تاۋەلسىزدىگىمىزدى قادىرلەيىك!

كەشە عانا قول جەتكەن ءتا­ۋەلسىزدىگىمىزگە دە 20 جىل تو­لىپتى. بۇل اتا-بابالارىمىز­دىڭ سان عاسىرعى ارمانى عوي. مۇنىڭ قادىرىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇعىنىپ, سەزىنەر مە ەكەن؟! ولار­دىڭ ويى دا ەركىن, ءسوزى دە, ءجۇرىس-تۇرىسى دا ەركىن. ولار ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى ءاۋ باستان وسىلاي بولعان سياقتى. راسىندا دا سولاي ما؟! اعا بۋىن مەن ورتا بۋىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن بىلەر. ويتكەنى, كەشەگى كۇننىڭ اششى­سى مەن تۇششىسىن تاتتى. ونىڭ ءبارى دە ەستە... سوناۋ 60-جىلداردىڭ باسىن­دا الماتىعا كەلىپ, وقۋعا ءتۇس­كەنبىز. ول كەزدە قالادا قانداس­تارىمىز وتە از ەدى. رەسمي دەرەك بويىنشا الاتاۋ باۋرايىنداعى اسەم قالا تۇرعىندارىنىڭ 7 پايىزىن عانا قۇرايتىن. بۇعان 4 پايىز قازاق ستۋدەنتتەرىن قوسى­ڭىز. الماتىلىق قانداستارى­مىز­دىڭ دەنى انا ءتىلىن جارىتىپ بىلمەي مە, بىلگىسى كەلمەي مە, ايتەۋىر قازاقشا جارىتىپ ءسوي­لەمەيتىن. ءتىپتى, سويلەگىسى كەلمەيتىندەي كورىنەتىن. قازاق ستۋ­دەنتتەرىنىڭ دەنى اۋىلدان كەلگەندىكتەن شىعار, كوشەدە, نە قوعامدىق كولىكتە كەزدەسە قالسا, ءوز تىلىمىزدە سويلەۋگە ىقىلاستى ەدى. اۆتوبۋستا ءبىرلى-ەكىلى قازاق جىگىتى (از عوي) ۇشىراسىپ, ءوزارا شۇيىركەلەسسە, وندا وتىرعان ورىس كەمپىرلەرى: – نە دەپ كۇڭكىلدەسىپ تۇر­سىڭدار؟ ادامشا سويلەسىڭدەر! – دەپ زەكىسە, ابايسىزدا ءبىر ءنار­سەنى ءبۇلدىرىپ العان بەيكۇنا سابيدەي ءبىر-بىرىنە ۇرپيە قاراپ, جىم بولۋشى ەدى. سول كۇندەردى قالاي ۇمىتارسىڭ. قازاقتىڭ رەسمي استاناسىندا كوپشىلىك ورىندا ءوزارا قازاقشا سويلەسە الماۋ قانداي قورلىق دەسەڭشى؟! وسى ورايدا ءبىر زيالى با­ۋىرىمىزدىڭ مۇراعات دەرەگىنە سۇيەنىپ جازعان ماقالاسى ويعا ورالادى. وندا پاتشالىق رە­سەيدىڭ تۇسىندا الماتىداعى قا­زىرگى 28 پانفيلوۆشىلار باعى­نىڭ كىرە بەرىسىنە: «بۇعان قىر­عىز-قايساقتاردىڭ (قازاقتار دەگەنى) كىرۋىنە بولمايدى» دەگەن ەسكەرتۋ ءىلۋلى تۇرادى ەكەن. 1987 جىلدىڭ قاڭتارىندا قو­لىما كاسىپوداقتىڭ ۋاقىتى ءوتىپ بارا جاتقان جولداماسى ءتيىپ, ودەسسانىڭ ءبىر ساناتوريىنە ماسكەۋ ارقىلى بارا قالدىم. ايگىلى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بۇكىل كەڭەس وداعىن ءبىر دۇرلىك­تىرگەن كەزى. بۇكىل گازەتتەردىڭ جازاتىن تاقىرىبى سول. وقي­عانىڭ بايىبىنا بارماستان الاڭ­عا شىققان جاستار (قازاق­تار) اياق استىنان «ناشاقور, ىشكىش, بۇزاقى», ىلە: «تۇگى سىرتىنا شىققان ۇلتشىل», اتانىپ شىعا كەلگەندىكتەن قانداستا­رىمىز­دىڭ ءجۇنى جىعىلىپ, ەكىۇداي, پۇشايمان كۇيدە قالعان-دى. الماتىدان كەلگەنىمدى بىلگەن ساناتوري ديرەكتورى ءبىر كۇنى مەنى وزىنە شاحمات ويناۋعا شا­قىر­دى. ءتۇر-تۇسىنەن ەۆرەي ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. قالانىڭ تۇرعىن­دارىنىڭ دەنى وسى ۇلت­تىڭ وكىل­دەرى ەكەنىن سوندا بارى­سىمەن-اق اڭعارعانمىن. اتى-ءجونى, البەتتە ورىسشا. ماعان ءىش تارتقان بولىپ, شاحمات ويناپ وتىرىپ: – گازەتتەن وقىپ جاتىرمىز. الماتىدا شىنىندا, نە بولدى؟ – دەپ, سىر تارتقىسى كەلدى. ارينە, بەيتانىس, ونىڭ ءۇستى­نە وزگە ۇلتتىڭ وكىلى بولعان­دىقتان, ساقتاندىم. ىشىمدە قاي­ناپ جاتقاندى ايتا الماي قينالدىم. اۋزىمنان ارتىق ءسوز شىعىپ كەتسە, كىم بىلەدى ەلدەن جىراقتا قامالىپ قالسام, مەنى كىم ىزدەيدى؟ ءبىر ەلى اۋىزعا ەكى ەلى قاقپاق. سوندىقتان: – گازەتتەردەگى وقىعانىڭىز­داي عوي, – دەپ قىسقا كۇمىلجي جاۋاپ بەرىپ, ءتىلىمدى تارتا قوي­دىم. جۇزىمە بارلاي قاراعان ول مەنىڭ وڭايلىقپەن اشىلا قوي­ماسىمدى سەزدى مە, بۇل جايلى قايتىپ سۇرامادى. سەرۋەندەپ جۇرگەنىمدە ەكى مولدوۆان جىگىتى: – قازاقتار جارايسىڭدار! ولارعا سول كەرەك, – دەدى ماعان وڭاشادا... «ولارعا» دەگەنى كىم-كىمگە دە تۇسىنىكتى شىعار. «حالىقتار ءتۇر­مەسى» اتانعان كەڭەس وداعى ءوزىن­دەگى بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىس­تاردى تەڭ كورەمىز دەگەنىمەن ءسوزى باسقا, ءىسى باسقا ەدى عوي. تەك ءبىر ۇلت ۇستەمدىك ەتىپ, سولاردىڭ اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىسقا اينالدى. ءبارىمىز ءتىلىن ءبىلىپ, سول تىلدە سويلەۋگە دە, وقۋعا دا ءتيىس ەدىك. سولاي بولدى دا. اۋىلدان وقۋعا كەلىپ, بۇل ءتىلدى بىلمەيتىن قانداس­تارى­مىز­دىڭ دەنى «ساۋاتسىز, مادەنيەت­سىز, مامبەت» اتاندى. بەرىلگەن ءدىني سەنىم بوستان­دىعى قاعاز جۇزىندە سىرت كوز ءۇشىن ەدى. مەشىتتەر دە از بولاتىن. ال­ماتىداعى وتكەن عاسىردىڭ با­سىندا اعاشتان سالىنعان ەسكى مەشىتتەگى جۇما نامازىنا كەبىسىن سۇيرەتكەن كەمپىر-شالدار بارا­تىن. سونىڭ ءبىرى مەنىڭ انام ەدى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا: – بالام, ساعان ءبىر ءوتىنىشىم بار. مەن ولگەن سوڭ جۇما كۇنى ماعان قۇران وقىپ باعىشتاپ تۇر, مولدا از عوي, تاپپاسسىڭ, – دەدى. مەن ءۇنسىز باسىمدى يزەدىم. «قۇران كىتابىن قايدان تابا­مىن», دەي المادىم. قۇران تۇر­ماق, ەشقانداي ءدىني كىتاپ جوق ەدى. انامنىڭ سوڭعى ءوتىنىشى زاڭ, ءسوز­سىز ورىنداۋعا ءتيىسسىڭ. اتا-بابا دىنىمەن قاۋىشتىم. نامازعا جى­عىلدىم. تەك جۇما كۇنى عانا ەمەس, بەس ۋاقىت ناماز سوڭىنان ءبىر انامنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل اتا-بابا, و دۇنيەلىك تۋعان-تۋىس, جول­داس-جورالاردىڭ دا رۋحىنا با­عىش­تاپ, قۇران وقۋ ادەتتەگى ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالدى. ال, قازىر تەك ىنتا-ىقىلاس بول­سا, ىزدەگەن ءدىني كىتاپتارىڭ جەتەرلىك. ساۋات اشۋ كۋرستارىنان ءدىني ساۋات اشۋعا مۇمكىندىك بار. