اشۋ قازىرگى تاڭدا كەز كەلگەن بيزنەس­مەن­نىڭ ارمانى», ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق كارتاسىنا ءبىزدىڭ وبلىستان جالپى قۇنى 88,2 ملرد. تەڭگە­نى قۇرايتىن 27 جوبا ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىت­تا جوبالار جۇزەگە اسۋىمەن قاراپايىم ح­ا­لىق­قا اكەلەر پايداسى مول بولادى. جاڭا جۇمىس ور­ىندارى اشىلىپ, الەۋمەتتىك جاعدايى شەشىلەدى, قوعامعا جاقسى اسەرىن تيگىزىپ, بولا­شاق­قا دەگەن قادام نىق بولادى. بۇل جوبا­لار­دىڭ تيىمدىلىگى سول وتاندىق ونىمدەر قاتارىن­دا شى­عا­رىلعان تاعام, تاۋار جانە شيكىزاتتى تەك ءوزى­مىزدىڭ ەلگە ساۋداعا شىعارۋمەن قاتار ەكسپورت­قا دا جىبەرۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز تۋادى. تاۋارلى نومەنكلاتۋرا بويىنشا ەكسپورت تال­داۋى كورسەتكەندەي بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا 6 ملن. 8 مىڭ اقش دوللارى بولاتىن ماشينە بۇيىمدارى (سۇيىقتىققا ارنالعان كوتەرگىش­تەر) ەكسپورتتالدى. قىزىلوردا وبلىسىنان رە­سەي مەن بەلارۋسياعا ەكسپورت رەتىندە نەگىزىنەن – ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى (بالىق, تۇز, كۇرىش, كوكونىس, جەمىس-جيدەك) جانە مۇناي مەن گاز شىعارىلۋدا. جۇرگىزىلگەن تالداۋ جۇمىستارى يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن وبلىستىڭ ءىرى مۇناي كومپانيالارى مەن ولارعا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن كاسىپورىندار پايدالانىپ وتىرعانىن كورسەتۋدە. (مىسالى: «تورعاي پەترولەۋم» اق, «پەتروقازاقستان­قۇمكولرەسورسيز» اق, «ساۋتس ويل» جشس جانە ت.ب.). سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ تاۋارلاردىڭ ساپالىعى جوعارى بولعان جاعدايدا, شىعا­رىل­عان ونىمدەردى ءارى قاراي, ياعني الىس شەت مەملەكەتتەرىنە تاسىمالداناتىنىنا ءۇمىت ارتۋعا بولادى. يمپورت تالداۋى كورسەتكەندەي باسقا مەملەكەتتەردەن ساپالى شىعارىلعان شيكىزات, تاعام نەمەسە باسقا دا ونىمدەر كەلۋدە. مى­سالى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنان 491,2 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە ونەركاسىپ سالاسى­مەن بايلانىستى حيميالىق ءونىم, 3,8 ملن. اقش دوللارى بولاتىن توقىما بۇيىمدارى, 1400 ملن. اقش دوللارى بولاتىن مەتالدار, 244,3 ملن. اقش دوللارى بولاتىن وزگە دە تاۋارلار ء(ۇي جيھازدارى) يمپورتتالعان. كەدەن وداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قانداي مۇمكىندىكتەر بەرەتىنىنە توقتالىپ وتە­لىك. اتاپ ايتقاندا, ءۇش ەلدىڭ تاۋار ءوندىرۋ­شى­لەرى مەن تۇتىنۋشىلارى ساۋدا قاتىناسى كەزىندە ارتىق قۇجاتتاردى راسىمدەۋدەن, كەدەندىك الىمداردى تولەۋدەن بوساتىلۋ سياقتى جە­ڭىلدىكتەر الادى, تاۋارلار ەمىن-ەركىن جىل­جي­دى. دەگەنمەن, كەدەن وداعىنىڭ نارىعى باسە­كەگە قابىلەتتى جوعارى تاۋارلارعا تولى ەكەنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. سوندىقتان دا, ءۇش ەلدىڭ كا­سىپكەرلەرى, الداعى ۋاقىتتا ءوز ءونىمىنىڭ سا­پا­سىنا باسا نازار اۋدارۋى ءتيىس. سەبەبى, ەۋروپا مەن قىتايعا دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتقان ءبىر­تۇتاس كەدەندىك اۋماقتىڭ حالقى, ساپالى دا ارزان تاۋاردى الۋعا ىنتالى ەكەنىن ايتىپ جاتۋ­دىڭ ءوزى ارتىق. باسەكەلەستىكتىڭ ناتيجە­سىن­دە, ەڭ مىقتىلار عانا ىلگەرى جىلجيتىنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا وبلىس كاسىپورىندارى ءۇشىن باستى ماسەلە – كەدەن