وسى ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستانداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن تاشكەنت قالاسىندا بىرقاتار ماڭىزدى عىلىمي-مادەني ءىس-شارالار لەگىن وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, مامىردىڭ 11-12 كۇندەرى ءا.ناۋاي اتىنداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتى ۋنيۆەرسيتەتى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ونەر مۋزەيى, وزبەكستان جازۋشىلار وداعىمەن بىرلەسكەن شارالار باۋىرلاس حالىقتاردىڭ رۋحاني ساباقتاستىعىن جاڭا مازمۇنمەن بايىتا ءتۇستى.
اكادەميا الىشەر ناۋاي اتىنداعى تاشكەنت وزبەك ءتىلى جانە ادەبيەتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ «حالىقارالىق تۇركولوگياداعى وزبەك ءتىلىنىڭ ءرولى مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى» اتتى عىلىمي-كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. جيىندى ۇيىمداستىرۋعا كەلگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى دەلەگاتسياسى ساپارىن ۇلى اقىن, عۇلاما ويشىل الىشەر ناۋاي ەسكەرتكىشىنە گۇل قويۋ راسىمىنەن باستادى.
اتالمىش كونفەرەنتسيادا كۇللى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني دامۋىنا قاتىستى اۋقىمدى ماسەلەلەر جۇيەلى تالقىلاندى. عىلىمي جيىنعا ازەربايجان, وزبەكستان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا, رەسەي سەكىلدى ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار قاتىسىپ, مازمۇندى باياندامالار جاسادى.
عىلىمي-كونفەرەنتسيادا قۇتتىقتاۋ لەبىزىن بىلدىرگەن قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆ مۇنداي القالى جيىندار مەملەكەتتەر اراسىندا بارلىق سالا بويىنشا تابىستى ىنتىماقتاستىقتىڭ العىشارتىن جاسايتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«بۇگىن ءبىز جىبەك جولىنىڭ, جاھاندانۋ پروتسەستەرىنىڭ قايتا ورلەپ كەلە جاتقانىن ايتا الامىز. مەن كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنا ۇلكەن جەتىستىكتەر تىلەي وتىرىپ, باسقوسۋلارىڭىز تابىستى بولسىن دەپ تىلەيمىن. ءبىزدىڭ كەزدەسۋلەرىمىزدىڭ بارلىعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالايدى. ەڭ باستىسى, وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ رۋحاني بايلانىستارىنا بۇرىننان تەرەڭ ءمان بەرىپ, ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى. سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا, وسى كونفەرەنتسيا ونىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى تولاعاي ەڭبەگىندە ايقىن كورسەتىلگەن نەگىزگى باعىتتارىمەن ۇيلەسەتىندىكتەن, وسى كونتسەپتسيامەن جاقىن تانىساسىزدار», – دەدى ەلشى.
تۇركى دۇنيەسىنىڭ عالىمدارى باس قوسقان القالى جيىندا تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن ۇران ەتكەن ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ وزبەك تىلىنە اۋدارىلعان «تانلانگان اسارلار» اتتى تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىنىڭ تانىستىرىلىم سالتاناتى ءوتتى. بۇل جيناققا اقىن م.جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرى, پوەمالارى, سونىمەن بىرگە زەرتتەۋ ماقالالارى ەنگەن.
جيناقتى وزبەك تىلىنە قاراقالپاقستاننىڭ حالىق اقىنى, بەلگىلى ءسوز زەرگەرى مۇزاففار احماد اۋدارسا, كىتاپقا عىلىمي تۇسىنىكتەر مەن اقىن تۋرالى زەرتتەۋ ماقالانى جازعان – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ناسيمحان راحمانوۆ.
كىتاپتىڭ سالتاناتتى تانىستىرىلىمىن قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆ پەن الىشەر ناۋاي اتىنداعى تاشكەنت وزبەك ءتىلى جانە ادەبيەتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى شۋحرات سيروجيددينوۆ وتكىزىپ, سياسى كەپپەگەن جاڭا كىتاپتى وقىرمانعا تارتۋ ەتتى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى ماعجان جۇماباەۆ جيناعىن اۋدارعانى ءۇشىن وزبەك تاراپىنا زور العىسىن ءبىلدىرىپ, اۋدارماشى, اقىن مۇزاففار احماد پەن پروفەسسور, ماعجانتانۋشى ءناسىمحان راحمانوۆتى ارنايى مەدالمەن ماراپاتتادى.
كونفەرەنتسيادا تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى, كوركەمسوز شەبەرلەرى الىشەر ناۋاي, ماعجان جۇماباەۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ تاعىلىمى ءار قىرىنان ساراپقا سالىنىپ, جالپى ادامزاتتىق اقىل-وي قازىناسىنا قوسىلعان بىرەگەي قازىنا ەكەندىگى دايەكتەلە ءتۇستى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءۋاليحان قاليجانوۆ «ناۋاي مەن اباي ۇندەستىگى: وتكەنى مەن بۇگىنى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساپ, داڭعايىر دانالاردىڭ وي ۇشقىندارى جاس ۇرپاققا ماڭگىلىك ءنار بولاتىنىن بايىپتادى.
