جول جيەگىندە كولىك توقتاتپاق بولىپ تۇرعان كەلىنشەكتى كورىپ, اياپ كەتتىم. ءۇستى-باسى مالمانداي سۋ بولىپتى. ءوزى ءسىرا, قولشاتىر الۋدى ۇمىتقان, ءيا بولماسا, الماتىنىڭ اۋا رايىنان مۇلدە بەيحابار جان سەكىلدى.
«مىناداي كۇيىمەن قالاي توقتاتپاق؟» دەگەن ويدىڭ سانامدا جىلت ەتە الۋى مۇڭ ەكەن, «سونى ءوزىم دە ءتۇسىنىپ تۇرمىن عوي» دەگەندەي ول قولىن ءتۇسىرىپ, جەڭىن سىلكىپ, سونسوڭ امالسىزدان قايتا كوتەردى.
وسى ساتتە وڭ اياعىمنىڭ ۇشى تەجەگىشتى قالاي باسقانىن ءوزىم دە اڭداماي قالدىم. ءسويتىپ ول ەسىكتى اشقان ساتتە, نەگە ەكەنى «تەزىرەك وتىرىڭىز», دەپ اسىقتىردىم (الدەنەدەن, بالكىم, الدەكىمنەن اقتالعانداي بولىپ).
كەلىنشەك سالوننىڭ ارتقى جاعىنان كوپ ورىن الماۋعا تىرىسىپ, ەسىككە تىم-تىم تاقالىپ, ءتىپتى جابىسىپ وتىردى.
– قىسىلماي-اق قويىڭىز, – دەدىم, – كۇن اشىلعان سوڭ ءبارى كەۋىپ كەتەدى.
– ءيا, – دەدى ول اقىرىن عانا ءۇن قاتىپ. – سىزگە كوپ راحمەت.
– وقاسى جوق. قولشاتىر الا شىعۋدى ۇمىتقانسىز-اۋ, ءسىرا.
– ءىم-م... مۇنداي بولارىن كىم بىلگەن! تاڭەرتەڭ كۇن اشىق, جىپ-جىلى ەدى...
سودان سوڭ ول باسىنداعى جەڭىل سۋلىعىن شەشىپ, شاشىن ءبىر-ەكى رەت سىلكىپ الدى دا:
– اعاي, ءسىز قازاقشا تازا سويلەيدى ەكەنسىز, – دەدى ءبىرتۇرلى تاڭىرقاپ.
مەن مىرس ەتە قالدىم.
– ءۇيباي-اۋ, ەندى... ءوزىمىز قازاق بولساق, قازاقشا سويلەمەگەندە...
كەنەت الدىمداعى ايناعا قاراپ, ونىڭ سارعىش شاشتى, ات جاقتى, اق قۇبا, كوك كوز – تاپ-تازا ەۋروپالىق كەلىنشەك ەكەنىن اڭداپ قالىپ, ەرىكسىز قاسىمدى كەردىم.
– قايدام, – دەپ ول مەنىڭ سوزىمە كۇماندانعانداي كەيىپ تانىتتى. – بۇل قالادا ءوز تىلىندە سويلەيتىن ازاماتتار از سياقتى.
مەن ەندى ودان سايىن تاڭىرقاپ, يىعىمدى قۋشيتتىم: «تۇرىنە قاراساڭ, ەۋروپالىق, ال تىلىنە قۇلاق سالساڭ, ناعىز قازاق...».
– ال ءوزىڭىز, – دەدىم ازدان سوڭ ەسىمدى جيىپ, ازىلدەپ, – قاي اۋىلدان بولاسىز؟
– امەريكادان كەلدىم.
– قويىڭىزشى!..
– راس ايتام!
– ماسساعان! سوندا قالاي؟! امەريكالىقتاردىڭ ءبارى ءسىز سياقتى قازاقشا سويلەي مە؟!
تاڭدانعاننان مەنىڭ داۋسىم قاتتىراق شىعىپ كەتتى-اۋ دەيمىن, ول سىقىلىقتاپ ك ۇلىپ جىبەردى.
