زاڭنامانى جەتىلدىرۋ – جەتىستىككە قول جەتكىزۋ

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “جاڭا ون­جىل­دىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قا­زاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى حالىققا جولداۋىندا كەلەسى ونجىلدىقتا مەملەكەتتىڭ دايەكتى تۇردە دامي ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەتىن ناقتى مىندەتتەر مەن باسىم­دىقتاردى ايقىنداپ بەردى. وندا ارقايسىمىزدى ءومىردى جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمىلدىرۋعا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋگە شاقىرادى. ەندى ادىلەت مينيسترلىگى وسى مىندەتتەردى ورىنداۋعا بەلسەنە كىرىسىپ كەتتى. اتاپ ايتقاندا, جاقىن ۋاقىتتاعى جۇمىس باعىتتارىنىڭ نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قوعام الدىنا قويعان مىندەتتەرىمەن تىكەلەي ۇشتاسۋىن جانە سايكەس كەلۋىن ايقىنداپ, نەگىزگى باعىتتار بوي­ىنشا رەفورمالاردى باستادى. اسىرەسە, بۇل زاڭ شىعارۋ قىز­مەتىن جاقسارتۋعا, بيزنەس اشۋدى جەڭىلدەتۋگە, پەنيتەنتسيارلىق جۇيەنى ىزگىلەندىرۋگە, نوتاريات پەن ادۆوكاتۋرا قىزمەتىندە ازا­مات­تارعا قىزمەت كورسەتۋدى جاق­سارتۋعا ءارى اتالعان سالالاردا سى­بايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن ءتو­مەندەتۋگە باعىتتالعان وزگەرىس­تەر­گە دە قاتىستى بولىپ وتىر. ويتكەنى, پرە­زي­دەنتتىڭ جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى – “سەنىمدى قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرۋدى جالعاستىرۋ جانە زاڭداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ” ماسەلەسى زاڭ شىعارۋ سالاسىندا مينيسترلىكتىڭ قىزمەتىنە جاتادى. ءبىز زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن باعا­لاۋ ءۇشىن زاڭدارعا جۇيەلى قۇقىقتىق مونيتو­رينگ جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلەدى دەپ ەسەپتەيمىز, بۇل ءۇشىن مينيسترلىك ءتيىستى تەتىكتى پىسىقتاۋدا, ياعني زاڭ جوباسىن دايىنداۋشى ءاربىر ورگان تۇراقتى نەگىزدە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ازىرلەگەن زاڭدارعا تالداۋ جاسايتىن بولادى. بۇدان باسقا, زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ساپا­سىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى­نىڭ تاپسىرماسىمەن زاڭ شىعارۋ ينستيتۋتى­نىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانى جاۋاپكەر­شى­لىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەن ەرەكشە مارتەبەسى بار مەملەكەتتىك مەكەمەگە وزگەردى. بۇل قىز­مەت­كەرلەر جالاقىلارىن وسىرۋگە جانە ينستيتۋتقا بىلىكتى مامانداردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, بۇل زاڭ شىعارۋ باستامالارىن عىلىمي تۇرعىدا پىسىقتاۋ ساپاسىن, سونداي-اق بولجاۋ-تالداۋ قىزمەتىن جاقسارتۋعا ءتيىس. قازىرگى ساتتە جاڭادان قۇرىلعان ينستيتۋتتىڭ ۇجىمى قالىپتاستىرىلۋدا. پرەزيدەنت جولداۋدا اتاپ وتكەندەي, داع­دارىستان كەيىنگى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ دامۋىندا نەگىزگى لوكوموتيۆ بيزنەس قۇرىلىمدارى بولادى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الدىنداعى ماقسات – بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ جانە شيكىزات سەك­تو­رىنا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ, ياعني ەكونومي­كانى ءارتاراپتاندىرۋ. بۇل جاقىندا ادىلەت ورگاندارىندا تىركەلۋگە ءتيىس جاڭا وندىرىستەر مەن كاسپىورىنداردىڭ كوبىرەك اشىلاتىنىن ءبىل­دىرەدى. دەمەك, مينيسترلىك پەن ونىڭ قۇ­رىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ جۇگى دە ارتا تۇسەدى. بىلتىرعى جىلى ادىلەت ورگاندارىندا 