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ ونشاق­تى ءتارجىماسى جارىق كوردى. ساحيح حاديستەر دە از ەمەس. ءتىپتى, قۇدسي حاديستەر دە انا تىلىمىزدە سويلە­گەلى قاشان. تاۋەلسىزدىگىمىز جاريا­لانعاندا بار بولعانى 68 مەشىت بولسا, سوڭعى 20 جىلدا 2 400-گە جۋىقتادى. ءبىر كەزدەرى ات قورا مەن قويماعا اينالعان مەشىتتەر ورنىنا بۇگىنگى زامانعا لايىق ساۋلەتتىلەرى بوي كوتەردى. ءبىر كەزدەرى ازىن-اۋلاق مەشىتكە كەبىسىن سۇيرەتكەن شال-شاۋقان مەن كەمپىرلەر باراتىن بولسا, بۇل كۇن­دەرى ءىشى جاماعاتقا تولى. دەنى جاستار. اراسىندا عالىم دا, ءدارى­گەر دە, جازۋشى دا, قىسقاسى الۋان ماماندىقتىڭ يەلەرى بار. ونعا تارتا مەدرەسە مەن ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە بولاشاق ءدىندارلار دايارلانسا, ال رەسپۋبليكالىق يمامدار­دىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن ينستيتۋتتا بۇل كۇندەرى مەشىتتەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن يمامدار مەن مولدالار ءبىلىمىن كوتەرۋدە. 20 جىل ءۇشىن بۇل از با, كوپ پە؟! ءيا, ءبارى ەستە. رەسەيدىڭ بودان­دى­عى دا, «ءتۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك» مادەنيەتىمىزدى دا­مى­تىپ, بارشامىزدى ۇشپاققا جەتكىزگەن قوعامىندا دا ءوز انا تىلىمىزدە رەسميى ءوز الدىنا, كوپ­شىلىك ورىندا دا ءوزارا تىلدەسە الماي بەيكۇنا ءسابيدىڭ كۇنىن كەشكەن كۇندەرىمىز تاريح قويناۋىنا كەتكەلى 20 جىل ءوتىپتى. بۇعان ءبۇ­گىنگى ەركىن ويلى جاستارىمىز سەنەر, نە سەنبەس. وتكەن عاسىردىڭ ناعىز «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىل­عان» 70-80 جىلدارىنىڭ وزىندە الماتىدا ساتىپ العان كىشكەنتاي جەر ۇيىمە (پولدوما) تىركەلە الماي, كوپ قينالدىم. وقۋ ءبىتىرىپ, الماتىدا قالعىسى كەلگەن جاس ماماندار باسپاناسى بولماعان­دىق­تان تىركەلە الماي تىعىرىققا تىرەلەتىن. ويتكەنى, تىركەۋسىز قىز­مەتكە قابىلدامايدى. ءبىزدىڭ زا­مان­داستارىمىز مۇنى جاقسى بىلسە كەرەك. 80-ءشى جىلدارى الدىمەن قاپشاعاي قالاسىن, سودان سوڭ الماتى قالاسىن باسقارعان قوي­شى­مانوۆ دەگەن ازامات قان­داس­تارى ءۇشىن تىركەلۋگە «جاسىل كو­شە» اشامىن دەپ «حا­لىق جاۋى­نىڭ» كەبىن كيدى. كوز تۇرتكىگە اينالدى. پارتبيلەتىنەن ايىرى­لىپ, قىزمەتىنەن قۋىلدى. ءتۇر­مەگە دە قامالدى-اۋ دەيمىن. جار­قىراپ شىققان ەسىل ەر كوپ­شى­لىكتىڭ كوز الدىندا قور بولدى. ال, ەسەسىنە قازاقستانعا ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىل­مايتىن سىبىردەن قالتاسى اقشاعا تولى «اق­قۇلاقتار» اعىلىپ كەلىپ, ەمىن-ەركىن جايعاسىپ جاتتى. تاۋەلسىزدىگىمىز الدەكىمدەر اي­تىپ جۇرگەندەي بۇل وپ-وڭاي كەلە قالعان جوق. كورەسىنى كورىپ, قينال­دىق, دارمەنسىزدىكتەن ىشتەي ەگىلىپ, شاراسىز كۇي دە كەشكەن كۇندەرىمىز از ەمەس. تاۋەلسىز ەل بولدىق دەگەندە, يىقتان جۇك ءتۇسىپ, وسى كۇنگە جەتكەنىمىز راس پا, وتىرىك پە, دەدىك ىشتەي. راس, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگى­مىز­دىڭ دە ءوز قيىندىعى, كۇرسىندى­رەتىن «اتتەگەن-ايى» از ەمەس. جي­ىرما جىلدا مەملەكەتتى ايا­عى­نان تۇرعىزۋ وڭاي ما؟! ءتا­ۋەلسىز مەملەكەت قۇرعانىمىز­بەن, ونى ناعىز ۇلتتىق ەلگە اينالدىرا