م. ەرمان: ء وڭىردىڭ الەۋەتى زور
شىمكەنتكە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن بەرۋ جانە تۇركىستان وبلىسىن قۇرۋ تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر ءبىز شىمكەنت پەن جاڭادان قۇرىلعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ الەۋەتىن قاراستىراتىن بولساق, نەنى بايقايمىز؟ بىرىنشىدەن, شىمكەنتتە جانە وبلىستا وتە ءىرى ونەركاسىپ جانە ءبىلىم بەرۋ نىساندارى شوعىرلانعان. 90-شى جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن تۇركىستاندا حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلعانىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. بۇگىندە بۇل ۋنيۆەرسيتەت قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى رەيتينگىندە لايىقتى ورىنعا يە بولىپ وتىر.
كوپتەگەن ستۋدەنتتەر, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر دە ءبىلىم الىپ جاتىر. سونىمەن قاتار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعى ارقىلى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جاڭا زاماناۋي ءدالىزى سالىندى. بۇعان قوسا, گاز تارتۋ ماسەلەسى دە شەشىلىپ, وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى, شاعىن بيزنەس قارقىندى دامي تۇسۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا تۇركىستاندا ءتۇرلى نىساندار سالۋ بويىنشا جوسپار ازىرلەنۋدە.
مۇحتار ەرمان,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
*****
م. كەمەل: دەر كەزىندە قابىلدانعان تاماشا شەشىم
تۇركىستان قالاسىنا وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىن بەرۋ جانە ايماقتى تۇركىستان وبلىسى دەپ اتاۋ وتە تاماشا ءارى دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم دەپ سانايمىن.
بۇل ميلليوننان اسا حالقى بار قالا ءوز بەتىنشە جەكە ءومىر ءسۇرسىن, قالعاندارى دا بىرتىندەپ جەتىلىپ كەتەر دەگەن سىندى جاي عانا جەڭىل ماقساتپەن جاسالعان جاڭالىق ەمەس. بۇل – ودان الدەقايدا اۋقىمدى, ۇلكەن ماقساتتى كوزدەگەن شەشىم. تۇركىستان ەجەلدەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان قالا, كيەلى شاھار. دەگەنمەن, بۇل جاڭالىق تەك وسى ويمەن, سىرتقى فورما ءۇشىن جاسالدى دەپ ويلامايمىن. وڭتۇستىكتەگى كورشىمىز وزبەكستاندا اسا اۋقىمدى جۇمىستار باستالىپ, ءىرى-ءىرى جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. كورشى مەملەكەتپەن قاتارلاسىپ, ءبىزدىڭ شەكارا بويىندا جاتقان وبلىس تا ودان ءارى قارقىندى تۇردە دامۋعا ءتيىس. وعان مۇمكىندىگى, الەۋەتى جەتكىلىكتى. وسى جاعىنان العاندا, بۇل جاڭالىق ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن, جاڭا اتاۋعا يە بولعان وبلىس ءۇشىن ءتيىمدى بولادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان تۇركىستاننىڭ وبلىس ورتالىعى بولعانىنا قۋانىشتىمىز, ءارى قاراي جان-جاقتى دامي بەرەتىنىنە سەنەمىز.
شىمكەنتتىڭ دە بۇرىنعى بيىگى الاسارماي, بۇرىنعى باعاسى كەمىمەي, ودان ءارى دامي تۇسەدى. بۇل ءوڭىردىڭ حالقى ەڭبەكقور, ساۋداعا بەيىم, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى. وبلىس ورتالىعى اۋىستى دەپ وكىنىپ جاتپاعانىنا سەنىمدىمىن. ارينە, ازداعان قيىندىقتار بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, ماقتاارال اۋدانىنان شىمكەنتكە دەيىنگى قاشىقتىق بۇرىن 200 شاقىرىم بولسا, ەندى جاڭا وبلىس ورتالىعى تۇركىستانمەن ارادا 400 شاقىرىم جول جاتىر. ورتالىقتان قاشىقتاي تۇسكەنى ءسال قيىندىق تۋعىزعانىمەن, وعان دا بىرتىندەپ بەيىمدەلىپ كەتەدى.