وداعىنىڭ نارىعىندا ءبا­سەكەگە قابىلەتتى تاۋارلار شىعارۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى, كاسىپورىندار يسو ساپا مەنەدجمەنتى ستاندارتتارىن ەنگىزۋ­دىڭ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنىپ, باسەكەگە قابىلەتتى, ەكسپورتقا باعىتتالعان ونىمدەر شىعارۋعا بەيىمدەلۋدە. بۇل باعىتتا جەرگىلىكتى كاسىپكەر­لە­رى­مىز قولدا بار مۇمكىندىكتەردى, شيكىزاتتى پاي­دالانا وتىرىپ, سىرتتان كەلەتىن تاۋار­لار­دى وزىمىزدە شىعارۋعا, يمپورت الماستىرۋعا بەيىمدەلۋى قاجەت. ال, كەدەن وداعىنىڭ جۇمىسىنان مىناداي ناتيجەلەر كۇتىلۋدە. بىرىنشىدەن, ءبىرتۇتاس كەدەن ايماعىن قۇرۋ ءۇش ەلدىڭ ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا كەڭ اۋ­قىمدى ىنتىماقتاسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ەڭ الدىمەن بىرلەسكەن وندىرىستەر مەن كووپە­را­تسيالاردى قۇرۋداعى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرەدى. ەكىنشىدەن, ءۇش مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى شەك­ارادان وتكەندە كەدەندىك تولەمدەردى ءرا­سىم­دەۋسىز, كوپتەگەن قۇجاتتاردى راسىمدەۋدى كۇت­پەي-اق ءبىر-بىرىمەن ەركىن ساۋدا-ساتتىق جاساي الادى. ۇشىنشىدەن, ءۇش ەلدىڭ ورتاق رىنوگى 2 ترلن. دوللاردى قۇرايدى, ياعني, ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى دەگەن ءسوز. دەمەك, كاسىپكەرلەر قوسىمشا رەسۋرستاردى تارتا الادى. وسىلاي­شا كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر ەكونوميكاسى ايتارلىقتاي سەرپىن الىپ, جاڭا جۇمىس ورىن­دارى قۇرىلادى, حالىققا ارنالعان ونىمدەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى كەڭەيەدى. تورتىنشىدەن, ءۇش ەلدىڭ رىنوگىنداعى ءبا­سە­كەلەستىك ارتادى. بۇل تاۋارلاردىڭ ساپاسى­نىڭ جاقسارۋىنا, قولجەتىمدىلىگىنە ىقپال ەتەدى. جاڭا جىل مەن جاڭا ونجىلدىقتىڭ باسى ەۋرازەق پەن تمد جانە باسقا دا ينتەگرا­تسيا­لىق بىرلەستىكتەر سياقتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي كەڭىستىكتەردىڭ جاڭا ۇيلەسىمدى قۇ­رىلىمدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا باستاۋ بەرگەن وقيعامەن بايلانىستىرىلىپ وتىر. 2010 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بەلارۋس, قازاق­ستان جانە رەسەي اراسىندا قۇرىلعان كەدەندىك وداق ءوزىنىڭ ءىس جۇزىندە جۇمىسىن اتقارۋ كەزە­ڭى­نە قادام باستى. جاڭا وداق قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ 1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قابىرعاسىندا ايتقان ءتيىستى ينستيتۋتتىق قۇرىلىمى بار ەۋرازيالىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى باستاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل باستاما ەلباسىنىڭ باسقا دا يدەيا­لارى تارىزدەس, الەمدىك تاجىريبەنى زەرتتەۋ, ءتيىستى جاعدايدى مۇقيات ساراپتاۋ جانە ەكونو­مي­كالىق ماقساتتار نەگىزىندە ومىرگە كەلدى. قا­زىرگى تاڭدا الەمنىڭ ەۋروپا, وڭتۇستىك امەريكا, وڭتۇستىك جانە ورتالىق افريكا ايماق­تا­رىندا بىرنەشە ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر بار ەكەندىگى بارشاعا ءمالىم. ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ولاردىڭ ارقايسىسى الۋان ءتۇرلى قا-عيدالار نەگىزىندە قالىپتاسقان, الايدا ءاردايىم ءتيىمدى دە پاي­دالى بولدى. ساراپشىلار كەدەن وداعىنىڭ تيگىزەتىن وڭدى اسەرىن رەسەي ءۇشىن 400 ميلليارد دوللارعا, ال بەلارۋس پەن قازاقستان ءۇشىن 16-18 ميلليارد دول­لار كولەمىندە باعالاپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل قادام ارقىلى ن.