الماي جاتقانىمىز ارقاعا ايازداي باتادى. مەملەكەتتىك مارتەبە العان ءتىلىمىزدىڭ دە جىرى تاۋسىلار. ءوزىنىڭ مارتەبەلى تۇعىرىنا قونار دەگەن ءۇمىت كۇشتى. ءدىنىمىزدى مەملەكەت ەندى شىڭداپ العان سىڭايلى. ەلىمىز بۇكىل الەمدىك ءتۇرلى اعىم, سەكتا, دىنسىماقتاردىڭ قۇج-قۇج قايناعان سىناق پوليگونىنا اينالدى. جەتپىس پايىز مۇسىل­مان ۇستاناتىن اتا-بابامىزدىڭ اسىل ءدىنىنىڭ حانافي ءمازھابى كۇنى كەشە قابىلدانعان «ءدىني قىز­مەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭدا مەملەكەتتىك تۇر­عى­دا مويىندالعانىنا سانسىز شۇكىر ايتامىز. ساناسى اتەيزممەن ۋلانعان حالقىمىز جيىرما جىل بويى سول سىناق پوليگو­نىندا ءتۇرلى ميسسيونەرلەردىڭ ارباۋىندا ميداي ارالاسۋمەن كەلەدى. الەمدىك تاجىريبەدە ءبىر ۇلتتىڭ بىرنەشە ءدىني سەنىمگە ءبولىنۋى جاقسىلىق ەمەس. ىشتەي ءىرىتىپ, «اققۋ كوككە, شورتان كول­گە, شايان شولگە تارتقان» جاعداي قازىر باسىمىزدا. مۇنىڭ العاش­قى اششى زاردابىن دا سەزىنۋدەمىز. وڭاي ەمەستىگىنە كوز جەتتى. دەموكراتيا سىرتى جىلتىر, ءسوزى سىلدىر, ماقساتى ب ۇلىڭعىر, ال­دامشى ۇعىم. ونىڭ شەكسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس. دەموكراتيا ساياساتقا جۇرەر, ال دىنگە مۇلدەم جۇرمەيدى. ءدىني ساۋاتسىز توبىر ونىڭ اسىلى مەن جاسىعىن ايى­را الماي, ۇلت پەن ءدىننىڭ تۇتاس­تىعىنا سىزات تۇسىرەدى. وتباسى­لارىنىڭ شىرقىن بۇ­زىپ, شاڭى­راعىن ورتاسىنا ءتۇسى­رىپ جاتقان جايى از با؟! ءبىز ءۇشىن تاۋەل­سىزدىگىمىزدى باياندى ەتە تۇسۋگە زارەدەي دە نۇقسان كەلتىرەر نە نارسەنىڭ دە قۇنى كوك تيىن. سون­­دىقتان, مەكتەپكە ارنايى يمان­دىلىققا, نە ۇلتتىق سالت-داستۇرگە نەگىزدەلگەن ءپان ەنگىزىلىپ, جۇيەلى وقى­تىلۋى قاجەت. بۇل ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ دا العاشقى سەنىمدى باسپالداعى بولماق. ون­سىز, ءال-فارابي عۇ­لا­­ما ايت­قانداي: «تاربيەسىز ال­عان ءىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى». «يماندى ەل – الىنباس بەرىك قامال». ونى سىرتتان ەشقانداي دا جاۋدىڭ الۋى مۇمكىن ەمەس. يماندى بولساق, نەندەي قيىن­دىققا دا سابىرلىلىق تانىتىپ, ءتوزىمدى بولا تۇسەمىز. اللاھ تاعالا قاشان دا سابىرلىلار جاعىندا. وتانعا دەگەن ءسۇيىس­پەن­شىلىگىمىز كۇشەيەدى. وسى ارقىلى بۇگىنگى كوپتەگەن تۇر­مىس­تىق, الەۋمەتتىك, ەكونوميكا­لىق, ساياسي جانە رۋحاني دا قي­ىندىقتار مەن كۇيزەلىستەر ءوز شەشىمىن تابارى ءارى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مۇ­نان دا باياندى, عۇمىرىنىڭ ۇزاق بولا تۇسەرى حاق. سول ءۇشىن دە بۇگىنگى جاس ۇر­پاق تاۋەلسىزدىگىمىزدى ارداق تۇ­تىپ, قادىرلەي بىلگەنى ابزال. اتا-بابامىز سان عاسىر ارمانداپ, زامانداستارىمىز ءومىر ءسۇرىپ, قىزىقتاپ وتىرعان تاۋەلسىز­دىگىمىز ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي! وڭعار ومىربەك, قمدب-نىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.