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
*****
ق. ايتاحانوۆ: دەموگرافيالىق وسىمگە ىقپال ەتەدى
ەلباسىمىز جاڭا وبلىستى «تۇركىستان» دەپ اتاۋ ارقىلى اسا ماڭىزدى تاريحي شەشىم قابىلدادى. ويتكەنى «تۇركىستان» ۇعىمى كۇللى تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق رۋحاني ءھام قاستەرلى ەسىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇعان دەيىن بۇل قالانى حالقىمىزدىڭ رۋحاني استاناسى دەپ ۇنەمى ايتاتىن ءتىپتى سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا تۇركىستان شاھارىن جەكە مارتەبەسى بار ورتالىققا اينالىرۋ جونىندە دە پىكىر وربىگەن-ءتىن.
بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇزاق ويلانىپ, ابدەن ءيى قانىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن ءساتتى قالت جىبەرمەي شەشىم قابىلدادى. ويتكەنى كونەدەن كەلە جاتقان ارىسى تۇركى دۇنيەسىنە, بەرىسى قازاق حاندارىنا استانا بولعان بۇل شاھاردىڭ كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن, قازىرگى ەلىمىزدىڭ ساياسي ۇستانىمىنا اينالعان جاڭعىرۋدىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى ءۇشىن اسا ماڭىزى بار. راسىن ايتقاندا, ءبىزدىڭ رۋحاني قاينارىمىز – تۇركىستان. ەگەر بۇل مەكەن قادىرلى-قاسيەتتى بولماسا ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى ەسىم حان, ابىلاي حاننان باستاپ, بۇل جەردى وزدەرىنە ماڭگىلىك مەكەنى رەتىندە تاڭداماس ەدى. بۇل ءبىر.
ەكىنشىدەن, اتالمىش شەشىمنىڭ ەكونوميكالىق تا قاجەتتىلىگى بار. تۇركىستان ولكەسى جىلى رايلى, ادامدار ءومىر سۇرۋگە قولايلى. سول سەبەپتى, وندا ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ ارقىلى ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا بولادى. ءارى قاراي ساباقتاي ايتسام, ەكونوميكا جاقسارسا, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ارتادى, تۇرمىسى جاقسارادى. دەمەك, بۇل قازاق قوعامى ءۇشىن – ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني ۇشجاقتى پايداسى بار شەشىم.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
قوعام قايراتكەرى
*****
ع. ەسىم: شىمكەنتتىڭ ءورىسى كەڭەيدى
ءبىز وركەندەپ كەلە جاتقان ەلمىز. سوندىقتان بىزگە ءدال وسىنداي وتە ماڭىزدى شەشىمدەر قاجەت. ويتكەنى ەلىمىزدە ءدال بۇگىنگى زامان اعىمىنا سايكەس ءىرى مەگاپوليس قالالار پايدا بولدى. الەمدىك ەكونوميكا تاريحىنا نازار سالساق, ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرەتىن وسى ءىرى قالالار. بۇل شاھارلاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – اكىمشىلىك-قۇرىلىمدىق ورتالىقتان تىس بولۋى ءتيىس. سەبەبى مەگاپوليستەر ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنە دونور بولا الادى. بۇل عالامدىق تاجىريبە.
مىسالى, وتكەن 90-جىلدارى ەل كولەمىندەگى بارلىق قالالار, ياعني اكىمشىلىك ورتالىقتارى نارىق جەلىنە شايقالىپ, داعدارىسقا ۇشىراعان تۇستا, الماتى بىلق ەتكەن جوق. سەبەبى بۇل قالانىڭ دونورلىق مۇمكىندىگى بولدى, ياكي ءوزىن-ءوزى اسىراي الدى. وسىنداي مەگاپوليستەر قاتارىنا سوڭعى جىلدارى استانا جانە شىمكەنت قالاسى ەندى.
وسى ورايدا, بۇگىنگى قابىلدانعان شەشىمى ارقىلى ەلباسى بولاشاقتا دونورلىق مۇمكىندىككە يە تاعى ءبىر قۇرىلىمدى جاساي الدى. ودان كەيىن بۇل شەشىمنىڭ مەن ءۇشىن رۋحاني ماڭىزى – جاڭا ايماقتىڭ تۇركىستان وبلىسى دەپ اتالۋى جانە ونىڭ ورتالىعى قازاقتىڭ كۇللى ۇلىلارىنا ماڭگىلىك مەكەن بولعان تۇركىستان قالاسىنىڭ تاڭدالۋى.
ەندىگى ءبىر ماسەلە – بولاشاقتا بوي كوتەرۋى ءتيىس جاڭا قالا ناعىز قازاقى ستاندارتىن ساقتاعان مازمۇن, ءارى ەجەلگى تۇركىلىك مادەنيەتتىڭ جاڭا زامانداعى كەلبەتىنە ساي جاڭعىرتىلسا دەگەن نيەت بار.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك
