ارالعا قاستاندىق قولمەن جاسالعانى راس. كەڭەس يمپەرياسىنىڭ كوبەسى سوگىلگەننەن كەيىن باس-باسىنا بي بولعان كەشەگى باۋىرلاس مەملەكەتتەر ءبىر-ءبىرىن تىڭداۋدان قالىپ ەدى. جىل سايىن قيىر شىعىسىن توپان سۋ باسىپ جاتاتىن رەسەي عالىمدارىنىڭ ءسىبىر وزەندەرىنە ارنا سالىپ ارالعا جىبەرەيىك دەگەن باستاماسىن كورشىگە سۋىرتپاق ءجىپ قيمايتىن ءوزىمشىل توپ ىسكە اسىرماي تاستاعان. باسقا دا ىرگەلەس ەلدەرمەن وسى باعىتتا بولعان كەلىسسوزدەر دە ناتيجەسىن بەرە قويمادى.
ەن سۋ ءۇستىن باسىپ وتەتىن وزبەكستان ءوز جىرتىعىن ديقانشىلىقپەن جاماۋعا تىرىستى. ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ تابانى تارتىلدى. بايتاق ەلدى اسىراپ كەلگەن, قىسىلعاندا قاسىقتاي سۋ بەرۋگە ءوزىمشىل نيەتى جىبەرمەگەن رەسەيدى توڭكەرىس جىلدارى اشتىقتان امان الىپ قالعان ارال سۋ كەلمەگەن سوڭ كۇن كوزىندە قالىپ تارتىلعان كوندەي ەتەك-جەڭىن جيىپ, جاعالاۋدان الىس كەتىپ قالدى. تەك, قازاقستانعا عانا ەمەس كورشىلەس مەملەكەتتەرگە دە ەكولوگيالىق جاعداي تۋدى. ارالدان ۇشقان تۇز-توزاڭ ماڭگى مۇز باسقان اركتيكاعا دەيىن بارىپ جاتىر دەپ عالىمدار دابىل قاقتى.
ەگەمەندىك العان جىلدارى قازاقستاننىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس ەدى. سوندا دا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارالدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەلدەرگە باردى. توقسانىنشى جىلدارى ەلباسى ارالدىڭ الەمدىك اپات ەكەندىگىنە دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق نازارىن العاش رەت اۋداردى. پرەزيدەنت باستاماسى بويىنشا «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسى جۇزەگە استى. باستاما اياسىندا جاسالعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانداندى. اسىرەسە, بالىق شارۋاشىلىعى سەرپىن الىپ, اكۆامادەنيەت اياعىنان تۇردى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا جىلىنا 11 مىڭ توننادان اسا ءونىم شىعاراتىن 8 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ تورتەۋى سوڭعى 5 جىلدا سالىنعان. سونداي-اق «ەۋروكود» بەلگىسى بار 4 زاۋىت ءونىمى ەكسپورتتالىپ, شەكارا اسادى. وتكەن جىلى 3410 توننا بالىق ءونىمى 9 مەملەكەتكە جونەلتىلگەن. بۇگىندە رەسەي, گرۋزيا, ازەربايجان, وزبەكستان, پولشا, گوللانديا, دانيا, گەرمانيا جانە قىتاي ەلىندە ارالدىڭ بالىعىنا سۇرانىس بار.
ساراتس-2 (سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ) جوباسىنىڭ 4 كومپونەنتى بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆتىڭ ارال اۋدانىنىڭ اكتيۆىمەن كەزدەسۋىندە وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ وسى جاعدايدى ايتقان.
جيىندا سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋ جانە سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتى جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ۇكىمەت باسشىسى ارال ءوڭىرىنىڭ جاعدايى ءاردايىم ەلباسى نازارىندا ەكەنىن جەتكىزدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن وڭىرگە سەرپىن بەرگەن ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى شەڭبەرىندە تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن 4 كومپونەنت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلادى. سونىڭ ىشىندە «قىزىلوردا» سۋ تورابىن كەشەندى جوندەۋ, قورعانىس بوگەتتەرىن نىعايتۋ, وزەن ارناسىن تۇزەتۋ, قازالى اۋدانىنداعى بىرلىك ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىندا كوپىر سالۋ قاراستىرىلعان. «قىزىلوردا» سۋ تورابىن كەشەندى جوندەۋ كومپونەنتى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىس ازىرلەنىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە جولداندى. ارالدى قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى ۇلان-عايىر جۇمىستار جاسالىپ جاتقانىمەن, كەيىنگىگە قالدىرمايتىن, جاقىن ارالىقتا شەشۋگە ءتيىستى ماسەلەلەر بار.
– وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى سالىنعان سۋ تورابى بۇگىنگى كۇنى اپاتتى جاعدايدا جانە ونىڭ ۇستىمەن اۆتوكولىكتەردىڭ جۇرۋىنە 2014 جىلدان باستاپ تىيىم سالىنعان. ول بۇزىلعان جاعدايدا شامامەن 400 مىڭ ادام تۇراتىن قىزىلوردا قالاسى مەن ءۇش اۋداننىڭ اۋماعىندا 110 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر, 250 مىڭ گەكتار شابىندىق پەن جايىلىمدىق سۋسىز قالادى, 38 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى تۋىندايدى, – دەدى وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ.
ال قارماقشى, قازالى اۋداندارىنداعى قورعانىس بوگەتتەرىن نىعايتۋ, جالاعاش اۋدانىنىڭ «تۇرىمبەت» جانە «قورعانشا» ۋچاسكەلەرىندە سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن تۇزەتۋ كومپونەنتتەرى بويىنشا مەملەكەتتىك ساراپتاما ناتيجەسى كۇتىلەدى. ودان كەيىن اتالعان كومپونەنتتەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلماق. قازالى اۋدانىنداعى بىرلىك اۋىلىنىڭ ماڭىندا اۆتوموبيل كوپىرىن سالۋ باعىتىندا ءتيىستى قۇجات ازىرلەنىپ, بيۋدجەتتىك ءوتىنىم ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنىلادى.
ايماق باسشىسى ساراتس-2 جوباسىن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى 12 جىلدان بەرى كەيىنگە شەگەرىلىپ كەلە جاتقانىن, ونى سوزۋدىڭ ەندى ءجونى جوق ەكەنىن ايتا كەلە, بىرقاتار شارانى قاراستىرۋدى ۇسىندى.
2005 جىلى ساراتس-1 جوباسى اياسىندا سالىنعان 13 شاقىرىمدىق «كوكارال» بوگەتىنىڭ 135 مەترىن سۋ شايىپ, ءمۇجىپ تاستاعان. سىرداريا وزەنىنىڭ ارال تەڭىزىنە قۇيار تۇسىنداعى «اقشوقات» ۋچاسكەسىندە سولعا قاراي جاڭادان ەكى ارنا پايدا بولدى. وسىدان دا وزەن اعىسى كىشى ارال تەڭىزىنىڭ «كوكارال» بوگەتىنە اسەر ەتە باستادى. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ول بۇزىلعان جاعدايدا كىشى ارال تەڭىزىنىڭ 27 ملرد تەكشە مەتر سۋى ۇلكەن ارالعا قۇيىلىپ, جاھاندىق ەكولوگيالىق اپات بولۋى ابدەن مۇمكىن.
بۇرىنعى قازاق كسر بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءمينيسترى قۇدايبەرگەن سارجانوۆ ارالعا بايلانىستى جاقسىلىقتارعا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
– وتكەن جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قىزىلوردادا ارالدى حالىقارالىق تۇراقتى دامىتۋ فورۋمى ۇيىمداستىرىلدى. سوندا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىلعان كۇنى 26 ناۋرىز «ارال تەڭىزىنىڭ كۇنى» بولىپ بەلگىلەندى. كۇنى كەشە ءبىز قوردىڭ 25 جىلدىعىن جانە «ارال تەڭىزىنىڭ كۇنىن» اتاپ وتتىك. ونىڭ سىرتىندا بۇرىن دۇركىرەپ وتەتىن بالىقشىلار كۇنى باسقاشا فورماتتا, اۋقىمدى كولەمدە قايتا تويلانا باستادى. بۇل بالىقشىلاردىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىن وياتتى, – دەدى ول.
جيىن قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر ايتىلعان ۇسىنىستار مەن وي-پىكىرلەردى مەملەكەت باسشىسىنا جەتكىزەتىنىن, تەڭىزدى تۇلەتۋدەگى قادامدار قارقىندى تۇردە جالعاساتىنىن ايتقان. سودان بەرى ارال پايداسىنا ۇكىمەت تاراپىنان ءبىرتالاي ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى.
اتالعان جوبالار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە دۇنيەجۇزىلىك بانك زاەمى ەسەبىنەن ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلاتىندىعى جونىندە قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك قوجانيازوۆ ايماقتىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە مالىمدەدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن قارجىلاندىرۋ راسىمدەرىنىڭ سوزىلۋىنا بايلانىستى قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ۇكىمەت ساراتس-2 جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋدى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن دۇنيەجۇزىلىك بانك قاراجاتىنسىز باستاۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.
قىزىلوردا سۋ تورابىن كەشەندى جوندەۋ كومپونەنتى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىس ازىرلەپ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ەكونوميكالىق قورىتىندىسى الىندى. قارجى مينيسترلىگىنە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەۋ ءۇشىن 198 ملن تەڭگە ءبولۋ جونىندە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم تاپسىرىلدى.
– بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ بارىسىندا قاراجات ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر, سۋ تورابى 2019 جىلدان باستاپ جوندەلەدى. جالاعاش اۋدانىنداعى «تۇرىمبەت» جانە «قورعانشا» ۋچاسكەلەرىندە سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن تۇزەتۋ جانە قارماقشى, قازالى اۋداندارىنداعى قورعانىس بوگەتتەرىن نىعايتۋ كومپونەنتەرى بويىنشا وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جسق ازىرلەندى. ول جونىندە 2018 جىلعى 28 ناۋرىزداعى مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى بار. جوبالار «سۋ تاسقىنى قاتەرلەرىنىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جونىندەگى 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان شارالار كەشەنى» جول كارتاسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
قازالى اۋدانىنىڭ بىرلىك اۋىلى ماڭىندا اۆتوموبيل كوپىرىن سالۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن جوبانىڭ تەن-ءىن ازىرلەۋگە 20,9 ملن تەڭگە ءبولىندى. تەن جانە جسق ازىرلەنگەننەن كەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن اتالعان كومپونەنت ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنىلادى. شارا وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2019 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلادى.
قامىستىباس پەن اقشاتاۋ كولدەر جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ كومپونەنتى بويىنشا ءىس-شارالار جاسالىپ جاتىر. وبلىس اكىمدىگى وسى جىلى كولدەر جۇيەسىن قۇجاتتاندىرىپ, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى بولىمشەسىنىڭ تەڭگەرىمىنە بەرەدى. كومپونەنت سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ اعىمداعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالارى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلادى.
– بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا اتالعان كومپونەنتكە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بالىق ءوسىرۋ پيتومنيگىنىڭ توزعانىن ەسكەرسەك, ءبىرىنشى كەزەكتە قامىستىباس بالىق ءوسىرۋ پيتومنيگى قايتا جاڭعىرتىلادى. سودان كەيىن «تاستاق» ۋچاسكەسىندەگى بالىق ءوسىرۋ توعاندارى قايتا جاڭعىرتىلادى. جۇمىستار بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ اعىمداعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالارى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلادى. وسىلايشا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ زاەمىنسىز ساراتس-2 جوباسىنىڭ ەكىنشى فازاسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى دەپ ايتۋعا بولادى, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى س.قوجانيازوۆ.
ارال پروبلەماسى تەك قازاقستاندىقتاردى عانا الاڭداتىپ وتىرعان جوق. قىزىلوردا وبلىسىندا بيىلعى جىلدىڭ باسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا سيمپوزيۋم وتكىزىلگەندە دە ارالدىڭ وتكىر ماسەلەلەرى ءسوز بولعان.