20 مىڭعا جۋىق زاڭدى تۇلعالار, سونىڭ ىشىندە 12 مىڭنان استام شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى تىركەۋدەن ءوتتى. بيزنەس قۇرۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, پارلامەنت زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى ەسەپتىك تىركەۋدى جەڭىلدەتۋ ماسەلەلەرى جونىندە زاڭ قابىلدادى. كورسە­تىل­گەن زاڭدا ۇلگىلىك جارعى بويىنشا شاعىن كا­سىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تىركەۋ مەرزىمىن 1 جۇ­مىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتۋ كوزدەلدى, جارعىلىق كاپيتالدىڭ مولشەرى 100 اەك-تەن 100 تەڭگەگە دەيىن ازايدى. سونىمەن بىرگە, قۇرىلتاي قۇجات­تارىن نوتاريالدىق كۋالاندىرۋ مىندەتى الىپ تاستالدى. وسىلايشا, قازاقستاندا بيزنەس اشۋعا قويىلعان تالاپتار بارىنشا جەڭىلدەتىلدى. الەۋەتتى كاسىپكەرلەر مۇنى قوشتاپ وتىر. كاسىپكەرلەرگە جۇمىس جاعدايىن ودان ءارى وڭايلاتۋ ءۇشىن مينيسترلىك تەتىكتەردى پىسىقتاپ, وڭتايلاندىرۋدا. ول بويىنشا قۇرىلتاي قۇجاتتارىنا وزگەرىستەر تەك حابارلاما نەگىزىندە عانا ەنگىزىلەدى, ال زاڭدى تۇلعا تاراتىلعان كەزدە ونىڭ بارلىق فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە ەسەپتىك تىركەۋدەن شىعارىلادى. بۇل بەلگىلى ءبىر شامادا بيزنەستى تىركەۋگە ءارى جۇرگىزۋگە بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىنداردى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۋرالى دا مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ايتتى. سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمى­سىنداعى كەمشىلىكتەردى كورسەتە وتىرىپ, پرە­زيدەنت قازاقستانداعى جازالاۋ جۇيەسىندە ايىپ­­تار 5 %-دان از بولسا, تۇزەۋ جۇمىستارى – 0,4 %-دى, قوعامدىق جۇ­مىس­تار 0 %-دى قۇ­راي­­تى­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل ار­نايى مەكەمەلەردە ادام سانىنىڭ جىل سايىن تولاسسىز وسۋىنە اكەلەدى, ياعني اعىمداعى جىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا رەس­پۋبليكا مەكەمەلەرىندە 63 445 سوتتالعان مەن تەرگەۋ-قاماۋداعىلار ۇستالادى. بۇل بىلتىرعى جىلعا قاراعاندا 5 مىڭعا كوپ. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ بيۋدجەتىن شەكسىز كوبەيتە بەرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەلىمىزدە تۇرمەدەگى حالىقتى ازايتۋعا باعىت­تال­عان كەشەندى شارالار قابىلدانۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ جاعىنا قاراي دامىتۋ باعىتتارى ايقىندالعان رەسپۋب­ليكانىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىق­تىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ەرەجەلەرىن تولىقتاي ىسكە اسىرعان ماڭىزدى. ءبىز قوعامنان وقشاۋلاۋعا بايلانىستى ەمەس قىلمىستىق-قۇقىقتىق شارالاردى كەڭىنەن قولدانۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ىزگىلەندىرۋ بارىسى قوعامعا اسا قاۋىپ كەلتىر­مەيتىن ادامداردى – العاش رەت كىشىگىرىم نە­مەسە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعانداردى, كامەلەتكە تولماعانداردى, سونداي-اق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارىن – اياعى اۋىر ايەلدەر مەن اسىراۋىندا كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار جالعىز باستى انالاردى, ەگدە جاستاعى ادامداردى قامتۋعا ءتيىس. جولداۋدان تۋىندايتىن مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسى بويىنشا تۇرمەدەگىلەردىڭ سانىن قايتادان تولىقتىرماس ءۇشىن باس بوستان­دىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان ادامداردى وڭالتۋ جانە قايتا الەۋمەتتەن­دىرۋ­دىڭ تولىق جۇيەسىن جاساۋ كەرەك. جالپى, قىل­مىستىق-اتقارۋ جۇيەسى جاقسارتۋعا مۇقتاج ەكەن­دىگىن تۇسىنەمىز. سوندىقتان ونى جەتىلدىرۋ بوي­ىنشا مينيسترلىك كەشەندى باعدارلاما ازىرلەۋدە. سونىمەن قاتار ەلباسى رەسپۋبليكا ازامات­تارىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا جانە الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋلەر ساپاسىن ارتتىرۋعا ءمان بەرەدى. وسىعان بايلانىستى, ازاماتتارعا مەم­لەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ۇردىستەرىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن مينيسترلىك ەنگىزگەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى تۋرالى اتاپ وتپەۋگە بول­مايدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە جىل باسىندا حقو اكىمدىكتەردىڭ قاراماعىنا بەرىلگەنىمەن ادىلەت مينيسترلىگى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا قاجەتتى كومەك كورسەتە وتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن ۇيىم­داس­تىرۋعا بەلسەنە اتسالىسۋدى جالعاستىرىپ وتىر. مىسالى, قازىرگى ساتتە ءبىر ءوتىنىش قاعيداتى بويىنشا حقو-نىڭ جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلۋدا. وسى ۇسىنىستىڭ ءمانى بويىنشا ازاماتتارعا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلۋ ءۇشىن حقو-عا كوپتەگەن ءتۇرلى قۇجاتتاردىڭ كوشىر­مە­لەرىن (مىسالى, ءۇي كىتابى, كەتۋ پاراعى, ستن, اجك جانە ت.ب.) بەرۋ قاجەت بولماي قالادى. وسى مالىمەتتەردىڭ بارلىعى دەرەكتەر قورىندا بار. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ازاماتتار­دان ولاردى قوسىمشا سۇراتۋدىڭ ءمانى جوق. ءبىر ءوتىنىش قاعيداتى بويىنشا حقو جۇمىسى ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت الۋ ءتارتىبىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى, ولاردى ارتىق قارجى شى­عىندارىنان بوساتادى. بۇدان باسقا, قازىر ادىلەت مينيسترلىگى مەملەكەتتىك نوتاريۋستار ينس­تيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدا. ادىلدىك رەتىندە مەملەكەتتىك نوتاريۋستاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن ەشكىم وزگەرتپەگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ەلىمىزدە ولاردىڭ مۇلدەم قالماعاندىعى باسقاشا ءىس. قالاي دەگەنمەن, بىلتىرعى جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن قازاقستاندا ءبىر دە ءبىر مەملەكەتتىك نوتاريۋس بولعان جوق. ءبىز كۇزدە ءار وبلىس ورتالىعىندا مەملەكەتتىك نوتارياتتىق كەڭسەلەر اشتىق. قازىر ولار – 16. بۇل ورايدا ولاردىڭ قىزمەتىنە قاجەتتىلىك كۇن سايىن وسۋدە. ءبىز قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا جەكە­مەن­شىكتى نوتاريۋستارمەن قاتار جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس مەملەكەتتىك نوتارياتتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋ­رالى شەشىم قابىلدادىق. وسى وزگەرىستەر جولداۋدا ايتىلعان مىندەتتەرگە جاۋاپ بەرەدى. ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى قۇقىقتىق ساياسات كەڭەسى مينيسترلىكتىڭ قولدانىس­تا­عى كۆوتالاۋ جۇيەسىن جانە نوتاريۋستاردى ورنالاستىرۋ ورىندارىن ءبولۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قولدادى, باسقاشا ايتقاندا, الداعى ۋاقىتتا وكرۋگتە نوتاريۋستار سانىن كوبەيتۋ شەكتەلمەيتىن بولادى. سوتتاردىڭ قىزمەتىندەگى نەگىزگى باعىت بويىنشا ادۆوكاتتاردى مامانداندىرۋدى, سونداي-اق ادۆوكاتتاردىڭ م ۇلىكتىك جاۋاپكەرشىلىگى جانە جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ ينستيتۋتتارىن ەنگىزۋ ماقساتقا ساي بولادى دەپ پايىمدايمىز. بىلتىر مينيسترلىك ادىلەت ورگاندارىنىڭ ەلەكتروندى دەرەكتەر قورىنا (“جىلجىمايتىن م ۇلىك تىركەلىمى”, “جەكە تۇلعالار”, “زاڭدى تۇل­عالار”) نوتاريۋستاردىڭ قول جەتكىزۋىنە ارنال­عان “ەلەكتروندى نوتاريات جۇيەسى” قاناتقاقتى جوباسىن ازىرلەدى. بۇل ولارعا جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن مامىلەلەردى رەسىمدەۋ كەزىندە – كليەنتتىڭ نەكەدە تۇرعانىن, ونىڭ تىركەۋ مەكەن-جايى قانداي ەكەنىن, سونداي-اق جۇمىس ءۇشىن قاجەت مالىمەتتەردى كورۋگە كومەكتەسەدى. وسى جاڭالىق مامىلەلەردى جاساۋ كەزىندە الاياقتىق قاۋپىن تومەندەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. “ەلەكتروندى نوتاريات جۇيەسىن” قولدانۋ بولاشاقتا جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە ازاماتتار ادىلەت ورگاندارىنا جۇگىنۋ مىندەتتەرىنەن بوساتىلادى. جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى تىركەۋ ادىلەت ورگاندارىنىڭ نەمەسە حقو قىزمەتكەر­لەرى­مەن ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ تىكەلەي بايلا­نىسپاۋى ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ەڭ ءتيىمدى شارا ءارى حالىق ءۇشىن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ۇدەرىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى. سونىمەن قاتار, وسى بارلىق جاڭالىقتاردى ەنگىزگەنگە دەيىن اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى تىركەۋ مەرزىمىن 15-تەن 5 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىلتىر زاڭنامانى ءتۇسىندىرۋ جانە قۇقىق­تىق ناسيحات جۇمىستارىنىڭ اياسىندا ادىلەت مينيسترلىگى سوتتاردا, حقو-دا, جوعارى وقۋ ورىن­دارى مەن كىتاپحانالاردا ەلەكتروندى زاڭ­نا­ما دەرەكتەرىنە تەگىن قول جەتكىزۋ “نۇكتە­لە­رىن” ورناتتى. بۇدان باسقا, بىزدە كولل-ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق ارقىلى ازاماتتاردىڭ حقو كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ سيپاتى مەن قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى كەڭەس الۋىنا مۇمكىندىگى بار. وسى انىقتامالاردى الۋ ءۇشىن ازامات كەز كەلگەن وبلىس ورتالىعىنان استانا قالاسىنىڭ كودىن تەرمەي 58-00-58 تەلەفون نومىرىنە تەگىن قوڭىراۋ سوعا الادى. سونىمەن بىرگە وتىنىشتەردى تالداۋ كور­سەت­كەندەي, ەلىمىزدە قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندە انىقتاما ورتالىعىن قۇرۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ- جەتىلدى. سوندىقتان, اعىمداعى جىلى كولل-ورتالىقتىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ نەگىزىندە بىرىڭعاي اقپاراتتىق-قۇقىقتىق قىزمەت قۇرىلاتىن بولادى. مىسالى, كولل-ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى قىزمەتتىڭ بارلىق تۇرلەرىن ليتسەنزيالاۋ ءتارتىبىن, مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن ءتۇسىندىرىپ, جانە وعان قاجەتتى قۇجاتتار تىزبەسىن, ءتيىستى مەكەن-جايلارى مەن سەنىم تەلەفوندارىن كورسەتەدى. قاجەت جاعدايدا كولل-ورتالىقتىڭ وپەراتور­لا­رى تولىق جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قوڭىراۋ سوعۋشىنى قويىلعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋ قۇزىرەتىنە كىرەتىن مەملەكەتتىك ورگانمەن قوسا الادى. مۇنداعى تۇكپىلىكتى ماقسات ءبىر قوڭىراۋ ارقىلى كەز كەلگەن قۇقىقتىق كەڭەس الۋ بولىپ تابىلادى. جالپى, ادىلەت ورگاندارى جۇمىس ىستەپ جاتقان باسقا دا ۇسىنىستار مەن جاڭالىق­تار­دىڭ ارتىقشىلىعى ولاردىڭ الەۋمەتتىك سيپاتتا بولۋىندا. ولار ازاماتتاردىڭ ءومىرىن جەڭىلدە­تۋگە جانە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن دامىتۋ ءۇشىن جاعدايلاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. راشيد تۇسىپبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت ءمينيسترى.