تاسقالادا تسەمەنت زاۋىتى سالىنا ما؟

باتىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ تاسقالا اۋدانى اۋماعىندا تسەمەنت زاۋىتى سالىنادى ەكەن دەگەن ءسوزدىڭ تاراعانىنا التى جىل ءوتىپتى. بۇگىنگى زىمىران ۋاقىت ولشەمىمەن العاندا التى جىل اجەپتاۋىر ۋاقىت. ءتىپتى بۇل مەرزىمنىڭ ىشىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە زاۋىت تۇرعىزۋعا دا بولادى. الايدا, تۇرعىزىلعان نەمەسە سالىنىپ جاتقان تسەمەنت زاۋىتىن كورە الماي باتىسقازاقستاندىقتار اڭ-تاڭ كۇيدە ءجۇر. تاقىرىپقا شىعارىلىپ وتىرعان ساۋال اقپان ايىنىڭ 5-ءى كۇنى وبلىس اكىمىنىڭ ەلگە ەسەپ بەرگەن كەزىندە  قويىلعان ەدى. “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءتىلشىسى تەمىر قۇسايىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆكە: – ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟ – ءسوز جوق, سوناۋ 2004 جىلى بەلگىلەنگەن تسەمەنت زاۋىتى قۇ­رى­لىسى جوباسى – قۇپتاۋعا تۇر­ارلىق  وتە جاقسى جوبا. ەڭ باس­تى­سى – ەلگە كەرەك جوبا. ول ءوڭىر­دە قۇرىلىس يندۋسترياسى­نىڭ وركەندەۋىنە مول ۇلەس قوسا الار ەدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى ۋاقىتتا تسەمەنت باعاسى جوعا­رى قۇرىلىس ماتەريالىنا اي­نال­دى. اتالعان جوبا ىسكە اسقان جاع­دايدا وسى اسپانداپ كەتكەن باعا­نى تومەندەتۋگە دە اسەرىن تيگىزگەن بولار ەدى. الايدا, كەز كەلگەن جوبا كە­شەندى كوزقاراس تۇرعىسىنان جان-جاقتى ويلاستىرىلماسا, ول تو­لىق ىسكە اسپاي, جارتىكەش كۇيىن­دە قالىپ قويماق. مۇنداي جو­با­لاردان ءۇمىت تە, قايىر دا شاما­لى. وكىنىشكە قاراي, تسەمەنت زاۋى­تى قۇرىلىسىنا قاتىستى دا وسىلاي دەۋگە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى و باستا تسەمەنت زاۋى­تى قۇرىلىسىن جوبالاۋ­شى­لار ەڭ باستى ماسەلەنى, ياعني ۇلكەن جوبانى ەنەرگەتيكالىق قۋات كوز­دە­رىمەن قامتۋ جايىن, وعان كەتە­تىن شىعىندار مەن رەسۋرستاردى قوسا ەسەپتەۋ قاجەت­تىگىن تۇپكىلىكتى تۇردە قاراستىر­ماعان. سونىڭ سال­دارىنان ءبۇ­گىندە ءتاپ-ءتاۋىر جوبا تۇيىققا تىرەلىپ تۇر. قىس­قاسى, اتالعان زاۋىت قۇرىلىسى­نىڭ تاعدىرى – تەك وسىعان بايلانىستى. ونى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارمەن بايىتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا, زاۋىت جوباسى اياعى­نا دەيىن جەتە الادى. تاپ­پاسا جەتپەيدى. ورال. بال تاتىعان بارقىت قىمىز كوشپەندى قازاقتىڭ كونە اسىن وزگەلەر يەمدەنىپ كەتپەسىن كوشپەندى قازاق ءوز تىرلىگىندە ءبىر ماۋسىمدا عانا ەمەس, جىل بويى بيە بايلاپ, قىمىز اشىتۋدىڭ سىرىن بىلگەن. كۇنىنە ەرەسەك ادام 15 ليتر­دەي قىمىز ىشكەن. قىمىزدى اتام زاماننان بەرى قاراي قارا سابادا ساقتايدى. سابا كوشپەندى­لەردىڭ كەزىنەن قالعان ءبىر بەلگى دەسە دە بولا­دى. ونى جىلقى تەرىسىنەن جا­ساپ تىگەدى. بىرىنشىدەن, سابادا اشى­تىلعان قىمىزدىڭ ءدامى كەرەمەت بولسا, تاعى ءبىر ماڭىزدىسى كوش­پەن­دى قازاق ءۇشىن ءارى-بەرى كوشى-قون كەزىندە وزىمەن الىپ جۇرۋگە سابا وتە قولايلى. قىمىز ساقتالاتىن, بيە ساۋىلاتىن شەلەك, پىسپەك, ءشو­مىش­تەر ءجيى ىستا­لىپ وتىرادى. ءويت­كەنى, بال تاتىعان بارقىت قىمىزدى تەمىر ىدىسقا قۇيىپ بەرە الماي­­سىڭ. قىمىز قازاق­تاردىڭ سۇيىكتى اسى. ونىڭ ەمدىك, شيپالىق قاسيەت­تەرى مول. ەڭ العاش رەت قىمىز ەمحاناسىن 1858 جىلى سامارادا نيكولاي پوستينوۆ دەگەن دارىگەر ۇيىمداس­تىرعان ەكەن. قى­مىز­بەن ەمدەلۋگە وعان لەۆ تولستوي مەن انتون چەحوۆ كەلىپ, قاتارىنان بەس ايداي جاتىپ ەم-دوم الادى. كوش­پەندى قازاق قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيە­تىن جاقسى بىلگەن. اسىرەسە, وكپە-قولقاعا سۋىق تيگەندە قىمىز­دىڭ ەمدىك شيپاسى مول. قىمىز يمۋني­تەتتى نىعايتۋمەن قاتار, اعزانى جاسارتادى. قان قۇرامىن جاقسار­تىپ, جۇرەك-قان تامىرلارىنىڭ جۇمىس­تارىن قالپىنا كەلتىرەدى. اسىرەسە, ورتالىق جۇيكە جۇيەلەرى اۋرۋلارىن ەمدەگەندە شيپاسى مول. جاڭا ساۋىل­عان بيە ءسۇتى مەن تۇيە ءسۇتى گەپاتيت پەن اسقازان جاراسى, ءىش اۋرۋى ديزەن­تەريادان ەمدەلۋگە كومەكتەسەدى. ەرتە زاماندا گرەك تاريح­شىسى گەرادوت ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى V عاسىردا ساقتاردىڭ ءومىرى مەن تۇرمى­سىن جازا كەلە بۇل حالىق­تىڭ سۇيىكتى اسى بيە سۇتىنەن جاسالعان كەرەمەت ءبىر تاعام دەيدى. سونداي-اق, حش عاسىردا ساياحات­شى موناح-ميسسيونەر ۆيل­گەلم رۋبرۋ­كۋس پەن ۆەنەتسياندىق ماركو پولو قازاق جەرىنەن وتكەن كەزدە كەرەمەت ءدامدى, جۇعىمدى سۋسىن ىشكەندىك­تەرىن ايتىپ, قىمىزعا باعا بەرگەن بولا­تىن. شىعىس عۇلاماسى يبن سينا وسىدان مىڭ جىلداي بۇرىن ء“دارى­گەرلىك عىلىمي جينا­عىندا” نەسەپ جۇرەتىن قۋىق تۇتىگى بويىن­­داعى جارانى ەمدەۋگە بيەنىڭ ساۋمال ءسۇتى پايدالى ەكەندىگىن جاز­عان. ول بۇيرەك تاسى اۋرۋىنا شال­دىققان ءۋازىردى قىمىزبەن ەمدەپ, جازدىم دەيدى. نەگىزىندە قازاقتاردىڭ ەر ادامدارى اس قامداۋ, ىدىس-اياق جيۋ سياقتى دۇنيەلەردى ايەلدەرگە بەرىپ, وزدەرى اڭ اۋلاۋ, مال باعۋ سياقتى دالا جۇمىس­تارىندا بولسا دا, بيە ساۋعا كەلگەن­دە بۇل ۇعىم وزگەرىپ سالا بەرەدى. سالت بويىنشا بيەنى ەر ادامدار وزدەرى ساۋىپ, بۇل داستۇرگە ەرەكشە قۇر­مەت كور­سەتكەن. بۇل گەرادوت جازعان كەز­دەن باس­تاپ, الدە ودان دا ەرتە قالىپ­تاسقان جايت سيا­قتى. قازاق جىلقى مالىن قا­شان­­­دا كيەلى سانا­عان. ايدالادا كەز­دەس­كەن سۋدى ەڭ ال­دى­مەن جىل­قىسى تاتپاي ىشپەگەن. ال جىل­قى كىر سۋعا جو­لا­­مايدى. ءشول­دە­گەندە قازاقتار وزگە دە تۇركى­لەر سياق­تى ايران, شۇ­بات, قى­مىز, اشىعان كوجەنى پايدا­لانا­دى. قازاق دالا­سىندا قىمىز­دىڭ 40 ءتۇرى دايىن­دال­عان ەكەن. ەڭ تانى­مالدارى ۋىز قى­مىز, جازعى, كۇزگى قى­مىز, تۇنە­مەل قىمىز, سارى قى­مىز, دونەن قىمىز, بەستى قىمىز, اساۋ قىمىز, قىسىر­دىڭ قىمىزى, قورابال قىمىز, بال قىمىز, سىرگە جيار قىمىز. ارقاي­سىسىنىڭ دايىن­دالۋى دا, دەنساۋ­لىققا قاجەتتى ماڭىز­دىلىعى دا وتە كەرەمەت. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قازىر باتىس ەۋروپادا قىمىز ءىشۋ ادەتكە اينالا باستاسا, بەرلين مەن ميۋن­حەن­دىكتەر دە سوڭعى كەزدە قى­مىز­­دىڭ ەمدىك قاسيەتىنە دەن قويا باس­تاعان. بىراق, ولار قىمىز دەگەن اتىن وزگەرتىپ, بيە سۇتىنەن جاسالعان يوگۋرت دەپ اتايتىن كورى­نەدى. ءسوزدىڭ توق ەتەرى, حالقى­مىزدىڭ سۇيىكتى ۇلتتىق اسىن ارنايى باعدار­لاما اياسىندا پاتەنتتەپ الماساق, ونى وزگەلەردىڭ يەمدەنىپ كەتۋى ابدەن ءمۇم­كىن. سان سوعىپ قالمايىق, اعايىن! راۋشان نۇعمانبەكوۆا.