سوناۋ تولقىنى جاعانى ۇرىپ مەيماناسى تاسىپ تۇرعان شاعىنان ارال 2007 جىلى ون ەسەگە دەيىن تارتىلىپتى. تارتىلعان ايماق تۇزدى شاڭى قولقا قاپقان شولگە اينالعان. اپاتتى جەر حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتە باستاعان سوڭ جۇزدەگەن مىڭ ادام اتاقونىسىنان باسقا جاققا اۋا كوشكەن. ارال زاردابى ميلليونداعان ادامدارعا تيگەن.
«ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى سالدارىنان ەكولوگيالىق اپاتپەن قوسا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەما دا بەلەڭ الدى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ەلدەگى ەكونوميكالىق قيىن جاعدايعا قاراماستان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپىنان ارال پروبلەماسىنا ولشەۋسىز قولداۋ كورسەتىلدى. قۇرعاپ بارا جاتقان تەڭىزدىڭ قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن جانە ارال تەڭىزىنىڭ قازاقستانداعى اۋماعىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ ماقساتىندا ءتيىستى شارالار قابىلداندى. ارالدى قۇتقارۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ ەڭ ۇزدىگى, حالىق اراسىندا «عاسىر جوباسى» اتالىپ كەتكەن «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال بولىگىن ساقتاۋ» جوباسى بولاتىن. بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە استى», دەدى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ.
«قازاقستان ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاۋى سالدارىنان بولاتىن پروبلەمالارمەن كۇرەستە ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزدى». بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى جانە بۇۇ دب-نىڭ تۇراقتى وكىلى نوريماسا شيمومۋرا وسىلاي دەدى.
– ءبىزدىڭ قىزمەت اياسىنا ارال تەڭىزىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن تولىق جويۋ كىرمەيتىنى قۇپيا ەمەس. دەگەنمەن ءبىز وسى پروبلەمانىڭ قورشاعان ورتاعا جانە وسى ايماقتا ءارى ونىڭ سىرتىندا تۇراتىن ميلليونداعان ادامدارعا جويقىن اسەرىن جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق كومەكتى بارىنشا ارتتىرۋ ارقىلى ازايتا الامىز. ەندىگى جۇمىسىمىز ايماق تۇرعىندارى ءۇشىن لايىقتى جۇمىسقا ورنالاسىپ, ۇزدىك ساپالى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى الۋعا, ومىرلەرىن جاقسارتۋعا كومەكتەسۋ, – دەدى ول.
بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ارال تەڭىزىنە بايلانىستى اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىلدى. ماسەلەن, 2003 جىلى تەڭىز بەن قالانىڭ ارالىعى 70 شاقىرىم بولسا, قازىر بۇل قاشىقتىق 17 شاقىرىمعا دەيىن قىسقاردى. ون بەس جىلدا اۋداندا بالىق اۋلاۋ كولەمى 83 ەسە ارتتى. بۇرىن بالىقتىڭ تەك 7 ءتۇرى قالسا, بىلتىر ولاردىڭ سانى 22-گە كوبەيدى. قازىرگى كەزدە وبلىستا 8 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ 4-ەۋى سوڭعى 5 جىلدا سالىنعان.
ارالدىڭ جاندانۋى اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ سانى 3-تەن 7-گە كوبەيدى. 2003 جىلى جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 874 بولسا, 2017 جىلى ولاردىڭ قاتارى 3266-عا ارتتى. پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەر سانى 2 ەسە ءوستى. سوڭعى 15 جىلدا 29 مەديتسينالىق مەكەمە مەن 31 مەكتەپ سالىندى. 2003 جىلى 7 بالاباقشا بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 52-گە ءوستى.
ۋاقىتىندا الەمدەگى تەڭىزدەردىڭ بىرەگەيى بولعان ارالعا وسىلايشا جان ءبىتىپ كەلەدى. ەلامان مەن قالەندەر اشىق تەڭىزگە شىققان ايدىننىڭ وگىزدەي وكىرگەن دولى تولقىندارى جاعالاۋدى ۇراتىن كەزدە الىس ەمەس سياقتى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