ءسويتتى دە:
– ماسەلەنىڭ ءوزى دە وسىندا بولىپ تۇر عوي, – دەدى بارىنشا سالماقتى بولۋعا تىرىسىپ. – مەن مۇندا كەلمەس بۇرىن باقانداي ەكى جىلىمدى سارپ ەتىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەندىم. وسى ۇلتتىڭ تاريحىن, سالت-ساناسىن, ادەت-عۇرپىن بىلگىم كەلدى. سىزدەر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كەڭ دالانىڭ تابيعاتىن ءار ءتۇرلى البومداردان كورىپ, تاڭعالدىم. ۇلى دالا كەرەمەت قوي, شىركىن! بۇگىنگى مىناۋ نوسەردى قاراڭىزشى!..
مەنىڭ كوڭىلىمدە ءبىر كۇدىك ويانا باستادى. سەبەبى ءبىزدىڭ دارحان دالامىزعا قىزىعۋشىلار كوپ قوي قازىر.
– سوندا دەيمىن-اۋ, سونشاما ۋاقىتىڭىزدى سارپ ەتىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ, قازاقستانعا كەلگەندەگى ماقساتىڭىز نە؟
ول مۇنداي توتە سۇراقتى كۇتپەگەن بولسا كەرەك, ءبىر ءسات قاباعىن جيىرىپ, ەرنىن جىمقىرىپ, ءۇنسىز قالدى دا:
– جاڭا ايتتىم عوي, – دەدى اقىرىن ءۇن قاتىپ. داۋسىنا سۇمبىدەي عانا رەنىش ارالاسقانىن سەزدىم. – مىنا دۇنيەدەگى قازاق دەگەن ەلدى كورۋ ءۇشىن, ءبىلۋ ءۇشىن كەلدىم. شىنىمدى ايتسام, نەگە سونشا قىزىققانىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن...
تاپ وسى ساتتە مانادان بەرى ساتىرلاپ قۇيىپ تۇرعان جاڭبىر كىلت توقتاي قالدى. بۇل ارينە, الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە ءجيى قايتالاناتىن قۇبىلىس. ايتكەنمەن, ونىڭ تاپ قازىر توقتاي قالعانى ماعان وزگەشە اسەر ەتتى. سەبەبى ارتقى جاقتا وتىرعان كەلىنشەكتىڭ ءۇنى ەندى قۇلاعىما اپ-انىق ەستىلە باستادى.
– بىلەم, سىزدەردە ءبىر سەنىمسىزدىك بار, – دەدى ول جەڭىل كۇرسىنىپ. – ءبىرتۇرلى... وزدەرىڭىزگە وزدەرىڭىز سەنبەيسىزدەر. كەلەشەككە كۇمانمەن قارايسىزدار. مىسالى, ءتىل دەگەنىڭىز, كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, تۇتاستاي ءبىر ۇلتتىڭ ماڭگىلىككە دەگەن سەنىمى عوي.
ءتۇ-ۋھ, مىنا جاڭبىردىڭ بۇدان دا قۇيا تۇسكەنى, بۇرىنعىدان دا ۇدەي تۇسكەنى ءجون بولار ەدى-اۋ...
– كىم قاي تىلدە سويلەسە, سول ەلگە ىشتەي تاۋەلدى. ارتىق ايتسام, كەشىرىڭىز, وسىدان ەكى اپتا بۇرىن اۋەجايعا تۇسكەن بويدا: «دەۆۋشكا, تاكسي, تاكسي! كۋدا ەدەم؟» دەپ تۇرعان قاراتورى قازاق ازاماتتارىن كوردىم. العاشقىدا ولار مەنى ورىس ەكەن دەپ ويلاعاندىقتان سولاي سويلەگەن بولار دەگەم... سويتسەم, قانشا قازاقشا سويلەسەڭ دە ورىسشا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسادى ەكەن!..ياپىر-اي, نامىس دەگەن نايزاعاي ء وز كوڭىلىڭدە ويناسا ءبىر ءسارى, وزگەنىڭ كوڭىلىندە شاتىرلاپ, وتىن ساعان تۇسىرسە ءتىپتى قيىن ەكەن... قارا جەرگە كىرەرگە تەسىك تاپپاي, قاپ-قارا بوپ تۇتىگىپ كەتتىم بىلەم.