قىرعىزستاندىق بەلگىلى تۇركولوگ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قادىرالى قوڭقاباەۆ تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر مەن ماقساتتار تۋرالى تۇجىرىمدى پىكىر وربىتسە, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۇلبەك ەرگوبەك تۇركى الەمى مەن تۇركى زيالىلارىنىڭ تاعدىرى مەن تانىمىنا تاشكەنت شاھارىنىڭ تيگىزگەن شاراپاتتى ىقپالىن تەرەڭ سارالاپ, ورەلى ويلارىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن الىشەر ناۋاي اتىنداعى تاشكەنت وزبەك ءتىلى جانە ادەبيەتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا ىنتىماقتىق جونىندە مەموراندۋمعا قول قويۋ ءراسىمى جاسالدى.
تۇركى الەمىنەن كەلگەن عالىمدار جىبەك جولى بويىندا تەرەڭ تامىرلاستىقتى توعىستىرىپ تۇرعان تاشكەنت شاھارىندا مۇستافا شوقاي, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ باستاعان دانالاردىڭ ءىزى سايراپ جاتقانىن, تۇتاستىققا ۇيىتقى بولعان وسى قالادا اباي مەن ماعجاننىڭ تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ جارىق كورگەنىن, ال بۇگىنگى تاشكەنت باسقوسۋى دا باۋىرلاس حالىقتارىمىزدىڭ رۋحاني تۇلەۋىنە جارقىن جول اشاتىنىن ءبىراۋىزدان اتاپ ءوتتى.
* * *
سونداي-اق عىلىمي دەلەگاتسيا وزبەكستان مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى, كلاسسيك اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنا ارنالعان رۋحاني كەشكە قاتىستى. وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ناۋرىز ايىندا حالقىمىزدىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويعانى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى باۋىرلاس ەلدە يگىلىكتى شارالار جۇيەلى ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. تاعىلىمدى كەشتە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت, س.سەيفۋللين اتىنداعى مۋزەيدىڭ ديرەكتورى, اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى, «ماعجان» كوركەم-ادەبي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى جاراسباي سۇلەيمەنوۆ ناۋاي مەن اباي, چۋلپان مەن ابدۋراۋف فيترات باستاعان ۇلى تۇلعالاردىڭ رۋحاني ميراسىنا تەرەڭ تالداۋلار جاساپ, عۇلامالار ونەگەسى باۋىرلاس ەلدەردى جالعاستىراتىن التىن كوپىر ەكەنىن دايەكتى دالەلدەدى.
ابايدىڭ اسەم اندەرىن شىرقاپ, قازاقتىڭ حالىق كۇيلەرىن ورىنداعان وزبەكستاندىق دارىندى جاس ونەرپازداردىڭ كونتسەرتى رۋحاني كەشتى ءدۇر سىلكىنتىپ سەرپىلتىپ جىبەردى. اتاپ ايتقاندا, وزبەك مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ اكتەرى حامزا حاسانوۆ, وزبەكستان مەملەكەتتىك جاستار تەاترىنىڭ اكتەرى ماليك ۆاليحودجاەۆ ۇلى اقىننىڭ قاراسوزدەرىن ءوز تىلدەرىندە مانەرلەپ وقىدى, ال وزبەكستان ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ءبىر توپ جاس ورەندەرى اباي اندەرىن تامىلجىتىپ ورىندادى.
كەش سوڭىندا اباي قۇنانباەۆ جايلى وزبەك رەجيسسەرى گياس شەرمۋحاممەدوۆ تۇسىرگەن دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. تاعىلىمدى كەشكە قاتىسۋشىلار ءبىراۋىزدان كونە مۇرانىڭ شىراقشىسى بولىپ وتىرعان ونەر مۋزەيىندە وتكەن ابايعا ارنالعان كەشتىڭ باۋىرلاس حالىقتاردىڭ دوستىعىنا ۇلەسى مول ەكەندىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ارىپتەستىك بايلانىستاردىڭ كوكجيەگى بۇدان ءارى كەڭي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
* * *
سونىمەن بىرگە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ دەلەگاتسياسى وزبەكستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك بەحزود يۋلداشەۆپەن, وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, جازۋشى ميرزو مينحوجيددين باستاعان قالامگەرلەرمەن دە كەزدەسۋ جاسادى.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مەن وزبەكستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك بەحزود يۋلداشەۆ جىلى شىرايدا وتكەن سۇحبات بارىسىندا تۇركى الەمىنىڭ ىقپالداستىعىنا عىلىم مەن ءبىلىم, مادەنيەت پەن ونەردىڭ ىرگەتاس بولىپ تۇرعانىنا توقتالىپ, زاماناۋي جۇيەلى زەرتتەۋلەردى قولداۋعا ىقىلاس تانىتىپ, الداعى ۋاقىتتاردا ارىپتەستىك بايلانىستاردى نىعايتۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى ورتاق تاريحتى بىرلەسىپ جازۋ, ارحەولوگيالىق بىرىككەن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, كيەلى جەرلەرگە ەكسپەديتسيالار جاساۋ, ارحيۆ دەرەكتەرىن بىرلەسە زەرتتەۋ ۇتىمدى بولاتىنى تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى.
وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, اقىن ميرزو مينحوجيددين دەلەگاتسيانى وداقتىڭ زاماناۋي جاڭا عيماراتىندا قارسى الىپ, شىن جۇرەكتەن ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىردى. ەكى ەلدىڭ قالامگەرلەرى ءبىر مەزگىل ءۇزىلىپ قالعان بايلانىستاردىڭ سوڭعى ۋاقىتتاردا قايتا جاڭعىرعانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, رياسىز پىكىر الماستى. كەزدەسۋدە ءسوز العان قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرىك وتەمباەۆ باۋرلاس ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ باستاماسىمەن سوڭعى كەزدە قارقىن العان ىقپالداستىقتىڭ تۇپكى تامىرىندا قۇنارلى دا باي ادەبيەتىمىز مەن مادەنيەتىمىز تۇرعانىن, وزبەكستاندا اباي جىلىنا وراي 200-دەن استام شارالار جوسپارلانعانىن, ونىڭ تامىز ايىندا توقساندىق ەسەبى بولاتىنىنا توقتالىپ, قالامگەرلەردىڭ يگىلىكتى ىستەرگە بەلسەندى ارالاسۋىنا, ەكى ەلدىڭ ورتاسىندا ادەبي بايلانىستار, ونەر كەشتەرى, اۋدارما سالاسى, ارحيۆ دەرەكتەرىن زەرتتەۋگە ارنايى جول كارتاسىن جاساۋ ماڭىزدى ەكەنىنە, زەرتتەۋشىلەر مەن قالامگەر قاۋىمعا ەلشىلىك عيماراتىندا ارنايى زەرتحانالىق كابينەت اشۋ دا پايدالى ءىس بولاتىنىن ايتىپ, قالامگەر قاۋىمعا شالقار شابىت تىلەدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت ەلىمىزدە قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارى سوڭعى كەزدە بۇۇ تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتالىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اۋدارماعا تەرەڭ ءمان بەرىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. ول سونىمەن بىرگە ەكى ەلدىڭ اقىن-جازۋشىلار انتولوگياسىن وزبەك-قازاق تىلىندە شىعارۋعا جوسپار جاسالعانىن, تاراپتار ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋ كەرەك ەكەندىگىن ءبىلدىردى.
كەزدەسۋدە ءسوز العان اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى ناۋايدىڭ ء«لايلى-ءماجنۇن» پوەماسىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ اياقتاۋعا جاقىن قالعانىن ايتسا, اقىن مۋزاففار احماد اباي جىرلارىن ءتارجىمالاپ جاتقانىن قۇلاعدار ەتتى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى باسشىسى باۋىرلاس حالىقتارعا ءنار بەرەتىن مۇنداي يگىلىكتى ىستەردى قولداۋعا ءاردايىم ءازىر ەكەندىگىن ءبىلدىردى.
كەزدەسۋدى تۇيىندەگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى: «قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا ساي ۇلى تۇلعالارىمىزدى بىرلەسىپ ناسيحاتتاۋ, قاسيەتتى جەرلەرگە تاعزىم ەتۋ, لاتىن ءالىپبيىنىڭ تاجىريبەسىن ءبولىسۋ, قولجازبا مەن ارحيۆ دەرەكتەرىن جۇيەلى زەرتتەۋ جوبالارىن جاساساق, ەكى حالىقتىڭ دا مۇددەسىنە ساي كەلەدى. اكادەميا جازىپ جاتقان «ورتاق تۇركى تاريحى», «ورتاق تۇركى ادەبيەتى» وقۋلىعىنا وزبەك عالىمدارىنىڭ ارالاسقانى ماڭىزدى. وزبەكستان اكادەمياعا مۇشە بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىن» دەدى.
ۇلى الىشەر ناۋاي ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋدان باستالعان اق ساپار قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ اسەم عيماراتىنىڭ الدىندا قاسقايىپ تۇرعان التىن حاكىم ابايدىڭ الىپ ەسكەرتكىشىنە ۇرپاقتار تاعزىمىمەن اياقتالدى. تاعىلىم مەن تەرەڭ مازمۇنعا تولى القالى جيىندار, ارىپتەستىك كەزدەسۋلەر, ەركىن سۇحباتتار الاش زيالىلارىنىڭ ءىزى ايپاراداي سايراپ جاتقان تاشكەنت قالاسىندا ناتيجەلى وتۋىنە كوپتەن بەرى قاۋىشا الماي ساعىنىسىپ قالعان باۋىرلاستاردىڭ ىستىق جۇرەگىنىڭ لەبى قۋات, دانا بابالاردىڭ سارا جولى شۋاق بەرگەنى انىق. لايىم, سول قۇدىرەتتى سەزىم وشپەي قايتا لاۋلاي بەرسىن.
اقەدىل تويشان ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