ءا. نازارباەۆ ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ بىرىندە اتاپ وتكەندەي, حالقى 180 ميلليون ادامدى قامتيتىن, ياعني تمد حالقىنىڭ 60 پايىزىن قۇرايتىن ورتاق رىنوك قا­لىپتاستىرۋعا جول اشىلىپ وتىر. ەكى ەلدىڭ ورتاق وندىرىستىك الەۋەتى بۇگىنگى كۇنى 600 ملرد. دوللارعا باعالانىپ, مۇناي قورى 90 ملرد. باررەل, اۋىل­شا­رۋاشىلىق ءونىمىنىڭ اۋقىمى 112 ملرد. دوللاردى قۇرايدى. كەدەندىك وداق اۋماعىندا بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ىشكى جالپى ۇلتتىق ءونىمى­نىڭ 85 پايىزى وندىرىلەدى. ءۇش ەلدىڭ ورتاق ىشكى جالپى ۇلتتىق ءونىمى 2 تريلليون دوللاردان اسىپ, 2015 جىل­عا قاراي 15-18 پايىز شاماسىندا وسە­دى دەپ كۇتىلۋدە. وسىنىڭ ءبارى كەدەن وداعىنا الەمدىك بەدەلدى ينتەگرا­تسيا­لىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى بولۋىنا, ءال­ەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەدە ماڭىزدى ورىن الۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ەڭ با­س­تىسى, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماق­ساتتاعى مۇنداي ءىرى بىرلەستىكتەر ورتاق تاريحى مەن مەنتاليتەتى جانە ءالى دە بولسا دوستىق ءارى تۋىسقاندىق باي­لا­نىستارىن جوعالتپاعان حالىقتارى­مىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, تۇرعىن­د­ارعا جايلى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن جاساۋ ءۇشىن قۇرىلىپ وتىر. ارينە, الدىمەن كەدەن وداعى, سودان كەيىن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كە­ڭىستىك قۇرۋ – اۋقىمدى ءارى كۇردەلى ءۇد­ە­رىس. ول ۇكىمەتتەر اراسىنداعى ىق­پال­داستىق پەن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋدى, اسىرەسە وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەندىك, سالىق, كولىك جانە باسقا دا قۇرىلىمدارىنىڭ ىقپالداستىعىن قا­جەت ەتەدى. كەدەن وداعىن جانە جال­پى ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپ­تاس­تىرۋ – بۇل ۇكىمەتتەردىڭ, اسىرەسە كەدەندىك, سالىقتىق, كولىكتىك جانە وع­ان قاتىسۋشىلاردىڭ باسقا دا مەكە­مە­لەرىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى مەن ۇيلە­سىمدىلىگىن نىعايتۋىن تالاپ ەتەتىن, قيىن, كوپ جوسپارلى ۇدەرىس بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتى دە كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى قۇرىلدى جانە ونىڭ شەشىمى بارلىق قاتىسۋشىلارعا مىندەتتى بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا, جاڭادان قۇرىلعان حالىق­ارا­لىق ۇيىمعا ءۇش ەلدىڭ ارقاي­سى­سىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ جەكەلەگەن وكىلەتتىلىكتەرى باعىتتال­دى. اتالعان قادامنىڭ ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا سايكەستىلىگىن انىقتاۋ ءۇش­ى­ن پرەمەر-مينيستر قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭە­سىنەن الدىن الا تۇسىنىك بەرۋدى سۇراعان. 