كەنەت:
– وي, – دەدى ول بوتەن ەل, بوگدە كىسىنىڭ كولىگىندە كەلە جاتقانى ەندى عانا ەسىنە تۇسكەندەي شوشىپ كەتىپ, – «قازاقستان» قوناقۇيىنىڭ جانىنان ءوتىپ كەتە جازداپپىز عوي! مەنى وسى جەردەن قالدىرىڭىز...
جىلدامدىقتى تەجەپ, قوناق ۇيگە قاراي بۇرىلعان كەزدە ءتىپتى كوڭىلىمنىڭ قاتتى تولقىپ, تۇلا بويىمنىڭ دىرىلدەپ كەتكەنىن سەزدىم. ماشينا توقتاعاندا ول ماعان راحمەتىن ايتىپ, قولىما مىڭ تەڭگەلىك سارى قاعازدى ۇستاتا بەردى.
«جو-جوق, كەرەك ەمەس. ءسىز قوناقسىز عوي», دەگەن ءسوز ءتىلىمنىڭ ۇشىندا تۇرسا دا, ايتا المادىم. سەبەبى ول: «سىزدەر قىزىقسىزدار وسى, ءوز ەڭبەكتەرىڭىزدى وزدەرىڭىز باعالامايسىزدار», دەپ كىنالايتىنداي بولىپ كورىندى.
سونسوڭ:
– ءسىز الماتىدا ءالى قانشا كۇن بولاسىز؟ – دەپ سۇرادىم.
ول جىميىپ, باسىن اقىرىن عانا شايقادى دا:
– جوق, بۇگىن سوڭعى كۇنىم ەدى. تاڭعى ساعات بەستە ۇشامىن, – دەدى.
– وكىنىشتى-اق.
– نەگە؟
– مەن ءسىزدى ءوز ۇلتىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جاقسى بىلەتىن, ءوز تىلىمىزدە تازا سويلەيتىن ءبىراز كىسىلەرمەن تانىستىرايىن دەپ ەم.
– ا-ا, ول كىسىلەردى بىلەم. عالىمدار ۇيىندە تانىسقام.
– جو-جوق, مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم اۋىلدان كەلگەن قاراپايىم كىسىلەر.
– ا-ا, سولاي ما ەدى؟! قاپ... سىزبەن ەرتەرەك تانىسپاعانىمدى قاراڭىزشى. كەلەسى جىلى... جو-جوق, وتىرىك ايتام, كەلەسى جىلى قازاقستانعا كەلەم بە, جوق پا, بىلمەيمىن. قوش بولىڭىز!
– قوش...
قوناقۇيدەن ۇزاي بەرە ماشينانى جول جيەگىنە توقتاتتىم دا ءوزىم سىرتقا شىقتىم. كەۋدەمدى ءبىر شوق كۇيدىرىپ بارا جاتقان سەكىلدى. «راسىندا دا, ءبىز وسى قانداي ۇلتپىز؟ نەگە ءوز ءتىلى مىزدە ءۇن قاتپايمىز؟ نەگە ءوزىمىزدى ءوزىمىز تومەندەتىپ, جالتاقتاي بەرەمىز؟.. نەگە سەنبەيمىز؟...»
جىلاپ-جىلاپ وكسىگىن جاڭا عانا باسقان جاس بالاداي تومسىرايعان اسپانعا قاراپ, ىشتەگى شەردى شىعارعىم كەلگەندەي ءۇھ دەپ تەرەڭ كۇرسىندىم. بەتىمە ىپ-ىستىق تامشى تامعانداي بولدى. اپىر-اي, مۇنىسى نەسى؟ ا-ا... كوزىمنەن شىققان جاس ەكەن عوي.
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