2009 جىلدىڭ قاراشاسىندا كونستي­تۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيا­نىڭ ەگەمەندىك, ۋنيتارلىق, باسقارۋ ءتۇرى مەن مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستى­عى جانە ازامات پەن ادامدار­دىڭ قۇ­قىعى مەن بوستاندىقتارى تۋ­را­لى ەرەجەلەرى بۇرمالانباعان جاع­داي­لاردا قا­زاقستان ءۇشىن كەدەن ودا­عى شەشى­مىنىڭ مىندەتتىلىك سيپاتقا يە ەكەندىگى تۋرالى وڭ قورىتىندىلارىن بەردى. جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي ارا­سىندا قابىلدانعان حالىقارالىق كەلىسىم شارتتىڭ قاعيدالارىنا سايكەس كەدەندىك وداق ءۇش كەدەندىك تەرري­تو­ريا­لاردى – ءبىرتۇتاس كەدەندىك اۋماققا بىرىكتىرۋدى قاراستىرادى. بۇل ۇدەرىس ءىس جۇزىندە 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى شىلدەسىنەن باستاپ قولدانىسقا كىردى. وسى اۋماقتا وندىرىلگەن جانە ءبىرتۇتاس اۋ­ماقتا ەركىن اينالىمدا بولاتىن ءۇش­ىن­شى ەلدەردە وندىرىلگەن تاۋارلاردىڭ ساۋدا-ساتتىق اينالىمىنا كەدەندىك باجدار مەن ەكونوميكالىق سيپاتتاعى شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالادى. ءۇش ەل ءۇشىنشى ەلدەرمەن بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفتى جانە تاۋارلارمەن ساۋدا-ساتتىقتى رەتتەۋدىڭ باسقا دا بىرەگەي شارالارىن قولداناتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا قوعامداستىقتا حا­لىق­ارالىق قىزمەت سالاسىندا, ءبىرىڭ­عاي كولىك كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋدا, ورتاق ەنەرگەتيكالىق رىنوكتا جانە كەلىسىلگەن الەۋمەتتىك ساياسات سالا­سىن­دا ستراتەگيالىق باعىتتار ايقىن­دال­عان. بۇگىندە الەمدە كۇردەلى ەكونو­مي­كالىق جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. ءبىر جاعىنان مەملەكەتتەر تاراپىنان داع­دارىسقا قارسى قابىلدانعان شارالار جاھاندىق قارجى اپاتىنا جول بەرمەي, ءوز ەكونوميكالارىنا تيگىزەر زار­داپتارىن مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدەتۋ­گە جول اشتى. الدىمىزدا ەكونومي­كا­لىق, قارجى, وندىرىستىك جانە باسقارۋ جۇيەلەرىن ۇيىمداستىرۋدا مەملەكەت­تەر­دىڭ قاعيداتتىق جاڭا دەڭگەيگە وتۋىنە جانە تۋىنداعان جاڭا ماسە­لە­لەردى شەشۋگە باعىتتالعان ۇلكەن ءارى جاۋاپتى جۇمىستار تۇر. بۇل, ياعني ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا دايىنداۋ پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ ارقاۋى بولىپ تابى­لا­دى. – “قازىردەن باستاپ ءبىزدىڭ كاسىپ­كەر­لەرگە پايدا بولعان جاڭا مۇمكىن­دىك­تەردى دۇرىس باعالاپ, جاڭا نارىققا شىعۋدىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالارىن ءازىر­لەۋ­مەن بارىنشا اينالىسىپ, باسە­كە­گە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت” – ەكەن­­دىگىن ەلباسى جولداۋىندا اتاپ ءوتتى. ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, تاۋار اينالىمنىڭ ارتۋىن, كەدەندىك كەدەرگىلەردى ازايتۋدى, شەك­ارا­داعى باقىلاۋدىڭ سانىن ازايتۋدى, رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن ارادا ءبىر­لەسكەن ءىرى كاسىپورىندار اشۋدى كوز­دەيدى. ءبىر سوزبەن تۇيگەندە, ساۋدا مەن قىزمەت كورسەتۋ اياسى كەڭەيىپ, جاقسا­رادى. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نا­زارباەۆتىڭ – “ەۋرازيالىق ينتەگرا­تسي­يا­نىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەگىندە بالاما جوق” دەگەن سوزدەرىن ەسكە سالا كەتۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەدىم. سەبەبى, كەدەن ودا­عى بىرىڭعاي ەكونومي­كا­لىق كەڭىس­تىك قۇرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. بۇل اتالعان ەلدەردىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىنى ەشقانداي داۋ تۋعىزبايدى. قۋانىش ىسقاقوۆ, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.